– (107)

دانشكده مهندسي مکانيک
طراحی، ساخت و مطالعه تجربی انژکتور پيچشی سادهپايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي
در رشته مهندسي مکانيک
امير لبافان
استاد راهنما:
دكتر حجت قاسمی
شهريورماه1391

تأييديه‌ي هيأت داوران جلسه‌ي دفاع از پايان‌نامه/رساله
نام دانشكده: مهندسی مکانیک
نام دانشجو: امیر لبافان
عنوان پايان‌نامه يا رساله: طراحی، ساخت و مطالعه تجربی انژکتور پيچشی ساده
تاريخ دفاع:
رشته: مهندسی مکانیک
گرايش:
رديف سمت نام و نام خانوادگي مرتبه دانشگاهي دانشگاه يا مؤسسه امضا
1 استاد راهنما حجت قاسمی استادیار علم و صنعت ایران 2 استاد راهنما 3 استاد مشاور 4 استاد مشاور 5 استاد مدعو خارجي 6 استاد مدعو خارجي 7 استاد مدعو داخلي مهدی بیدآبادی استاد علم و صنعت ایران 8 استاد مدعو داخلي
تأييديه‌ي صحت و اصالت نتايج
باسمه‌تعالی
اينجانب امیر لبافان به شماره دانشجويي 88541122 دانشجوي رشته مهندسی مکانیک مقطع تحصيلي کارشناسی تأييد مي‌نمايم كه كليه‌ي نتايج اين پايان‌نامه/رساله حاصل كار اينجانب و بدون هرگونه دخل و تصرف است و موارد نسخه‌برداري‌شده از آثار ديگران را با ذكر كامل مشخصات منبع ذكر كرده‌ام. درصورت اثبات خلاف مندرجات فوق، به تشخيص دانشگاه مطابق با ضوابط و مقررات حاكم (قانون حمايت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آثار صوتي، ضوابط و مقررات آموزشي، پژوهشي و انضباطي …) با اينجانب رفتار خواهد شد و حق هرگونه اعتراض درخصوص احقاق حقوق مكتسب و تشخيص و تعيين تخلف و مجازات را از خويش سلب مي‌نمايم. در ضمن، مسؤوليت هرگونه پاسخگويي به اشخاص اعم از حقيقي و حقوقي و مراجع ذي‌صلاح (اعم از اداري و قضايي) به عهده‌ي اينجانب خواهد بود و دانشگاه هيچ‌گونه مسؤوليتي در اين خصوص نخواهد داشت.

نام و نام خانوادگي:
امضا و تاريخ:

مجوز بهره‌برداري از پايان‌نامه
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه در چهارچوب مقررات كتابخانه و با توجه به محدوديتي كه توسط استاد راهنما به شرح زير تعيين مي‌شود، بلامانع است:
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله براي همگان بلامانع است.
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله با اخذ مجوز از استاد راهنما، بلامانع است.
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله تا تاريخ ممنوع است.
نام استاد يا اساتيد راهنما: دکتر حجت قاسمی
تاريخ:
امضا:

تقديم به
ساحت قدسی ائمه اطهار (سلام الله عليهما) که ولايت امر ما و وسيله نزول برکات بر ما زمينيانند
و تقديم به پدر و مادرم که در طول زندگی همواره پشتيبانم بودهاند

با تشکر از همه کسانی که در انجام اين پروژه همکاری داشتهاند
به ويژه آقای محمدسجاد برزگر خالقی که در انجام کار تجربی با اينجانب همراه بودند.
چکيده
به دلیل پاشش مخروطی و راندمان پودر شدن بالا، از انژکتورهای پیچشی در کاربردهای متعددی مانند اتمیزه کردن سوخت و اکسیدکننده در محفظه احتراق موشک‌های با سوخت مایع استفاده می‌شود. دانستن پارامترهای موثر در عملکرد آنها برای بالا بردن کیفیت و بازده احتراق مورد توجه است. پارامترهای مهمی که بر رفتار انژکتور پیچشی موثرند شامل مشخصات هندسی (مانند قطر سوراخ‌ها و تعداد آنها) و نوع سیال (لزجت و چگالی) می‌باشد. درجه اتمیزاسیون یا ذره سازی، سرعت و قطر ذرات خروجی سوخت و اکسیدکننده در کیفیت و راندمان احتراق مؤثرند.]1[
در این بررسی، که مشخصات هندسی مدنظر بود، ابتدا یک انژکتور با زاویه پاشش مشخص (80 درجه) طراحی و دو نمونه یکسان از آن برای بررسی تکرارپذیری ساخت، ساخته شد. هر انژکتور دارای دو قطعه (محفظه چرخش فولادی و صفحه اریفیس برنجی) بود که در مجموع، چهار قطعه ساخته ‌شده چهار ترکیب مختلف از انژکتورها را به‌دست می‌داد. در ادامه با بررسی دبی‌ها و زوایای پاشش هر یک از چهار حالت در فشارهای مختلف، یک حالت که نزدیک‌ترین حالت به تئوری بود، برگزیده شد. توزیع های پاشش در این مرحله از هر دو قطعه نامطلوب بود.
در مرحله بعدی آزمایش دو انژکتور دیگر با زوایای پاشش 60 و 100 درجه طراحی و ساخته شد. در این مرحله از جنس آلومینیوم که نرم‌تر از فولاد بود، برای محفظه چرخش استفاده و در همین تغییر جنس مشاهده شد که دقت ساخت افزایش یافته و توزیع پاشش مناسب‌تر است. در کنار این موضوع، هدف از این مرحله از آزمایش بررسی اثر تغییر پارامترهای اندازه قطر سوراخ‌های ورودی و خروجی بود. با دو انژکتور طراحی شده و انژکتور مرحله قبل آزمایش سه محفظه چرخش و سه صفحه اریفیس با قطرهای مختلف در دست بود، که با آزمایش‌های انجام شده مشاهده شد که افزایش هر یک از پارامترهای قطر سوراخ ورودی و خروجی، منجر به افزایش دبی و زاویه پاشش انژکتور می‌شود. اما افزایش دبی (و نیز کاهش آن) محدود بوده و از یک نقطه به بعد تقریباً ثابت باقی می‌ماند.
واژه‌هاي كليدي: انژکتور پیچشی، دبی انژکتور، زاویه مخروط پاشش، کیفیت و توزیع پاشش
فهرست مطالب
فصل 1: مقدمه71-1- مقدمه71-2- انواع انژکتورهای فشاری91-2-1- انژکتورهای جت91-2-2- انژکتورهای پیچشی10 1-2-2-1- انژکتورهای پیچشی ساده111-2-3- انژکتورهای جت-پیچشی131-3- خلاصه فصل13فصل 2: مروری بر ادبیات14فصل 3: طراحی173-1- تئوری طراحی173-1-1- تئوری سیال ایده‌آل173-1-2- تئوری مایع لزج243-2- روش طراحی253-2-1- روند الگوریتمی طراحی انژکتور پیچشی ساده283-3- پارامترهای طراحی293-4- خلاصه فصل29فصل 4: ساخت و آزمودن انژکتور304-1- مقدمه304-2- محاسبات طراحی و ساخت انژکتور314-3- آزمودن انژکتور344-3-1- اندازه‌گیری دبی354-3-2- اندازه‌گیری زاویه پاشش384-3-3- اندازه‌گیری توزیع پاشش414-4- خلاصه فصل43فصل 5: بررسی اثر تغيير پارامترها455-1- مقدمه455-2- طراحی و ساخت455-3- بررسی کیفیت توزیع پاشش465-4- بررسی اثر تغییر اندازه سوراخ ورودی مماسی485-5- بررسی اثر تغییر اندازه سوراخ خروجی505-6- خلاصه فصل52فصل 6: خلاصه نتايج و پيشنهادها536-1- مقدمه536-2- بررسی عملکرد دو انژکتور مشابه546-2-1- نتایج546-2-2- تحلیل خطا546-2-3- پیشنهادها556-3- بررسی اثر تغییر پارامترها556-3-1- نتایج556-3-2- تحلیل خطا566-4- پیشنهاد فعالیت های آتی56مراجع57پيوست‌ها58فهرست اشکال
شکل 1-1- شمایی از یک اتمایزر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
شکل 1-2 تفنگ انژکتور جت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….9
شکل 1-4- انواع انژکتور پیچشی(سمت راست، مارپیچ دار و سمت چپ، بدون مارپیچ)…………………………………………………………………………………10
شکل 1-5- قسمت‌های مختلف یک انژکتور ساده 1.سوراخ ورودی 2.محفظه چرخش 3.سوراخ خروجی 4.هسته گازی……………………………….11
شکل 3-1- مقطع هسته گازی خروجی و ورودی مماسی……………………………………………………………………………………………………………………………….18
شکل 3-2 وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ و زاويه پاشش α به ضريب هندسی K…………………………………………………………..22
شکل 3-3 شمايی برای محاسبه زاويه α…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………23
شکل 3-4 ابعاد اولیه یک انژکتور ساده پیچشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………25
شکل 4-1- شماتیک انژکتور پیچشی با مشخص کردن اندازه‌ها……………………………………………………………………………………………………………………..34
شکل 4-3- محفظه چرخش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………35
شکل 4-4- صفحه اریفیس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….35
شکل 4-5- مجموعه آزمایش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
شکل 4-6- شماتیک مجموعه آزمایش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………37
شکل 4-6- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s1b1…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-7- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s1b2…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-8- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s2b1…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-9- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s2b2…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-10- نوع پاشش انژکتور s1b1 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،8،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 58،50،47،33 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….39
شکل 4-11- نوع پاشش انژکتور s1b2 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،13،9،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 59،47،43،29 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
شکل 4-13- نوع پاشش انژکتور s2b1 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،6،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 63،48،42،36 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
شکل 4-14- نوع پاشش انژکتور s2b2 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،7،3 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 58،42،39،36 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
شکل 4-15- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s1b1……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-16- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s1b2……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-16- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s2b1……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-17- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s2b2……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-18- صفحه اسپری نشده(بالای خط)………………………………………………………………………………………………………………………………………………..42
شکل 4-19- مجموعه لوله‌های آزمایش و ترازوی استفاده‌شده……………………………………………………………………………………………………………………….43
شکل 4-20- کانتور محفظه چرخش اول تحت‌فشار bar 13. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………..43
شکل 4-21- کانتور محفظه چرخش دوم تحت‌فشار bar 16. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد………………………………………………….44
شکل 5-1- کانتور محفظه چرخش1 تحت‌فشار bar 12. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………………47
شکل 5-3- کانتور محفظه چرخش2 تحت‌فشار bar 12. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………………47
شکل 5-4- منحنی دبی بر حسب فشار برای محفظه چرخش‌های با قطر 0.8، 1 و 1.1 و با قطر سوراخ خروجی mm 1.1…………………………48
شکل 5-5- زوایای پاشش برای محفظه چرخش‌های 0.8و1.1 با خروجی 1 میلی‌متر که به ترتیب 55 و 70 درجه می‌باشند………………………49
شکل 5-6- وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ ε و زاويه پاشش α به ضريب هندسی k………………………………………………………….50
شکل 5-6- منحنی دبی بر حسب فشار برای صفحه‌های اریفیس 0.8، 1 و 1.3 با قطر سوراخ ورودی mm 1.1……………………………………………50
شکل 5-7- زوایای پاشش برای صفحه‌های اریفیس 0.8 و 1.3 با قطر سوراخ ورودی mm 1 که به ترتیب 52 و 65 درجه می‌باشند……………51
فهرست جداول
جدول 4-1- نتایج به‌دست آمده از آزمایش تجربی با استفاده از سیستمPDA……………………………………………………………………..31
جدول 4-3- فرضیات اولیه طراحی……………………………………………………………………………………………………………………………………………32
جدول 4-4- پارامترهای طراحی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..34
جدول 4-5- قطعات استفاده شده……………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
جدول 5-1- قطعات طراحی شده………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
جدول 6-1- خطای پارامترهای قابل اندازه‌گیری آزمایش………………………………………………………………………………………………………..54
فهرست علائم و اختصارات
علائم یونانی زاویه پاشش α قطر سوراخ ورودی سیال لزج [m] d’p
زاویه مخروط میانی β دبی جرمی [kg/s] G
چگالی [kg/m3] تعداد سوراخ مماسی ورودی i
بازده پر شدن سوراخ ԑ l [m] طول(ضخامت) سوراخ خروجی
ضريب تخليه µ طول محفظه چرخش [m]
ضریب اصطکاک اختلاف فشار دو سمت انژکتور [pa] P
لزجت سینماتیکی [m2/s] ν فشار کل مایع [pa] Pt
نسبت ضریب تخلیه برای سیال لزج به سیال ایده‌آل دبی حجمی [m3/s] Q
مقدار تقابل شعاع چرخش [m] R
عدد رینولدز Re
علائم لاتين شعاع میانگین [m] r
مساحت سطح حلقوی [m2] A شعاع سوراخ خروجی [m] ro
سطح مقطع واقعی [m2] A’ شعاع هسته گازی [m] rr
سطح سوراخ ورودی [m2] Ap شعاع بدون بعد هسته گازی S
مقدار سطح مقطع واقعی [m2] A’p سرعت محوری در شعاع میانگین [m/s] u
قطر محفظه چرخش [m] Ds حجم [m3] V
قطر معادل سوراخ [m] d سرعت محیطی در شعاع میانگین [m/s] v
قطر سوراخ تخليه [m] do سرعت مماسی ورودی [m/s] vp
قطر سوراخ مماسی ورودی [m] dp سرعت شعاعی در شعاع میانگین [m/s] w

مقدمهمقدمهابزاری که برای اتميزه کردن مايع (يعنی تجزيه مايع به قطرات ريز) استفاده ميگردد، انژکتور ناميده می‌شود. انژکتور به بیانی ساده نوعی پاشنده است که جریان مایع را به اسپری تبدیل می‌کند. برای تعریفی جامع از انژکتور می‌توان گفت، انژکتور نوعی پمپ است که با استفاده از اثر ونتوری یک نازل همگرا-واگرا، انرژی فشاری سیال را به انرژی دینامیکی (سرعتی) تبدیل می‌کند. نام های دیگری مانند اتمایزر و اجکتور (تزریق کننده یا افشانک) نیز به آن تعلق گرفته است.
انژکتورها زمانی به‌کاربرده می‌شوند که نیاز به‌سرعت در پاشش سیال، مثلاً پاشش سوخت در محفظه احتراق، و یا نیاز به سطح تبادلی بیشتر با پیرامون باشد. به طور کلی هرگاه یک پاشش کنترل‌شده از سیال مد نظر باشد، از انژکتور استفاده خواهد شد.
برای اولین بار این وسیله توسط یک مهندس فرانسوی به نام  هنری گیفرد در سال 1858 میلادی اختراع شد. در شکل 1-1 یک نمونه از اتمایزر نشان داده شده است.

شکل 1-1- شمایی از یک اتمایزر]1[
از اولین کاربردهای انژکتور می‌توان به لوکوموتیوهای بخار اشاره داشت که در آن‌ها از انژکتور برای پمپ کردن آب تغذیه‌ بویلر لوکوموتیو استفاده می‌شد.
انژکتورها در موارد متعددی کاربرد دارند که شاید متداول‌ترین مورد استفاده آنها در محفظه‌های احتراق باشد. اعم از اینکه در مورد یک خودرو صحبت شود یا اینکه در مورد محفظه احتراق موشک. در این نوع از انژکتورها سوخت به گونه‌ای پاشیده و اتمیزه می‌شود که بهترین راندمان سوختن در محفظه حاصل شود.
همچنین در مواردی که نیاز به خنک کاری بیشتری باشد می‌توان از انژکتور استفاده کرد تا با استفاده از سطح بیشتر ذرات آب، انتقال حرارت بالاتری حاصل شود. نمونه این استفاده در نیروگاه‌ها یافت می‌شود.
افت فشار در انژکتور به انرژی جنبشی تبديل می‌شود، که قاعده عملکرد انژکتورهای فشاری[1] با يک تخليه ساده [2] يا تخليه پیچشی[3] می‌باشد.
انژکتورهای فشاری در قياس با ديگر انژکتورها به علت سادگیشان بیش‌ترین استفاده را دارند، ولی برای بسياری از مايعات لزج مناسب نيستند و همچنين کيفيت عملکرد آن‌ها با افزايش دبی جريان کاهش میيابد.
تقسیم‌بندی بنيادی اين گروه از انژکتورها در سه نوع است : جت[4]، پیچشی[5]، جت-پیچشی[6].
انواع انژکتورهای فشاریانژکتورهای جتنوع جت، ساده‌ترین مدل‌ها در طراحی است که خود به انواع simple atomizer ،group atomizer ،impinging jet atomizer ،blast atomizer و fan atomizer تقسیم‌بندی می‌شود.
انژکتورهای جت به دو نوع تقسیم می‌شوند: انژکتورهای پیوسته[7](باز) و متناوب[8](بسته). انژکتورهای پیوسته سادهترین نوع همه انژکتورهاست. انژکتورهای متناوب نیز نوع بسیار سادهای در طراحی و تکنولوژی است.
یک استفاده مهم این نوع انژکتور در سرنگ‌های تزریق است. در این روش به‌جای استفاده از سوزن از یک انژکتور جت با فشار بالا استفاده می‌شود تا ماده تزریقی به شکل یک جت باریک به داخل پوست نفوذ کند(شکل 1-2). به این وسیله تفنگ انژکتور جت[9] گفته می‌شود.

شکل 1-2 تفنگ انژکتور جت]2[
از استفاده‌های دیگر این انژکتور می‌توان به موتور دیزل و اسپری رنگ اشاره نمود.
انژکتورهای پیچشینام این انژکتور از چرخش مایع داخل آن نشئت می‌گیرد. این انژکتورها به چندین دسته تقسیم می‌شوند؛ که بطورکلی همه آن‌ها یک ذرهسازی خوب را برای افت فشار متوسط و حتی کوچک تضمین میکنند. به این علت و نیز طراحی نسبتاً ساده آن‌ها، انژکتورهای پیچشی وسیع‌ترین استفاده را در همه انواع انژکتور دارند. مثال‌های کاربردی آن‌ها توربین گاز و تهویه‌های هوا می‌باشد.
انژکتورهای پیچشی رایج‌ترین مورد استفاده را دارند، زيرا در قياس با ساير انژکتورها امتيازهايی اساسی دارند:
طراحی نسبتاً آسان
اطمينان بالا
کيفيت بالای پاشش
توان مصرفی کم
در یک تقسیم‌بندی، این انژکتورها به انواع simplex atomizer ،duplex atomizer،spill- return atomizer ،variable geometry atomizer تقسیمبندی می‌شوند.
انژکتورهای نوع simplex رایج‌ترین نوع انژکتورهای پیچشی هستند که خود به دو نوع axial atomizers و angular atomizers تقسیمبندی می‌شوند. این تقسیمبندی ناشی از آن است که از یک منظر زاویه  بین راستای ورودی سیال و خروجی آن 90درجه است و از منظر دیگر جهت ورودی و خروجی در محور انژکتور به هم منتهی می‌شوند.
انژکتورهای نوع duplex انژکتورهای قابل‌کنترل با دو مرحله تغذیه هستند. ازآنجایی که در این نوع، رنج تغییرات جریان، 5 تا 10 برابر و در بعضی موارد تا 25 برابر است از آنها می‌توان در توربین گاز هواپیماها استفاده کرد.
نوع spill-return در سال 1921ثبت شد و در ابتدا برای مشعل بویلرهای کشتی‌ها استفاده شد و بعدها نیز در کاربردهای بالاتری مثل توربین گاز هواپیماها مورد استفاده قرار گرفت. این نوع تقریباً مشابه simple atomizer است، با این تفاوت که از دو بخش تشکیل شده است؛ یک بخش مخصوص پاشش است و بخش دیگر دوباره از انژکتور به سیستم تغذیه بر می‌گردد.
در نوع variable-geometry عملکرد انژکتور که با سطح اریفیس ورودی قابل‌کنترل است ،بر اساس بازو بسته شدن سوزن انژکتور که به آن pintle می‌گویند انجام می‌شود و راستای حرکت سوزن در جهت محور انژکتور است.
انژکتورهای پیچشی ساده[10]انژکتورهای پیچشی ساده رایج‌ترین انژکتورهای پیچشی هستند. این انژکتورها میتوانند به دو گروه تقسیم شوند: انژکتورهای زاویهای و انژکتورهای محوری. این تقسیم‌بندی نشئت گرفته از این است که در نوع اول یک زاویه بین راستای تأمین مایع و تخلیه آن وجود دارد و در نوع دوم راستاهای ورودی و خروجی بر هم منطبقاند.
در یک تقسیم‌بندی دیگر این نوع از انژکتورها به دو نوع اصلی تقسیم می‌شوند: دسته اول انژکتورهای مارپیچ دار است. در این انژکتور، ورودی سیال به‌صورت محوری است. نوع دوم انژکتورها بدون مارپیچ بوده و ورودی سیال در آن به‌صورت مماسی است (شکل 1-3).

شکل 1-4- انواع انژکتور پیچشی(سمت راست، مارپیچ دار و سمت چپ، بدون مارپیچ)]3[
انژکتورهای ساده همچنین میتوانند به انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی و انژکتورهای با یک ورودی پیچشی تقسیم شوند. در انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی، سیال تنها با یک مؤلفه سرعت (محیطی) وارد محفظه چرخش می‌شود، ولی در انژکتورهای با ورودی پیچشی سیال با دو یا سه مؤلفه سرعت(محیطی،محوری و شعاعی) وارد محفظه چرخش میگردد.
به‌هرحال همه تقسیم‌بندی های فوق گویای یک مطلب کلی بوده و تفاوت اساسی ندارند. با توجه به تقسیم‌بندی دوم (شکل 1-3) در نوع مارپیچ دار که مورد بحث است، مايع از يک سوراخ ورودی که مماس بر بدنه قرارگرفته وارد و سپس با چرخش در يک محفظه از سوراخ خروجی به شکل قطره‌های بسيار ريز خارج می‌شود.
شماتيک يک انژکتور پیچشی ساده در شکل 1-4 نشان داده شده است:

شکل 1-5- قسمت‌های مختلف یک انژکتور ساده 1.سوراخ ورودی 2.محفظه چرخش 3.سوراخ خروجی 4.هسته گازی]4[
متغيرهای دارای نقش در انژکتورهای پیچشی توسط ضريب هندسی K بیان‌شده‌اند:
(1-1)
کهdp قطر سوراخ مماسی ورودی،do قطر سوراخ تخليه، R شعاع چرخش (فاصله مرکز سوراخ ورودی از مرکز چرخش) وi تعداد سوراخ مماسی ورودی است.
اگر سوراخ مماسی ورودی با محفظه چرخش زاويه را داشته باشد:
(1-2)
همچنين دبی جريان به سطح سوراخ ورودی Ap و به ضريب تخليه µ بستگی دارد. لذا طراحی انژکتورهای قابل‌کنترل مبتنی بر تغييرات Ap و µ است.
ضريب تخليه تابعی هندسی از K است و لذا تغيير µ وابسته به تغييرات مقادير مرتبط با K است.
انژکتورهای جت-پیچشیویژگی‌های مرکبی از انژکتورهای جت و پیچشی را دارند. این مسئله یک انژکتور جدید را حاصل می‌کند که توزیع تراکم جت در سطح مقطع عمود بر محور جت پدیدۀ هوایی‌اند با توجه به نیاز دلخواه تنظیم شود. در این نوع جریان بدون گردابه حول محور انژکتور و جریان پیچشی در دیواره محفظه پیچشی جریان می‌یابد.
انواع دیگر انژکتور نیز انژکتورهای پنوماتیک[11]، گردشی[12]، آکوستیک[13] و… می‌باشند که مورد بحث قرار نمی‌گیرند]5[.
خلاصه فصلدر این فصل ضمن معرفی مقدماتی انژکتورها، بهطور عام، و توضیح انژکتور پیچشی، بهطور خاص، سعی شد که یک آشنایی اولیه حاصل شود.
مروری بر ادبيات
پودر کردن سوخت‌های مایع به‌منظور بالا بردن بازدهی احتراق در موتورها همواره مورد توجه صنعتگران بوده است. لذا در خصوص انژکتورها، به طور کلی، و در مورد انژکتورهای پیچشی، به طور خاص، کارهای متعددی، چه در داخل و چه در خارج کشور، انجام شده است، که در اینجا به ذکر چند نمونه پرداخته می‌شود.
در بخشی از یک پروژه دانشگاهی داخلی در مورد موتورهای هیبرید بحث شده است، که انژکتور در آنها وظیفه آمایش اکسنده را به عهده دارد. در این موتورها لازم است تا اکسنده مایع به قطرات ریز تبدیل شود تا فرآیند احتراق را بهبود دهد. در این پروژه از انژکتور پیچشی مشابهی با انژکتور پروژه جاری استفاده شده است و برای بررسی، از سه محفظه چرخش و سه صفحه اریفیس با قطرهای مختلف بهره برده و ترکیب های مختلف آنها را مورد آزمایش قرار داده است. در این بررسی مشاهده شده که با زیاد شدن اندازه سوراخ ورودی و نیز اندازه سوراخ خروجی، دبی (تا نقطه‌ای محدود) افزایش می‌یابد و از یک نقطه به بعد (یعنی اگر با ثابت ماندن یک قطر دیگری زیاد شود) دبی تقریباً ثابت خواهد ماند.
همچنین عملکرد انژکتورهای پیچشی در مجموعه‌های 3 و 5 انژکتوری نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.]6[
در یک بررسی دیگر اثر تغییر پارامتر اندازه سوراخ خروجی (صفحه اریفیس) برای 5 انژکتور در یک آزمایش تجربی که با استفاده از سیستم PDA[14]، که با استفاده از اشعه لیزر کار می‌کند، انجام شده و تأثیر پارامترهای هندسی یک انژکتور پیچشی بر روی اندازه و سرعت قطرات اسپری، مورد مطالعه قرارگرفته و نتایج مطابق جدول 3-1 آمده است:
جدول 3-1- نتایج به‌دست آمده از آزمایش تجربی با استفاده از سیستم PDA
مشخصات
ازدیاد پارامتر هندسی دبی قطر قطرات زاویه مخروط پاشش سرعت محوری سرعت شعاعی نفوذ اسپری
قطر خروجی (do) up up up down up up
به این معنا که با افزایش قطر سوراخ خروجی، دبی، قطر قطرات اسپری شده، زاویه مخروط پاشش (با توجه به الگوی مخروطی پاشش در انژکتورهای پیچشی)، سرعت شعاعی و نفوذ اسپری(با توجه به افزایش انرژی جنبشی ذرات)، افزایش و سرعت محوری کاهش یافته است]7[ که با توجه به این نتایج می‌توان گفت برای کاربردهایی که به قطراتی با اسپری بهتر و ریزتری نیاز باشد بایستی از قطر خروجی کوچک‌تری استفاده کرد. اما در کاربردی که به دبی و نفوذ اسپری بیشتری مورد نظر است قطر خروجی بزرگ‌تری نیاز است.
در یک بررسی انجام شده دیگر روی تأثیرات لزجت سیال در اسپری انژکتورهای پیچشی، برای سیال‌های لزج، حرکت توزیع پاشش کندتر دیده شده و مخروط حاصل از پاشش سیال کوچک‌تر است. به بیان دیگر زاویه پاشش سیالهای با لزجت بیشتر، کوچک‌تر است. همچنین نتایج نشان داده است که تغییرات لزجت، عملیات شکست سیال و اتمیزه ی آن را تحت تاثیر قرار داده و ذره سازی در فاصله بیشتری از انتهای انژکتور شروع شده است]8.[
همچنین در همه این تجربیات مشاهده شده است که افزایش فشار منجر به افزایش دبی شده و این دو متغیر باهم نسبت مستقیم دارند.
طراحی
تئوری طراحیدر طراحی انژکتورهای پیچشی ساده ابتدا سیال مورد نظر را به‌صورت سیال ایده‌آل، بدون در نظر گرفتن لزجت آن، مورد بررسی قرار داده و سپس با در نظر گرفتن لزجت سیال پارامترهای مورد نظر برای سیال دارای اصطکاک به‌دست آورده می‌شود.
تئوری سیال ایده‌آلهمان طور که در شکل 1-4 نشان داده شده بود، مایع از طریق سوراخ مماس با قطر dp و سطح Ap وارد انژکتور شده و پس از آن وارد محفظه چرخش می‌شود که قطر محفظه چرخش به‌صورت خواهد بود که ورودی سوراخ مماسی در شعاع R از محور چرخش قرار گرفته است. تعداد سوراخ‌های ورودی یک انژکتور پدیدۀ هوایی‌اند بیش‌تر نیز باشد که در این صورت مساحت مقطع آن به‌صورت می‌باشد که i تعداد سوراخ‌ها است.
سوراخ‌های ورودی می‌توانند شکلی به‌جز دایره داشته باشند که تأثیری بر روش طراحی نخواهد داشت.
جریان مایع داخل انژکتور پیچیده می‌شود. در محل محفظه چرخش، داخل قسمت مخروطی شکل این جریان شامل یک گردابه آزاد و جریانی است که از یک چشمه منفی (چاه) به وجود می‌آید، که محل آن با گردابه یکی است. در محل خروجی استوانه‌ای، جریان شامل یک گردابه آزاد و یک جریان محوری است. مایع در خروج از سوراخ با قطر تخلیه می‌شود. در این خروجی استوانه‌ای همه مؤلفه‌های سرعت باید در نظر گرفته شود که شامل سه مؤلفه‌ی محوری u، محیطی v و شعاعی w است که مؤلفه‌ی آخر بسیار از دو مؤلفه u و v کمتر است.
مایع از کل مقطع خروجی خارج نمی‌شود بلکه این خروجی به شکل حلقوی است. قسمت مرکزی مقطع با هسته گازی (gas core) که در شکل های1-4 و 4-1 در دو مقیاس بزرگ و کوچک نشان داده شده است پر می‌شود.

شکل 4-1- مقطع هسته گازی خروجی و ورودی مماسی]9[
مساحت سطح حلقوی (A) برابر است با
(3-1)
که مقدار (بازده پر شدن سوراخ) به شکل زیر به‌دست خواهد آمد:
(3-2)
که مساحت سوراخ خروجی و شعاع هسته گازی است.
مؤلفه محیطی سرعت با توجه به معادله جریان گردابه آزاد تغییر می‌کند که به شکل زیر نشان داده می‌شود
(3-3)
نقطه تکین گردابه آزاد در است که و فشار می‌باشد. بنابراین گردابه آزاد تنها پدیدۀ هوایی‌اند در وجود داشته باشد و مقدار سرعت محیطی در مرز هسته به مقدار بیشینه سرعتافزایش می‌یابد.
سرعت محوری u داخل محفظه چرخش در شعاعی کمی بزرگ‌تر از وجود دارد. این سرعت باعث می‌شود که مؤلفه‌ی محیطی سرعت کاهش یابد و بیش‌ترین مقدار سرعت کمتر از مقداری شود که از معادله گردابه آزاد به‌دست می‌آید. اگر چه این مورد در تحلیل در نظر گرفته نشده است.
در محل هسته گازی گردابه صلب (اجباری) وجود دارد که در آن گاز که از محیط اطراف انژکتور نشئت می‌گیرد مانند یک جسم صلب با سرعت زاویه‌ای ثابت می‌چرخد.
(3-4)
سرعت پدیدۀ هوایی‌اند از معادله برنولی حساب شود
(3-5)
که مقدار فشار Pمی‌تواند برابر فشار محیط در نظر گرفته شود. سرعت محوری تنها در محل سوراخ خروجی ثابت است. Pt هم فشار کل مایع است. از معادله‌ی بقای ممنتوم زاویه‌ای و با مبنا قرار دادن محور محفظه می‌توان برای سرعت محیطی نوشت:
(3-6)
برای ادامه فرضیات زیر را در نظر گرفته می‌شود:
سیال ایده‌آل است.
میدان سرعت در کل محل بین دیواره محفظه و هسته گازی جریان پتانسیل است.
ممنتوم زاویه‌ای ثابت است.
جاذبه وجود ندارد.
جریان پایدار و نسبت به محور متقارن است.
مؤلفه سرعت شعاعی وجود ندارد.
تعادل برای یک المان مایع بین نیروهای فشار و اینرسی به شکل زیر است
(3-7)
با قرار دادن مقدار و مقدار سرعت از معادلات بالا ، مقدار dp پیدا شده و سپس با انتگرال‌گیری مقدار فشار به‌صورت زیر به‌دست می‌آید
(3-8)
و مقدار c با توجه به اینکه فشار در برابر با صفر است، خواهد بود:
(3-9)
بنابراین مقدار P خواهد شد
(3-10)
و با قرار دادن P در معادله 3-5، u به شکل زیر به‌دست می‌آید:
(3-11)
توزیع سرعت محوری u در مقطع B’-B’ (شکل 1-2) به‌صورت زیر است، با تعیین سرعت vp و مقدار Q و قرار دادن آن در معادله 3-6، و سپس قرار دادن K به‌دست آورده می‌شود:
(3-12)
سرعت v با قرار دادن در معادله 3-5 و فرض در مقطع B’-B’ به‌دست می‌آید:
(3-13)
معادله بالا توزیع سرعت محوری uرا در مقطع خروجی یعنی مقطع B’-B’ نشان می‌دهد. در این مقطع فشار باید ثابت و برابر فشار محیط باشد. معادله 3-13 نشان می‌دهد که سرعت محوری با افزایش شعاع افزایش می‌یابد.
مقدار دبی را می‌توان با توجه به شکل 1-4 نوشت:
(3-14)
سپس با قرار دادن مقدار u از معادله 3-13 مقدار μ به‌دست خواهد آمد
(3-15)
که شعاع بدون بعد هسته گازی در مقطع خروج مایع است.
مقدار دبی حجمی برابر است با:
(3-16)
همین مقدار دبی در ورود به محفظه چرخش وجود دارد، پس
(3-17)
با قرار دادن مقدار سرعت vmax از معادله 3-6 و سرعت vp در معادله بالا خواهیم داشت
(3-18)
با مقایسه این معادله با معادله 3-16 و در نظر گرفتن معادله 3-3 و همچنین با توجه به ثابت هندسی K برای محاسبه Q :
(3-19)
و جریان جرمی نیز خواهد بود
(3-20)
از آن جا که مقدار در انژکتور تقریباً با برابر است مقدار به‌دست خواهد آمد
(3-21)
همان طور که مشاهده می‌شود ضریب تخلیه به دو کمیت بستگی دارد: ثابت هندسی K و بازده پر شدن سوراخ تخلیه .
مقدار در خروج بیش‌ترین مقدار جریان را ایجاد می‌کند؛ بنابراین مقدار باید حداکثر باشد که با مشتق‌گیری از نسبت به حاصل می‌شود:
(3-22)
و خواهد بود:
(3-23)
از معادله بالا و معادله 3-22 رابطه زیر به‌دست می‌آید:
(3-24)
روابط بین μ، K و در منحنی‌های شکل 3-2 نیز نشان داده شده است.
11614152540000
شکل 3-2 وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ و زاويه پاشش α به ضريب هندسی K ]10[
زاویه پاشش از نسبت سرعت محیطی به محوری حساب می‌شود. قطرات یک سطح هذلولی‌گون ایجاد می‌کنند که مجانب آن سطحی مخروطی است. زاویه به شکل ساده زیر محاسبه می‌شود(شکل 3-3)
(3-25)
که v سرعت محیطی در شعاع میانگین است. همچنین داریم:
(3-26)
با استفاده از روابط سرعت می‌توان مقدار بر حسب μ و K را به‌دست آورد؛ مقدار سرعت محیطی در شعاع r به شکل 3-3 حساب می‌شود
(3-27)
که با قرار دادن معادله 3-26 در معادله بالا خواهیم داشت
(3-28)
سرعت محوری u از معادلات 3-16 و 3-17 به‌دست می‌آید:
(3-29)
برای سادگی فرض می‌کنیم که i=1 و با جایگذاریu و v از معادلات 3-28 و 3-29 در معادله 3-25 و از معادله 3-2 و K از معادله 3-23 در نهایت خواهد شد:
(3-30)
برای محاسبه دقیق تر رابطه زیر را استفاده می‌شود
(3-31)
که و مؤلفه‌های سرعت در شعاع متوسط هستند
(3-32)
و با قرار دادن در معادلات 3-16 و 3-17 خواهد شد
(3-33)
و بنابراین
(3-33)
(3-34)
زاویه پاشش با استفاده از نموداری بر حسب μ و K قابل‌محاسبه است. برای می‌شود و برای ، نیز به سمت 180 می‌رود. شرایط مربوط به جریان با گردابه آزاد می‌باشد که در این صورت جریان انژکتور مانند جریان مربوط به یکjet atomizers است.

شکل 3-3 شمايی برای محاسبه زاويه α ]11[
تئوری مایع لزجبه دلیل لزجت، نیروی اصطکاک روی دیواره محفظه چرخش موجب کاهش ممنتوم زاویه‌ای می‌شود. در نتیجه مقدار ممنتوم زاویه‌ای در خروج کمتر از ورود است و همچنین شعاع هسته گازی و زاویه کاهش و مقدار افزایش می‌یابد. پس در نتیجه ضریب تخلیه به شکل تقریبی زیر در می‌آید
(3-35)
که در معادله بالا جایگزین K می‌شود. برابر است با
(3-36)
که در آن
یا .
در اینجا ???? ضریب اصطکاک و پارامترهای i ، R ، و همانند شکل 1-4 است.
باز هم می‌توان از منحنی شکل 3-2 استفاده نمود ولی باید از مقدار به‌جای K استفاده شود که چون خواهد بود، بنابراین مقدار بیشتر از مقدار برای جریان ایده‌آل خواهد بود.
با قرار دادن مقدار B و K در معادله 3-36 خواهد بود:
(3-37)
وقتی که R ، برای سیال ایده‌آل K و 0 آن گاه 180 اما برای سیال لزج مقدار حداکثر ، محدود است و سپس کمترین مقدار آن تا صفر کاهش می‌یابد. همچنین در صورت0 ، K است ولی باز هم این مقدار برای مقداری محدود خواهد بود.
روش طراحیهدف طراحی تعیین کردن ابعاد یک انژکتور ساده همان طور که در شکل 3-4 نشان داده‌شده بر پایه اطلاعات اولیه موجود شامل Q(دبی حجمی) یا G(دبی جرمی) ، (زاویه پاشش)، (اختلاف فشار)، (چگالی) و ν (لزجت سینماتیکی) است. ابتدا ابعاد اولیه را با توجه به ثابت هندسی K محاسبه و سپس سایر ابعاد با توجه به آن تعیین می‌شود. این مسئله منحصربه‌فرد نیست زیرا K های یکسان می‌توانند از انتخاب R، i ، و متفاوت حاصل شود.
ابتدا محاسبات را برای سیال ایده‌آل انجام و برای فرض شده، از شکل 3-2 مقدار K و با توجه به این مقدار ضریب تخلیه (μ) محاسبه می‌شود. مقدار با توجه به رابطه G زیر محاسبه خواهد شد
(3-38)
و قطر خروجی سوراخ خواهد شد
(3-39)
و همچنین مقدار K برابر است با
(3-40)
207010-6858000شکل 3-4 ابعاد اولیه یک انژکتور ساده پیچشی]12[
از کمیت‌های بالا دو کمیت قابل فرض می‌باشد. معمولاً و در نظر گرفته می‌شوند (و در اغلب نمونهها مقدار R را ابعاد انژکتور تعیین می‌کند)، پس مقدار قطر سوراخ مماسی به‌دست می‌آید
(3-41)
در مسائلی که شکل سوراخ‌ها دایره نیست به‌جای مقدار Ap تعیین می‌شود.
قسمت دوم حل مربوط به سیال لزج خواهد بود. عدد Re در ورودی انژکتور برابراست با:
(3-42)
که قطر معادل سوراخ است که پدیدۀ هوایی‌اند به شکل زیر تعیین شود

(3-43)

و سرعت برابر با مقدار زیر است
(3-44)
و مقدار Re می‌شود
(3-45)
ضریب اصطکاک نیز برابر است با
(3-46)
معادله بالا برای Re در محدوده 106-103 به‌کار می‌رود.
در صورت برقراری شرط زیر می‌توان از اثر لزجت صرف‌نظر کرد.
(3-47)
که مقدار نشان‌دهنده نسبت ضریب تخلیه برای سیال لزج به سیال ایده‌آل است.
برای مایعات با لزجت متوسط پدیدۀ هوایی‌اند فرض شود
(3-48)
زیرا شرط زیر باید در آن صدق کند
(3-49)
مقادیر وR نمی‌تواند بیش از اندازه کوچک در نظر گرفته شوند زیرا در این صورت ابعاد انژکتور کاهش می‌یابد.
در سوراخ‌های ورودی به دلیل برخورد بین ذرات مایع مقدار سطح مقطع واقعی A’ برای هر سوراخ ورودی باید بیشتر فرض شود، (به دلیل کاهش آن ناشی از برخورد) تا جت، سطح مقطعی برابر داشته باشد
(3-50)
که
(3-51)
مقدار تقابل به‌صورت تعیین می‌گردد.
قسمت سوم محاسبات مربوط به تعیین باقی ابعاد انژکتور می‌شود. مقدار قطر برابر است با
(3-52)
طول محفظه چرخش باید کمی بیشتر از قطر سوراخ ورودی باشد. این مقدار برای انجام یک سوم تا یک چهارم چرخش‌ها کافی است، زیرا محفظه بلند شرایط ذره سازی را تعیین می‌کند.
سوراخ‌های ورودی باید طول مناسبی داشته باشد تا جت بدون انحراف از مسیر مماسی وارد شود
(3-53)
طول سوراخ خروجی نباید خیلی بلند باشد زیرا موجب کاهش می‌شود. برای :
(3-54)
و برای
(3-55)
و زاویه مخروط میانی معمولاً =60˚∼120˚ توصیه می‌شود. زاویه‌های کوچک‌تر موجب افزایش و کاهش زاویه می‌شود.
روش محاسبه موجود تنها به انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی برنمیگردد و انژکتورهای با یک ورودی پیچشی را نیز شامل می‌شود.]13[

– (106)

دانشكده مهندسي مکانيک
طراحی، ساخت و مطالعه تجربی انژکتور پيچشی سادهپايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي
در رشته مهندسي مکانيک
امير لبافان
استاد راهنما:
دكتر حجت قاسمی
شهريورماه1391

تأييديه‌ي هيأت داوران جلسه‌ي دفاع از پايان‌نامه/رساله
نام دانشكده: مهندسی مکانیک
نام دانشجو: امیر لبافان
عنوان پايان‌نامه يا رساله: طراحی، ساخت و مطالعه تجربی انژکتور پيچشی ساده
تاريخ دفاع:
رشته: مهندسی مکانیک
گرايش:
رديف سمت نام و نام خانوادگي مرتبه دانشگاهي دانشگاه يا مؤسسه امضا
1 استاد راهنما حجت قاسمی استادیار علم و صنعت ایران 2 استاد راهنما 3 استاد مشاور 4 استاد مشاور 5 استاد مدعو خارجي 6 استاد مدعو خارجي 7 استاد مدعو داخلي مهدی بیدآبادی استاد علم و صنعت ایران 8 استاد مدعو داخلي
تأييديه‌ي صحت و اصالت نتايج
باسمه‌تعالی
اينجانب امیر لبافان به شماره دانشجويي 88541122 دانشجوي رشته مهندسی مکانیک مقطع تحصيلي کارشناسی تأييد مي‌نمايم كه كليه‌ي نتايج اين پايان‌نامه/رساله حاصل كار اينجانب و بدون هرگونه دخل و تصرف است و موارد نسخه‌برداري‌شده از آثار ديگران را با ذكر كامل مشخصات منبع ذكر كرده‌ام. درصورت اثبات خلاف مندرجات فوق، به تشخيص دانشگاه مطابق با ضوابط و مقررات حاكم (قانون حمايت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آثار صوتي، ضوابط و مقررات آموزشي، پژوهشي و انضباطي …) با اينجانب رفتار خواهد شد و حق هرگونه اعتراض درخصوص احقاق حقوق مكتسب و تشخيص و تعيين تخلف و مجازات را از خويش سلب مي‌نمايم. در ضمن، مسؤوليت هرگونه پاسخگويي به اشخاص اعم از حقيقي و حقوقي و مراجع ذي‌صلاح (اعم از اداري و قضايي) به عهده‌ي اينجانب خواهد بود و دانشگاه هيچ‌گونه مسؤوليتي در اين خصوص نخواهد داشت.

نام و نام خانوادگي:
امضا و تاريخ:

مجوز بهره‌برداري از پايان‌نامه
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه در چهارچوب مقررات كتابخانه و با توجه به محدوديتي كه توسط استاد راهنما به شرح زير تعيين مي‌شود، بلامانع است:
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله براي همگان بلامانع است.
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله با اخذ مجوز از استاد راهنما، بلامانع است.
بهره‌برداري از اين پايان‌نامه/ رساله تا تاريخ ممنوع است.
نام استاد يا اساتيد راهنما: دکتر حجت قاسمی
تاريخ:
امضا:

تقديم به
ساحت قدسی ائمه اطهار (سلام الله عليهما) که ولايت امر ما و وسيله نزول برکات بر ما زمينيانند
و تقديم به پدر و مادرم که در طول زندگی همواره پشتيبانم بودهاند

با تشکر از همه کسانی که در انجام اين پروژه همکاری داشتهاند
به ويژه آقای محمدسجاد برزگر خالقی که در انجام کار تجربی با اينجانب همراه بودند.
چکيده
به دلیل پاشش مخروطی و راندمان پودر شدن بالا، از انژکتورهای پیچشی در کاربردهای متعددی مانند اتمیزه کردن سوخت و اکسیدکننده در محفظه احتراق موشک‌های با سوخت مایع استفاده می‌شود. دانستن پارامترهای موثر در عملکرد آنها برای بالا بردن کیفیت و بازده احتراق مورد توجه است. پارامترهای مهمی که بر رفتار انژکتور پیچشی موثرند شامل مشخصات هندسی (مانند قطر سوراخ‌ها و تعداد آنها) و نوع سیال (لزجت و چگالی) می‌باشد. درجه اتمیزاسیون یا ذره سازی، سرعت و قطر ذرات خروجی سوخت و اکسیدکننده در کیفیت و راندمان احتراق مؤثرند.]1[
در این بررسی، که مشخصات هندسی مدنظر بود، ابتدا یک انژکتور با زاویه پاشش مشخص (80 درجه) طراحی و دو نمونه یکسان از آن برای بررسی تکرارپذیری ساخت، ساخته شد. هر انژکتور دارای دو قطعه (محفظه چرخش فولادی و صفحه اریفیس برنجی) بود که در مجموع، چهار قطعه ساخته ‌شده چهار ترکیب مختلف از انژکتورها را به‌دست می‌داد. در ادامه با بررسی دبی‌ها و زوایای پاشش هر یک از چهار حالت در فشارهای مختلف، یک حالت که نزدیک‌ترین حالت به تئوری بود، برگزیده شد. توزیع های پاشش در این مرحله از هر دو قطعه نامطلوب بود.
در مرحله بعدی آزمایش دو انژکتور دیگر با زوایای پاشش 60 و 100 درجه طراحی و ساخته شد. در این مرحله از جنس آلومینیوم که نرم‌تر از فولاد بود، برای محفظه چرخش استفاده و در همین تغییر جنس مشاهده شد که دقت ساخت افزایش یافته و توزیع پاشش مناسب‌تر است. در کنار این موضوع، هدف از این مرحله از آزمایش بررسی اثر تغییر پارامترهای اندازه قطر سوراخ‌های ورودی و خروجی بود. با دو انژکتور طراحی شده و انژکتور مرحله قبل آزمایش سه محفظه چرخش و سه صفحه اریفیس با قطرهای مختلف در دست بود، که با آزمایش‌های انجام شده مشاهده شد که افزایش هر یک از پارامترهای قطر سوراخ ورودی و خروجی، منجر به افزایش دبی و زاویه پاشش انژکتور می‌شود. اما افزایش دبی (و نیز کاهش آن) محدود بوده و از یک نقطه به بعد تقریباً ثابت باقی می‌ماند.
واژه‌هاي كليدي: انژکتور پیچشی، دبی انژکتور، زاویه مخروط پاشش، کیفیت و توزیع پاشش
فهرست مطالب
فصل 1: مقدمه71-1- مقدمه71-2- انواع انژکتورهای فشاری91-2-1- انژکتورهای جت91-2-2- انژکتورهای پیچشی10 1-2-2-1- انژکتورهای پیچشی ساده111-2-3- انژکتورهای جت-پیچشی131-3- خلاصه فصل13فصل 2: مروری بر ادبیات14فصل 3: طراحی173-1- تئوری طراحی173-1-1- تئوری سیال ایده‌آل173-1-2- تئوری مایع لزج243-2- روش طراحی253-2-1- روند الگوریتمی طراحی انژکتور پیچشی ساده283-3- پارامترهای طراحی293-4- خلاصه فصل29فصل 4: ساخت و آزمودن انژکتور304-1- مقدمه304-2- محاسبات طراحی و ساخت انژکتور314-3- آزمودن انژکتور344-3-1- اندازه‌گیری دبی354-3-2- اندازه‌گیری زاویه پاشش384-3-3- اندازه‌گیری توزیع پاشش414-4- خلاصه فصل43فصل 5: بررسی اثر تغيير پارامترها455-1- مقدمه455-2- طراحی و ساخت455-3- بررسی کیفیت توزیع پاشش465-4- بررسی اثر تغییر اندازه سوراخ ورودی مماسی485-5- بررسی اثر تغییر اندازه سوراخ خروجی505-6- خلاصه فصل52فصل 6: خلاصه نتايج و پيشنهادها536-1- مقدمه536-2- بررسی عملکرد دو انژکتور مشابه546-2-1- نتایج546-2-2- تحلیل خطا546-2-3- پیشنهادها556-3- بررسی اثر تغییر پارامترها556-3-1- نتایج556-3-2- تحلیل خطا566-4- پیشنهاد فعالیت های آتی56مراجع57پيوست‌ها58فهرست اشکال
شکل 1-1- شمایی از یک اتمایزر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
شکل 1-2 تفنگ انژکتور جت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….9
شکل 1-4- انواع انژکتور پیچشی(سمت راست، مارپیچ دار و سمت چپ، بدون مارپیچ)…………………………………………………………………………………10
شکل 1-5- قسمت‌های مختلف یک انژکتور ساده 1.سوراخ ورودی 2.محفظه چرخش 3.سوراخ خروجی 4.هسته گازی……………………………….11
شکل 3-1- مقطع هسته گازی خروجی و ورودی مماسی……………………………………………………………………………………………………………………………….18
شکل 3-2 وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ و زاويه پاشش α به ضريب هندسی K…………………………………………………………..22
شکل 3-3 شمايی برای محاسبه زاويه α…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………23
شکل 3-4 ابعاد اولیه یک انژکتور ساده پیچشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………25
شکل 4-1- شماتیک انژکتور پیچشی با مشخص کردن اندازه‌ها……………………………………………………………………………………………………………………..34
شکل 4-3- محفظه چرخش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………35
شکل 4-4- صفحه اریفیس…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….35
شکل 4-5- مجموعه آزمایش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
شکل 4-6- شماتیک مجموعه آزمایش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………37
شکل 4-6- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s1b1…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-7- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s1b2…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-8- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s2b1…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-9- نمودار تئوری و تجربی دبی برحسب تغییرات فشار برای s2b2…………………………………………………………………………………………………..38
شکل 4-10- نوع پاشش انژکتور s1b1 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،8،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 58،50،47،33 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….39
شکل 4-11- نوع پاشش انژکتور s1b2 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،13،9،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 59،47،43،29 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
شکل 4-13- نوع پاشش انژکتور s2b1 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،6،2 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 63،48،42،36 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
شکل 4-14- نوع پاشش انژکتور s2b2 به ترتیب(از راست) در فشارهای 20،12،7،3 که زوایای پاشش آنها به ترتیب 58،42،39،36 می‌باشد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
شکل 4-15- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s1b1……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-16- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s1b2……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-16- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s2b1……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-17- نمودار زاویه پاشش بر حسب تغییرات فشار برای s2b2……………………………………………………………………………………………………………41
شکل 4-18- صفحه اسپری نشده(بالای خط)………………………………………………………………………………………………………………………………………………..42
شکل 4-19- مجموعه لوله‌های آزمایش و ترازوی استفاده‌شده……………………………………………………………………………………………………………………….43
شکل 4-20- کانتور محفظه چرخش اول تحت‌فشار bar 13. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………..43
شکل 4-21- کانتور محفظه چرخش دوم تحت‌فشار bar 16. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد………………………………………………….44
شکل 5-1- کانتور محفظه چرخش1 تحت‌فشار bar 12. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………………47
شکل 5-3- کانتور محفظه چرخش2 تحت‌فشار bar 12. فاصله سر لوله‌ها و انژکتور cm 10 می‌باشد…………………………………………………………47
شکل 5-4- منحنی دبی بر حسب فشار برای محفظه چرخش‌های با قطر 0.8، 1 و 1.1 و با قطر سوراخ خروجی mm 1.1…………………………48
شکل 5-5- زوایای پاشش برای محفظه چرخش‌های 0.8و1.1 با خروجی 1 میلی‌متر که به ترتیب 55 و 70 درجه می‌باشند………………………49
شکل 5-6- وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ ε و زاويه پاشش α به ضريب هندسی k………………………………………………………….50
شکل 5-6- منحنی دبی بر حسب فشار برای صفحه‌های اریفیس 0.8، 1 و 1.3 با قطر سوراخ ورودی mm 1.1……………………………………………50
شکل 5-7- زوایای پاشش برای صفحه‌های اریفیس 0.8 و 1.3 با قطر سوراخ ورودی mm 1 که به ترتیب 52 و 65 درجه می‌باشند……………51
فهرست جداول
جدول 4-1- نتایج به‌دست آمده از آزمایش تجربی با استفاده از سیستمPDA……………………………………………………………………..31
جدول 4-3- فرضیات اولیه طراحی……………………………………………………………………………………………………………………………………………32
جدول 4-4- پارامترهای طراحی………………………………………………………………………………………………………………………………………………..34
جدول 4-5- قطعات استفاده شده……………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
جدول 5-1- قطعات طراحی شده………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
جدول 6-1- خطای پارامترهای قابل اندازه‌گیری آزمایش………………………………………………………………………………………………………..54
فهرست علائم و اختصارات
علائم یونانی زاویه پاشش α قطر سوراخ ورودی سیال لزج [m] d’p
زاویه مخروط میانی β دبی جرمی [kg/s] G
چگالی [kg/m3] تعداد سوراخ مماسی ورودی i
بازده پر شدن سوراخ ԑ l [m] طول(ضخامت) سوراخ خروجی
ضريب تخليه µ طول محفظه چرخش [m]
ضریب اصطکاک اختلاف فشار دو سمت انژکتور [pa] P
لزجت سینماتیکی [m2/s] ν فشار کل مایع [pa] Pt
نسبت ضریب تخلیه برای سیال لزج به سیال ایده‌آل دبی حجمی [m3/s] Q
مقدار تقابل شعاع چرخش [m] R
عدد رینولدز Re
علائم لاتين شعاع میانگین [m] r
مساحت سطح حلقوی [m2] A شعاع سوراخ خروجی [m] ro
سطح مقطع واقعی [m2] A’ شعاع هسته گازی [m] rr
سطح سوراخ ورودی [m2] Ap شعاع بدون بعد هسته گازی S
مقدار سطح مقطع واقعی [m2] A’p سرعت محوری در شعاع میانگین [m/s] u
قطر محفظه چرخش [m] Ds حجم [m3] V
قطر معادل سوراخ [m] d سرعت محیطی در شعاع میانگین [m/s] v
قطر سوراخ تخليه [m] do سرعت مماسی ورودی [m/s] vp
قطر سوراخ مماسی ورودی [m] dp سرعت شعاعی در شعاع میانگین [m/s] w

مقدمهمقدمهابزاری که برای اتميزه کردن مايع (يعنی تجزيه مايع به قطرات ريز) استفاده ميگردد، انژکتور ناميده می‌شود. انژکتور به بیانی ساده نوعی پاشنده است که جریان مایع را به اسپری تبدیل می‌کند. برای تعریفی جامع از انژکتور می‌توان گفت، انژکتور نوعی پمپ است که با استفاده از اثر ونتوری یک نازل همگرا-واگرا، انرژی فشاری سیال را به انرژی دینامیکی (سرعتی) تبدیل می‌کند. نام های دیگری مانند اتمایزر و اجکتور (تزریق کننده یا افشانک) نیز به آن تعلق گرفته است.
انژکتورها زمانی به‌کاربرده می‌شوند که نیاز به‌سرعت در پاشش سیال، مثلاً پاشش سوخت در محفظه احتراق، و یا نیاز به سطح تبادلی بیشتر با پیرامون باشد. به طور کلی هرگاه یک پاشش کنترل‌شده از سیال مد نظر باشد، از انژکتور استفاده خواهد شد.
برای اولین بار این وسیله توسط یک مهندس فرانسوی به نام  هنری گیفرد در سال 1858 میلادی اختراع شد. در شکل 1-1 یک نمونه از اتمایزر نشان داده شده است.

شکل 1-1- شمایی از یک اتمایزر]1[
از اولین کاربردهای انژکتور می‌توان به لوکوموتیوهای بخار اشاره داشت که در آن‌ها از انژکتور برای پمپ کردن آب تغذیه‌ بویلر لوکوموتیو استفاده می‌شد.
انژکتورها در موارد متعددی کاربرد دارند که شاید متداول‌ترین مورد استفاده آنها در محفظه‌های احتراق باشد. اعم از اینکه در مورد یک خودرو صحبت شود یا اینکه در مورد محفظه احتراق موشک. در این نوع از انژکتورها سوخت به گونه‌ای پاشیده و اتمیزه می‌شود که بهترین راندمان سوختن در محفظه حاصل شود.
همچنین در مواردی که نیاز به خنک کاری بیشتری باشد می‌توان از انژکتور استفاده کرد تا با استفاده از سطح بیشتر ذرات آب، انتقال حرارت بالاتری حاصل شود. نمونه این استفاده در نیروگاه‌ها یافت می‌شود.
افت فشار در انژکتور به انرژی جنبشی تبديل می‌شود، که قاعده عملکرد انژکتورهای فشاری[1] با يک تخليه ساده [2] يا تخليه پیچشی[3] می‌باشد.
انژکتورهای فشاری در قياس با ديگر انژکتورها به علت سادگیشان بیش‌ترین استفاده را دارند، ولی برای بسياری از مايعات لزج مناسب نيستند و همچنين کيفيت عملکرد آن‌ها با افزايش دبی جريان کاهش میيابد.
تقسیم‌بندی بنيادی اين گروه از انژکتورها در سه نوع است : جت[4]، پیچشی[5]، جت-پیچشی[6].
انواع انژکتورهای فشاریانژکتورهای جتنوع جت، ساده‌ترین مدل‌ها در طراحی است که خود به انواع simple atomizer ،group atomizer ،impinging jet atomizer ،blast atomizer و fan atomizer تقسیم‌بندی می‌شود.
انژکتورهای جت به دو نوع تقسیم می‌شوند: انژکتورهای پیوسته[7](باز) و متناوب[8](بسته). انژکتورهای پیوسته سادهترین نوع همه انژکتورهاست. انژکتورهای متناوب نیز نوع بسیار سادهای در طراحی و تکنولوژی است.
یک استفاده مهم این نوع انژکتور در سرنگ‌های تزریق است. در این روش به‌جای استفاده از سوزن از یک انژکتور جت با فشار بالا استفاده می‌شود تا ماده تزریقی به شکل یک جت باریک به داخل پوست نفوذ کند(شکل 1-2). به این وسیله تفنگ انژکتور جت[9] گفته می‌شود.

شکل 1-2 تفنگ انژکتور جت]2[
از استفاده‌های دیگر این انژکتور می‌توان به موتور دیزل و اسپری رنگ اشاره نمود.
انژکتورهای پیچشینام این انژکتور از چرخش مایع داخل آن نشئت می‌گیرد. این انژکتورها به چندین دسته تقسیم می‌شوند؛ که بطورکلی همه آن‌ها یک ذرهسازی خوب را برای افت فشار متوسط و حتی کوچک تضمین میکنند. به این علت و نیز طراحی نسبتاً ساده آن‌ها، انژکتورهای پیچشی وسیع‌ترین استفاده را در همه انواع انژکتور دارند. مثال‌های کاربردی آن‌ها توربین گاز و تهویه‌های هوا می‌باشد.
انژکتورهای پیچشی رایج‌ترین مورد استفاده را دارند، زيرا در قياس با ساير انژکتورها امتيازهايی اساسی دارند:
طراحی نسبتاً آسان
اطمينان بالا
کيفيت بالای پاشش
توان مصرفی کم
در یک تقسیم‌بندی، این انژکتورها به انواع simplex atomizer ،duplex atomizer،spill- return atomizer ،variable geometry atomizer تقسیمبندی می‌شوند.
انژکتورهای نوع simplex رایج‌ترین نوع انژکتورهای پیچشی هستند که خود به دو نوع axial atomizers و angular atomizers تقسیمبندی می‌شوند. این تقسیمبندی ناشی از آن است که از یک منظر زاویه  بین راستای ورودی سیال و خروجی آن 90درجه است و از منظر دیگر جهت ورودی و خروجی در محور انژکتور به هم منتهی می‌شوند.
انژکتورهای نوع duplex انژکتورهای قابل‌کنترل با دو مرحله تغذیه هستند. ازآنجایی که در این نوع، رنج تغییرات جریان، 5 تا 10 برابر و در بعضی موارد تا 25 برابر است از آنها می‌توان در توربین گاز هواپیماها استفاده کرد.
نوع spill-return در سال 1921ثبت شد و در ابتدا برای مشعل بویلرهای کشتی‌ها استفاده شد و بعدها نیز در کاربردهای بالاتری مثل توربین گاز هواپیماها مورد استفاده قرار گرفت. این نوع تقریباً مشابه simple atomizer است، با این تفاوت که از دو بخش تشکیل شده است؛ یک بخش مخصوص پاشش است و بخش دیگر دوباره از انژکتور به سیستم تغذیه بر می‌گردد.
در نوع variable-geometry عملکرد انژکتور که با سطح اریفیس ورودی قابل‌کنترل است ،بر اساس بازو بسته شدن سوزن انژکتور که به آن pintle می‌گویند انجام می‌شود و راستای حرکت سوزن در جهت محور انژکتور است.
انژکتورهای پیچشی ساده[10]انژکتورهای پیچشی ساده رایج‌ترین انژکتورهای پیچشی هستند. این انژکتورها میتوانند به دو گروه تقسیم شوند: انژکتورهای زاویهای و انژکتورهای محوری. این تقسیم‌بندی نشئت گرفته از این است که در نوع اول یک زاویه بین راستای تأمین مایع و تخلیه آن وجود دارد و در نوع دوم راستاهای ورودی و خروجی بر هم منطبقاند.
در یک تقسیم‌بندی دیگر این نوع از انژکتورها به دو نوع اصلی تقسیم می‌شوند: دسته اول انژکتورهای مارپیچ دار است. در این انژکتور، ورودی سیال به‌صورت محوری است. نوع دوم انژکتورها بدون مارپیچ بوده و ورودی سیال در آن به‌صورت مماسی است (شکل 1-3).

شکل 1-4- انواع انژکتور پیچشی(سمت راست، مارپیچ دار و سمت چپ، بدون مارپیچ)]3[
انژکتورهای ساده همچنین میتوانند به انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی و انژکتورهای با یک ورودی پیچشی تقسیم شوند. در انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی، سیال تنها با یک مؤلفه سرعت (محیطی) وارد محفظه چرخش می‌شود، ولی در انژکتورهای با ورودی پیچشی سیال با دو یا سه مؤلفه سرعت(محیطی،محوری و شعاعی) وارد محفظه چرخش میگردد.
به‌هرحال همه تقسیم‌بندی های فوق گویای یک مطلب کلی بوده و تفاوت اساسی ندارند. با توجه به تقسیم‌بندی دوم (شکل 1-3) در نوع مارپیچ دار که مورد بحث است، مايع از يک سوراخ ورودی که مماس بر بدنه قرارگرفته وارد و سپس با چرخش در يک محفظه از سوراخ خروجی به شکل قطره‌های بسيار ريز خارج می‌شود.
شماتيک يک انژکتور پیچشی ساده در شکل 1-4 نشان داده شده است:

شکل 1-5- قسمت‌های مختلف یک انژکتور ساده 1.سوراخ ورودی 2.محفظه چرخش 3.سوراخ خروجی 4.هسته گازی]4[
متغيرهای دارای نقش در انژکتورهای پیچشی توسط ضريب هندسی K بیان‌شده‌اند:
(1-1)
کهdp قطر سوراخ مماسی ورودی،do قطر سوراخ تخليه، R شعاع چرخش (فاصله مرکز سوراخ ورودی از مرکز چرخش) وi تعداد سوراخ مماسی ورودی است.
اگر سوراخ مماسی ورودی با محفظه چرخش زاويه را داشته باشد:
(1-2)
همچنين دبی جريان به سطح سوراخ ورودی Ap و به ضريب تخليه µ بستگی دارد. لذا طراحی انژکتورهای قابل‌کنترل مبتنی بر تغييرات Ap و µ است.
ضريب تخليه تابعی هندسی از K است و لذا تغيير µ وابسته به تغييرات مقادير مرتبط با K است.
انژکتورهای جت-پیچشیویژگی‌های مرکبی از انژکتورهای جت و پیچشی را دارند. این مسئله یک انژکتور جدید را حاصل می‌کند که توزیع تراکم جت در سطح مقطع عمود بر محور جت پدیدۀ هوایی‌اند با توجه به نیاز دلخواه تنظیم شود. در این نوع جریان بدون گردابه حول محور انژکتور و جریان پیچشی در دیواره محفظه پیچشی جریان می‌یابد.
انواع دیگر انژکتور نیز انژکتورهای پنوماتیک[11]، گردشی[12]، آکوستیک[13] و… می‌باشند که مورد بحث قرار نمی‌گیرند]5[.
خلاصه فصلدر این فصل ضمن معرفی مقدماتی انژکتورها، بهطور عام، و توضیح انژکتور پیچشی، بهطور خاص، سعی شد که یک آشنایی اولیه حاصل شود.
مروری بر ادبيات
پودر کردن سوخت‌های مایع به‌منظور بالا بردن بازدهی احتراق در موتورها همواره مورد توجه صنعتگران بوده است. لذا در خصوص انژکتورها، به طور کلی، و در مورد انژکتورهای پیچشی، به طور خاص، کارهای متعددی، چه در داخل و چه در خارج کشور، انجام شده است، که در اینجا به ذکر چند نمونه پرداخته می‌شود.
در بخشی از یک پروژه دانشگاهی داخلی در مورد موتورهای هیبرید بحث شده است، که انژکتور در آنها وظیفه آمایش اکسنده را به عهده دارد. در این موتورها لازم است تا اکسنده مایع به قطرات ریز تبدیل شود تا فرآیند احتراق را بهبود دهد. در این پروژه از انژکتور پیچشی مشابهی با انژکتور پروژه جاری استفاده شده است و برای بررسی، از سه محفظه چرخش و سه صفحه اریفیس با قطرهای مختلف بهره برده و ترکیب های مختلف آنها را مورد آزمایش قرار داده است. در این بررسی مشاهده شده که با زیاد شدن اندازه سوراخ ورودی و نیز اندازه سوراخ خروجی، دبی (تا نقطه‌ای محدود) افزایش می‌یابد و از یک نقطه به بعد (یعنی اگر با ثابت ماندن یک قطر دیگری زیاد شود) دبی تقریباً ثابت خواهد ماند.
همچنین عملکرد انژکتورهای پیچشی در مجموعه‌های 3 و 5 انژکتوری نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.]6[
در یک بررسی دیگر اثر تغییر پارامتر اندازه سوراخ خروجی (صفحه اریفیس) برای 5 انژکتور در یک آزمایش تجربی که با استفاده از سیستم PDA[14]، که با استفاده از اشعه لیزر کار می‌کند، انجام شده و تأثیر پارامترهای هندسی یک انژکتور پیچشی بر روی اندازه و سرعت قطرات اسپری، مورد مطالعه قرارگرفته و نتایج مطابق جدول 3-1 آمده است:
جدول 3-1- نتایج به‌دست آمده از آزمایش تجربی با استفاده از سیستم PDA
مشخصات
ازدیاد پارامتر هندسی دبی قطر قطرات زاویه مخروط پاشش سرعت محوری سرعت شعاعی نفوذ اسپری
قطر خروجی (do) up up up down up up
به این معنا که با افزایش قطر سوراخ خروجی، دبی، قطر قطرات اسپری شده، زاویه مخروط پاشش (با توجه به الگوی مخروطی پاشش در انژکتورهای پیچشی)، سرعت شعاعی و نفوذ اسپری(با توجه به افزایش انرژی جنبشی ذرات)، افزایش و سرعت محوری کاهش یافته است]7[ که با توجه به این نتایج می‌توان گفت برای کاربردهایی که به قطراتی با اسپری بهتر و ریزتری نیاز باشد بایستی از قطر خروجی کوچک‌تری استفاده کرد. اما در کاربردی که به دبی و نفوذ اسپری بیشتری مورد نظر است قطر خروجی بزرگ‌تری نیاز است.
در یک بررسی انجام شده دیگر روی تأثیرات لزجت سیال در اسپری انژکتورهای پیچشی، برای سیال‌های لزج، حرکت توزیع پاشش کندتر دیده شده و مخروط حاصل از پاشش سیال کوچک‌تر است. به بیان دیگر زاویه پاشش سیالهای با لزجت بیشتر، کوچک‌تر است. همچنین نتایج نشان داده است که تغییرات لزجت، عملیات شکست سیال و اتمیزه ی آن را تحت تاثیر قرار داده و ذره سازی در فاصله بیشتری از انتهای انژکتور شروع شده است]8.[
همچنین در همه این تجربیات مشاهده شده است که افزایش فشار منجر به افزایش دبی شده و این دو متغیر باهم نسبت مستقیم دارند.
طراحی
تئوری طراحیدر طراحی انژکتورهای پیچشی ساده ابتدا سیال مورد نظر را به‌صورت سیال ایده‌آل، بدون در نظر گرفتن لزجت آن، مورد بررسی قرار داده و سپس با در نظر گرفتن لزجت سیال پارامترهای مورد نظر برای سیال دارای اصطکاک به‌دست آورده می‌شود.
تئوری سیال ایده‌آلهمان طور که در شکل 1-4 نشان داده شده بود، مایع از طریق سوراخ مماس با قطر dp و سطح Ap وارد انژکتور شده و پس از آن وارد محفظه چرخش می‌شود که قطر محفظه چرخش به‌صورت خواهد بود که ورودی سوراخ مماسی در شعاع R از محور چرخش قرار گرفته است. تعداد سوراخ‌های ورودی یک انژکتور پدیدۀ هوایی‌اند بیش‌تر نیز باشد که در این صورت مساحت مقطع آن به‌صورت می‌باشد که i تعداد سوراخ‌ها است.
سوراخ‌های ورودی می‌توانند شکلی به‌جز دایره داشته باشند که تأثیری بر روش طراحی نخواهد داشت.
جریان مایع داخل انژکتور پیچیده می‌شود. در محل محفظه چرخش، داخل قسمت مخروطی شکل این جریان شامل یک گردابه آزاد و جریانی است که از یک چشمه منفی (چاه) به وجود می‌آید، که محل آن با گردابه یکی است. در محل خروجی استوانه‌ای، جریان شامل یک گردابه آزاد و یک جریان محوری است. مایع در خروج از سوراخ با قطر تخلیه می‌شود. در این خروجی استوانه‌ای همه مؤلفه‌های سرعت باید در نظر گرفته شود که شامل سه مؤلفه‌ی محوری u، محیطی v و شعاعی w است که مؤلفه‌ی آخر بسیار از دو مؤلفه u و v کمتر است.
مایع از کل مقطع خروجی خارج نمی‌شود بلکه این خروجی به شکل حلقوی است. قسمت مرکزی مقطع با هسته گازی (gas core) که در شکل های1-4 و 4-1 در دو مقیاس بزرگ و کوچک نشان داده شده است پر می‌شود.

شکل 4-1- مقطع هسته گازی خروجی و ورودی مماسی]9[
مساحت سطح حلقوی (A) برابر است با
(3-1)
که مقدار (بازده پر شدن سوراخ) به شکل زیر به‌دست خواهد آمد:
(3-2)
که مساحت سوراخ خروجی و شعاع هسته گازی است.
مؤلفه محیطی سرعت با توجه به معادله جریان گردابه آزاد تغییر می‌کند که به شکل زیر نشان داده می‌شود
(3-3)
نقطه تکین گردابه آزاد در است که و فشار می‌باشد. بنابراین گردابه آزاد تنها پدیدۀ هوایی‌اند در وجود داشته باشد و مقدار سرعت محیطی در مرز هسته به مقدار بیشینه سرعتافزایش می‌یابد.
سرعت محوری u داخل محفظه چرخش در شعاعی کمی بزرگ‌تر از وجود دارد. این سرعت باعث می‌شود که مؤلفه‌ی محیطی سرعت کاهش یابد و بیش‌ترین مقدار سرعت کمتر از مقداری شود که از معادله گردابه آزاد به‌دست می‌آید. اگر چه این مورد در تحلیل در نظر گرفته نشده است.
در محل هسته گازی گردابه صلب (اجباری) وجود دارد که در آن گاز که از محیط اطراف انژکتور نشئت می‌گیرد مانند یک جسم صلب با سرعت زاویه‌ای ثابت می‌چرخد.
(3-4)
سرعت پدیدۀ هوایی‌اند از معادله برنولی حساب شود
(3-5)
که مقدار فشار Pمی‌تواند برابر فشار محیط در نظر گرفته شود. سرعت محوری تنها در محل سوراخ خروجی ثابت است. Pt هم فشار کل مایع است. از معادله‌ی بقای ممنتوم زاویه‌ای و با مبنا قرار دادن محور محفظه می‌توان برای سرعت محیطی نوشت:
(3-6)
برای ادامه فرضیات زیر را در نظر گرفته می‌شود:
سیال ایده‌آل است.
میدان سرعت در کل محل بین دیواره محفظه و هسته گازی جریان پتانسیل است.
ممنتوم زاویه‌ای ثابت است.
جاذبه وجود ندارد.
جریان پایدار و نسبت به محور متقارن است.
مؤلفه سرعت شعاعی وجود ندارد.
تعادل برای یک المان مایع بین نیروهای فشار و اینرسی به شکل زیر است
(3-7)
با قرار دادن مقدار و مقدار سرعت از معادلات بالا ، مقدار dp پیدا شده و سپس با انتگرال‌گیری مقدار فشار به‌صورت زیر به‌دست می‌آید
(3-8)
و مقدار c با توجه به اینکه فشار در برابر با صفر است، خواهد بود:
(3-9)
بنابراین مقدار P خواهد شد
(3-10)
و با قرار دادن P در معادله 3-5، u به شکل زیر به‌دست می‌آید:
(3-11)
توزیع سرعت محوری u در مقطع B’-B’ (شکل 1-2) به‌صورت زیر است، با تعیین سرعت vp و مقدار Q و قرار دادن آن در معادله 3-6، و سپس قرار دادن K به‌دست آورده می‌شود:
(3-12)
سرعت v با قرار دادن در معادله 3-5 و فرض در مقطع B’-B’ به‌دست می‌آید:
(3-13)
معادله بالا توزیع سرعت محوری uرا در مقطع خروجی یعنی مقطع B’-B’ نشان می‌دهد. در این مقطع فشار باید ثابت و برابر فشار محیط باشد. معادله 3-13 نشان می‌دهد که سرعت محوری با افزایش شعاع افزایش می‌یابد.
مقدار دبی را می‌توان با توجه به شکل 1-4 نوشت:
(3-14)
سپس با قرار دادن مقدار u از معادله 3-13 مقدار μ به‌دست خواهد آمد
(3-15)
که شعاع بدون بعد هسته گازی در مقطع خروج مایع است.
مقدار دبی حجمی برابر است با:
(3-16)
همین مقدار دبی در ورود به محفظه چرخش وجود دارد، پس
(3-17)
با قرار دادن مقدار سرعت vmax از معادله 3-6 و سرعت vp در معادله بالا خواهیم داشت
(3-18)
با مقایسه این معادله با معادله 3-16 و در نظر گرفتن معادله 3-3 و همچنین با توجه به ثابت هندسی K برای محاسبه Q :
(3-19)
و جریان جرمی نیز خواهد بود
(3-20)
از آن جا که مقدار در انژکتور تقریباً با برابر است مقدار به‌دست خواهد آمد
(3-21)
همان طور که مشاهده می‌شود ضریب تخلیه به دو کمیت بستگی دارد: ثابت هندسی K و بازده پر شدن سوراخ تخلیه .
مقدار در خروج بیش‌ترین مقدار جریان را ایجاد می‌کند؛ بنابراین مقدار باید حداکثر باشد که با مشتق‌گیری از نسبت به حاصل می‌شود:
(3-22)
و خواهد بود:
(3-23)
از معادله بالا و معادله 3-22 رابطه زیر به‌دست می‌آید:
(3-24)
روابط بین μ، K و در منحنی‌های شکل 3-2 نیز نشان داده شده است.
11614152540000
شکل 3-2 وابستگی ضريب تخليه μ ، بازده پر شدن سوراخ و زاويه پاشش α به ضريب هندسی K ]10[
زاویه پاشش از نسبت سرعت محیطی به محوری حساب می‌شود. قطرات یک سطح هذلولی‌گون ایجاد می‌کنند که مجانب آن سطحی مخروطی است. زاویه به شکل ساده زیر محاسبه می‌شود(شکل 3-3)
(3-25)
که v سرعت محیطی در شعاع میانگین است. همچنین داریم:
(3-26)
با استفاده از روابط سرعت می‌توان مقدار بر حسب μ و K را به‌دست آورد؛ مقدار سرعت محیطی در شعاع r به شکل 3-3 حساب می‌شود
(3-27)
که با قرار دادن معادله 3-26 در معادله بالا خواهیم داشت
(3-28)
سرعت محوری u از معادلات 3-16 و 3-17 به‌دست می‌آید:
(3-29)
برای سادگی فرض می‌کنیم که i=1 و با جایگذاریu و v از معادلات 3-28 و 3-29 در معادله 3-25 و از معادله 3-2 و K از معادله 3-23 در نهایت خواهد شد:
(3-30)
برای محاسبه دقیق تر رابطه زیر را استفاده می‌شود
(3-31)
که و مؤلفه‌های سرعت در شعاع متوسط هستند
(3-32)
و با قرار دادن در معادلات 3-16 و 3-17 خواهد شد
(3-33)
و بنابراین
(3-33)
(3-34)
زاویه پاشش با استفاده از نموداری بر حسب μ و K قابل‌محاسبه است. برای می‌شود و برای ، نیز به سمت 180 می‌رود. شرایط مربوط به جریان با گردابه آزاد می‌باشد که در این صورت جریان انژکتور مانند جریان مربوط به یکjet atomizers است.

شکل 3-3 شمايی برای محاسبه زاويه α ]11[
تئوری مایع لزجبه دلیل لزجت، نیروی اصطکاک روی دیواره محفظه چرخش موجب کاهش ممنتوم زاویه‌ای می‌شود. در نتیجه مقدار ممنتوم زاویه‌ای در خروج کمتر از ورود است و همچنین شعاع هسته گازی و زاویه کاهش و مقدار افزایش می‌یابد. پس در نتیجه ضریب تخلیه به شکل تقریبی زیر در می‌آید
(3-35)
که در معادله بالا جایگزین K می‌شود. برابر است با
(3-36)
که در آن
یا .
در اینجا ???? ضریب اصطکاک و پارامترهای i ، R ، و همانند شکل 1-4 است.
باز هم می‌توان از منحنی شکل 3-2 استفاده نمود ولی باید از مقدار به‌جای K استفاده شود که چون خواهد بود، بنابراین مقدار بیشتر از مقدار برای جریان ایده‌آل خواهد بود.
با قرار دادن مقدار B و K در معادله 3-36 خواهد بود:
(3-37)
وقتی که R ، برای سیال ایده‌آل K و 0 آن گاه 180 اما برای سیال لزج مقدار حداکثر ، محدود است و سپس کمترین مقدار آن تا صفر کاهش می‌یابد. همچنین در صورت0 ، K است ولی باز هم این مقدار برای مقداری محدود خواهد بود.
روش طراحیهدف طراحی تعیین کردن ابعاد یک انژکتور ساده همان طور که در شکل 3-4 نشان داده‌شده بر پایه اطلاعات اولیه موجود شامل Q(دبی حجمی) یا G(دبی جرمی) ، (زاویه پاشش)، (اختلاف فشار)، (چگالی) و ν (لزجت سینماتیکی) است. ابتدا ابعاد اولیه را با توجه به ثابت هندسی K محاسبه و سپس سایر ابعاد با توجه به آن تعیین می‌شود. این مسئله منحصربه‌فرد نیست زیرا K های یکسان می‌توانند از انتخاب R، i ، و متفاوت حاصل شود.
ابتدا محاسبات را برای سیال ایده‌آل انجام و برای فرض شده، از شکل 3-2 مقدار K و با توجه به این مقدار ضریب تخلیه (μ) محاسبه می‌شود. مقدار با توجه به رابطه G زیر محاسبه خواهد شد
(3-38)
و قطر خروجی سوراخ خواهد شد
(3-39)
و همچنین مقدار K برابر است با
(3-40)
207010-6858000شکل 3-4 ابعاد اولیه یک انژکتور ساده پیچشی]12[
از کمیت‌های بالا دو کمیت قابل فرض می‌باشد. معمولاً و در نظر گرفته می‌شوند (و در اغلب نمونهها مقدار R را ابعاد انژکتور تعیین می‌کند)، پس مقدار قطر سوراخ مماسی به‌دست می‌آید
(3-41)
در مسائلی که شکل سوراخ‌ها دایره نیست به‌جای مقدار Ap تعیین می‌شود.
قسمت دوم حل مربوط به سیال لزج خواهد بود. عدد Re در ورودی انژکتور برابراست با:
(3-42)
که قطر معادل سوراخ است که پدیدۀ هوایی‌اند به شکل زیر تعیین شود

(3-43)

و سرعت برابر با مقدار زیر است
(3-44)
و مقدار Re می‌شود
(3-45)
ضریب اصطکاک نیز برابر است با
(3-46)
معادله بالا برای Re در محدوده 106-103 به‌کار می‌رود.
در صورت برقراری شرط زیر می‌توان از اثر لزجت صرف‌نظر کرد.
(3-47)
که مقدار نشان‌دهنده نسبت ضریب تخلیه برای سیال لزج به سیال ایده‌آل است.
برای مایعات با لزجت متوسط پدیدۀ هوایی‌اند فرض شود
(3-48)
زیرا شرط زیر باید در آن صدق کند
(3-49)
مقادیر وR نمی‌تواند بیش از اندازه کوچک در نظر گرفته شوند زیرا در این صورت ابعاد انژکتور کاهش می‌یابد.
در سوراخ‌های ورودی به دلیل برخورد بین ذرات مایع مقدار سطح مقطع واقعی A’ برای هر سوراخ ورودی باید بیشتر فرض شود، (به دلیل کاهش آن ناشی از برخورد) تا جت، سطح مقطعی برابر داشته باشد
(3-50)
که
(3-51)
مقدار تقابل به‌صورت تعیین می‌گردد.
قسمت سوم محاسبات مربوط به تعیین باقی ابعاد انژکتور می‌شود. مقدار قطر برابر است با
(3-52)
طول محفظه چرخش باید کمی بیشتر از قطر سوراخ ورودی باشد. این مقدار برای انجام یک سوم تا یک چهارم چرخش‌ها کافی است، زیرا محفظه بلند شرایط ذره سازی را تعیین می‌کند.
سوراخ‌های ورودی باید طول مناسبی داشته باشد تا جت بدون انحراف از مسیر مماسی وارد شود
(3-53)
طول سوراخ خروجی نباید خیلی بلند باشد زیرا موجب کاهش می‌شود. برای :
(3-54)
و برای
(3-55)
و زاویه مخروط میانی معمولاً =60˚∼120˚ توصیه می‌شود. زاویه‌های کوچک‌تر موجب افزایش و کاهش زاویه می‌شود.
روش محاسبه موجود تنها به انژکتورهای با سوراخ ورودی مماسی برنمیگردد و انژکتورهای با یک ورودی پیچشی را نیز شامل می‌شود.]13[

– (105)

فهرست مطالب
بخش اوّل : مطالعات پایه
شناخت موضوع
طرح مسأله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
پرسشها و فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………6
ماهیّت و مقیاس موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………6
ضرورت انجام موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………….6
فرآیند پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………………………6
نتایج مورد انتظار……………………………………………………………………………………………………………………………………….7
گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
تعریف گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
روش تحلیل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………….10
پيشينه تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………..10
مفاهيم اساسي تحليل گفتمان………………………………………………………………………………………………………………….11
ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان…………………………………………………………………………………………………………..14
انگاره هاي تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………….14
اهداف گفتمان………………………………………………………………………………………………………………………………………..15
عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان………………………………………………………………………………………………………..16
نقد تحليل گفتماني………………………………………………………………………………………………………………………………….17
گفتمان در اندیشه فوکو………………………………………………………………………………………………………………………17
فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
معنای فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
تعریف فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
فرهنگ و فرهنگ عمومی……………………………………………………………………………………………………………………….32
شاین و لایه های فرهنگی………………………………………………………………………………………………………………………32
توسعه فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………………………………….34
1-3-5-1 توسعه فرهنگی از دید گاه یونسکو……………………………………………………………………………………………34
1-3-5-2 سیاست فرهنگی سنتی…………………………………………………………………………………………………………..36
1-3-5-3 سیاست فرهنگی جدید…………………………………………………………………………………………………………….36
آموزش مداوم و زندگي فرهنگي ………………………………………………………………………………………………………………37
جنبههاي فرهنگي محيط به طور كلي……………………………………………………………………………………………………….38
شكلهاي جديد فرهنگ …………………………………………………………………………………………………………………………38
جهاني شدن و فرصت تعامل و گفتگوي فرهنگي……………………………………………………………………………………….39
نقش فرهنگ در نظام اجتماعي………………………………………………………………………………………………………………..40
تمدن………………………………………………………………………………………………………………43
ابعاد مفهومی واژه تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..45
جامعه بشری به صورت کلی…………………………………………………………………………………………………………………….46
یک استاندارد برای رفتار………………………………………………………………………………………………………………………….46
تعریف تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………………………..46
تمدن از دیدگاه مکاتب انسان شناسی………………………………………………………………………………………………………47
مقایسه فرهنگ و تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..48
رابطه بین دو واژه فرهنگ و تمدن……………………………………………………………………………………………………………49
تمدن به عنوان هویت فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………….50
ديپلماسي فرهنگي…………………………………………………………………………………………………………………………………..52
نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
بخش دوم : مطالعات تکمیلی
هنرو آموزش رابط بین فرهنگ ها…………………………………………………………………………………………………………….55
تعریف هنر……………………………………………………………………………………………………………………………………………..55
هنر از دیدگاه نیوتن…………………………………………………………………………………………………………………………………69
هنر از دیدگاه تولستوی…………………………………………………………………………………………………………………………….57
هنر از دیدگاه کاندینسکی…………………………………………………………………………………………………………………………57
هنر از دیدگاه هربرت رید…………………………………………………………………………………………………………………………58
هنر از دیدگاه شریعتی……………………………………………………………………………………………………………………………..59
مفهوم هنر ، اثر هنری و هنرمند……………………………………………………………………………………………………………….62
سه مرخله هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………..63
هنر و واقعیت………………………………………………………………………………………………………………………………………….63
ذهنیت ارزش ها در هنر…………………………………………………………………………………………………………………………..63
اثر هنری ، محتوا و فرم…………………………………………………………………………………………………………………………..64
اثر هنری و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………….64
هنر و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………………….64
نقش هنرمند…………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
مبانی تاریخ هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………66
سبک………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
زمینه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………………………..68
دسته بندی هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………68
ارتباط هنر ها با یکدیگر…………………………………………………………………………………………………………………………..69
هنر اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..70
آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………………..71
هدف آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
تاثیر آموزش بر فرهنگ……………………………………………………………………………………………………………………………72
تاثیر فرهنگ بر جامعه……………………………………………………………………………………………………………………………..73
ارزش ها و صورت های پایدار و کهن…………………………………………………………………………………………………75
ارزش ها و صورت های نیمه پایدار یا سبک……………………………………………………………………………………….75
ارزش ها و صورت های زود گذر یا مد……………………………………………………………………………………………….75
وضایف نظام آموزش در مقابل فرهنگ……………………………………………………………………………………………………..76
فهم میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………………………76
ارزش سنجی میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………….77
توسعه و پیشرفت میراث فرهنگی……………………………………………………………………………………………………….78
آموزش هنر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
هنر اجتماعی و آموزش…………………………………………………………………………………………………………………………….83
بخش سوم : مطالعات زمینه
مشخّصات جغرافیایی……………………………………………………………………………………………………………………………….84
جغرافياي طبيعي و اقليمي استان………………………………………………………………………………………………………………85
تاريخ استان……………………………………………………………………………………………………………………………………………87
شرايط اقليمي شهر قم…………………………………………………………………………………………………………………………….91
انتخاب جهت مناسب ساختمانها……………………………………………………………………………………………………………….97
نتايج و پيشنهادات کلّي…………………………………………………………………………………………………………………………103
بخش چهارم مطالعات تطبیقی
مرکز حیدر علیف باکو……………………………………………………………………………………………………………………………105
مرکز فرهنگ ملل نانجینگ……………………………………………………………………………………………………………………110
مرکز هنر ملل واکر……………………………………………………………………………………………………………………………….113
مرکز مطالعات فرهنگی حوزه اسکاندیناوی دانمارک………………………………………………………………………………….116
کاخ موزه فرهنگ آسیایی تایوان…………………………………………………………………………………………………………….119
بخش پنجم : مطالعات فنی و برنامه فیزیکی
فضای باز مجموعه………………………………………………………………………………………………………………………………..121
کلاس های تئوری……………………………………………………………………………………………………………………………….122
تاریکخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………123
فضای نمایشگاهی موقت……………………………………………………………………………………………………………………….123
نمازخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..123
فضاهای تجاری……………………………………………………………………………………………………………………………………124
ارتباطات مردمی……………………………………………………………………………………………………………………………………124
ارتباطات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………………………….125
کتابخانه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….125
بخش اداری…………………………………………………………………………………………………………………………………………127
چایخانه و تریا………………………………………………………………………………………………………………………………………129
پارکینگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………129
موزه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………130
سالن چندمنظوره…………………………………………………………………………………………………………………………………..131
بازارچه صنایع دستی……………………………………………………………………………………………………………………………..143
آمفی تئاتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….143
رستوران ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..144
بخش ششم : طرح نهایی……………………………………………………………………………………………………………..147
بخش اول:مطالعات پایه
1-1 شناخت موضوع
طرح مساله
آنچه كه امروزه در روابط بين كشورهاي نظام بين الملل اهميت زيادي دارد و از جمله عناصر و مولفه هاي اصلي قدرت يك كشور محسوب مي گردد ظرفيت قدرت نرم آن كشور در محيط بين المللي است. محيط امروز بين المللي كه دوران گذار خود را طي كرده و به تعبير جوزف ناي عرصه انتقال تدريجي قدرت از شرق به غرب محسوب می‌شود بيش از هر چيز پذيراي مولفه ها و كاربست هاي ديپلماسي عمومي و فرهنگي است.استفاده از نيروي نظامي براي كسب استيلاو نفوذ در ميان ملت هاي ديگر كارايي خود را از دست داده و هيچ ملتي ديگر زير بار ظلم و اشغال نظامي نمي رود. از همين روست كه سرمايه گذاري هاي كشورها در زمينه ديپلماسي عمومي و فرهنگي بسيار افزايش يافته و اقبال به اين نوع از ابزارهاي استيلاو نفوذ نرم اهميت فراوان يافته است .
در اين ميان توجه به ديپلماسي فرهنگي و نقشي كه در جهت تامين اهداف و منافع يك كشور ايفا مي كند بسيار ضروري مي نمايد. جمهوري اسلامي ايران به عنوان كشوري كه ظرفيت هاي عظيم تمدني و فرهنگي داشته و با اتكا به همين مولفه ها مي تواند ديپلماسي فرهنگي فعالي را ايفا كند باید به اين عرصه توجه بسيار بيشتري داشته باشد.
اهداف پژوهش
تغییر روش تسلط کشورها بر یکدیگر از روش نظامی به جنگ نرم
با تحولات عظیم ارتباطاتی که امروز در دنیا بوجود آمده، جنگ فرهنگی به عرصه ای با ابعاد مختلف و  فراگیر و پیچیده تبدیل شده است.(مقام معظم رهبری)
راه مقابله با تهاجم فرهنگی، گسترش و تعمیق رسالتهای فرهنگی انقلاب اسلامی در عرصه های اخلاقی، رفتارهای فردی و اجتماعی، عقاید و باورهای دینی و مسائل سیاسی است. (مقام معظم رهبری)
پرسشها و فرضیه های تحقیق:
چگونه میتوان با طراحی یک مجموعه فرهنگی بین المللی ضمن معرفی فرهنگ ملل مختلف
فرهنگ ایرانی اسلامی را به دیگر کشور ها شناساند.؟
استفاده از اين ابزار (فرهنگي) بي گمان مهم ترين فرصت جمهوري اسلامي ايران براي تقويت و افزايش روند همگرايي منطقه اي و در نتيجه تامين اهداف خود به شمار مي رود و در راستاي استفاده بهينه از اين فرصت باید نهاد متولي اين امر يعني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي تقويت شده و در جهت افزايش كارآيي آن گام برداشت.
ماهیت و مقیاس موضوع:
همانگونه که از نام بحث یعنی گفتمان فرهنگی با رئکرد گفتگوی تمدن ها بر می آید این موضوع در مقیاس بین المللی بوده و ریشه در فرهنگ و سنت های ملل گوناگون دارد.
ضرورت انجام موضوع:
رهبر معظم انقلاب در توصيف اهميت ديپلماسي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و لزوم توجه جدي به اين مقوله مي فرمايند: «سفيران فرهنگي جمهوري اسلامي ايران خط مقدم جبهه فرهنگي در عرصه بين المللي هستند. ارائه تصوير درست و واقعي از نظام جمهوري اسلامي و واقعيتها و پيشرفتهاي ايران امروز، در كنار ترويج زبان و ادبيات فارسي از جمله وظايف سنگين سفيران فرهنگي نظام اسلامي است »
فرآیند پژوهش
 روش‌های به کار گرفته شده در جم آوری اطلاعات در این پروژه به سه دست کلی‌ مطالعات کتابخانه‌ای  ،مطالعات میدانی و یافته های اینترنتی تقسیم بندی میشود.در تمام فصول به کار گیری هر سه این روش‌ها مورد نیاز بود است.البته با توجه به اینکه موضوع پروژه تا کنون  کمتردر ایران مورد بحث بود،مطالعات میدانی نقش پر رنگ تری در این پروژه به خود گرفته است.
نتایج مورد انتظار 
برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، سرمايه گذاران و بازرگانان يك كشور را نسبت به اقتصاد، جامعه و مردم كشور ديگري آشنا ساخته كه ممكن است موجب سرمايه گذاري عمده اقتصادي آنان در آن كشور شود. علاوه بر اين تصرف بازارهاي مالي و صادراتي منطقه اي و بين المللي، بدون شناخت زبان و فرهنگ ملل مقصد امكان پذير نیست. آشنايي ناكافي با فرهنگ هاي خارجي، تاثيرات منفي زيادي در اين زمينه داشته و همچنين عملكرد تجاري و اقتصادي شركت هاي چند مليتي را كه در كشورها و ميان ملل مختلف دنيا به فعاليت مي پردازند، مختل مي سازد. براي مثال، شركت هاي آمريكايي سالانه دو بيليون دلار به علت عدم آشنايي كافي كاركنانشان با موقعيت هاي چند فرهنگي از دست ميدهند همچنين برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، اغلب مخاطبان جوان را هدف قرار مي دهند. افزايش تعامل فرهنگي با جوانان كشورهاي خارجي به دولت ها اين امكان را مي دهد كه تاثير مثبت بر افرادي داشته باشند كه شايد در آينده، مسئوليت هاي مهمي در داخل كشور خود به عهده بگيرند
1-2 گفتمان
1-2-1 تعریف گفتمانمی‌توان گفتمان را پدیده، مقوله جریانی اجتماعی دانست و به تعبیر بهتر ، گفتمان ، جریان و بستری ا ست که دارای زمینه‌ای اجتماعی است. گزاره‌های مطرح شده، قضایای مفروض و…کی؟ کجا؟ چگونه؟ توسّط چه کسی؟ یا علیه چه چیزی یا چه کسی؟ صورت گرفته اند. به بیان دیگر : بستر زمانی، مکانی، موارد استفاده و سوژه‌های استفاده کننده هر مطلب یا گزاره و قضیّه، تعیین کننده شکل، نوع و محتوای هر گفتمان به شمار می‌روند. گفتمان‌ها، مجسّم کننده معنا و ارتباطات اجتماعی‌اند. گفتمان، ممکن است به مثابه یک سیستمی از امکان تلقّی شود. این امکان، همان است که اجازه می‌دهد تا ما احکامی را بسازیم که درست یا نادرست‌اند و این موضوع، طرح شاخه‌ای از معرفت را ممکن می‌گرداند؛ ولیکن قواعد گفتمان، قواعدی نیستند که افراد به‌طور آگاهانه پیروی می‌کنند. گفتمان، یک روش یا نقطه ثقل یک بررسی نیست؛ بلکه مجموعه قواعدی است که پیش‌شرط‌های اولیه را برای شکل‌گیری احکام فراهم می‌سازد؛ به ترتیبی که آنها بعنوان ورای سخنوران گفتمان قرار دارند. در واقع موقعیّت، عمل و ویژگی دانایان، نویسندگان و شنوندگان یک گفتمان، عبارت است از وظیفه و کارکرد این نوع از قواعد گفتمانی.گفتمان را به مثابه حوزه خاص کاربرد زبانی به کمک نهادها و تأسیساتی که گفتمان به آنها مربوط است و نیز براساس موقعیّت یا موضعی که گفتمان از آن برمی‌خیزد و موضع یا جایگاهی را برای گوینده در نظر می‌گیرد، می‌توان مشخّص کرد، امّا این موضع یا جایگاه، به‌خودی‌خود و به‌طور مستقل وجود ندارد،بلکه می‌توان آن را دیدگاه موضعی دانست که هر گفتمان با توجه به رابطه خود با گفتمان مخالف دیگر اتّخاذ می‌کند. بدین‌ترتیب، هر گفتمان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، از طریق رابطه آن با گفتمانی دیگر و مخاطب ساختن گفتمانی دیگر به اجرا در می‌آید. ضمن اینکه هر گفتمان به مسایل، موضوعات و اهداف معینی می‌پردازد و مفاهیم و مضامین خاصّی را مورد نظر قرار می‌دهد،در‌حالی‌که مفاهیم دیگری را کنار می‌گذارد.چنانکه پیش از این عنوان نمودیم گفتمان های مختلف مفاهیم و مقولات مختلفی ارایه می‌کنند. پاره‌ای مواقع، می‌توان مفاهیمی را که در چارچوب یک گفتمان ارایه شده‌اند، برگرفت و آن را در گفتمانی دیگر باز اندیشی و ارائه نمود، ولی همیشه چنین نیست. هر آنچه که به چیزی دلالت کند یا دارای معنی باشد، می‌توان آن را بعنوان بخشی از گفتمان تلقّی نمود.
«گفتمان‌های متفاوت، نظام‌های متفاوتی می‌سازند. امکانات لازم برای معنی، جفت‌وجور و محکم می‌شوند و به کمک موضع اجتماعی و نهادینی که گفتمان از آن برمی‌خیزد ( و نه از طریق ساختار اصطلاحات و تعابیر مثبت ) در قالب معانی معیّنی قرار می‌گیرند ( یا معانی مشخّصی پیدا می‌کنند ): واژه‌ها، کلمات، تعابیر، اصطلاحات، فرضیّات و نظایر آن برحسب موضعی که توسط کارورزان یا استفاده‌کنندگان آنها اتّخاذ می‌شود، معنای خود را تغییر می‌دهند.» ( مک دانل،1377 :41)
 تحلیل‌گران گفتمان می‌کوشند از مرز تعاریف درگذرند. آنها قبول دارند که گفتمان، شکلی از کاربرد زبان است اما از آنجاکه؛این تعریف کماکان تعریفی مبهم واغلب نادقیق است، گفتمان‌کاوان مفهوم نظری‌تر “گفتمان” راکه حدود و مرزی خاص‌تردارد؛ امّا درعین ‌حال، کاربردهایش گسترده است به کارمی‌گیرند. آنها بدانندکه مؤلّفه‌ های اساسی دیگری را نظیر اینکه چه کسی؟ چگونه؟ چرا؟ و چه وقت؟ به کاربرد زبان روی می‌آورد، به مفهوم گفتمان اضافه نمایند.( میرفخرایی، 1383: 8 و 9 )
  «در مفهوم گفتمان ما با سه بعد اصلی روبرو هستیم:
الف.کاربرد زبان،
ب. برقراری ارتباط میان باورها ،
ج. تعامل در موقیعت های اجتماعی.
وظیفه یا هدف اصلی مطالعه گفتمان فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد اصلی گفتمان است :چگونه کاربرد زبان بر باورها و تعامل تاثیر می گذارد یا برعکس ، چگونه تعامل بر نحوه ی سخن گفتن مردم تاثیر می گذارد و یا چگونه باورها ، کاربرد زبان و تعامل را کنترل می کند.»(ون دایک1389 :17-18 )
   گفتمان مانند ديگر مفاهيم علوم انساني وپست مدرنيك مفهوم سيّال وتعريف گريز است. درتحليل گفتمان،مجموعه شرايط اجتماعي، زمينه نوشتارو گفتار، ارتباطات فرا كلامي و رابطه ساختار و واژه ها در گزاره كلّي بايد در نظر گرفته شود زيرا در تحليل گفتمان، واژه ها هر كدام به تنهايي مفهوم ويژه ي خود را دارند امّا در هنگام ورود به اذهان گوناگون، معنا هاي متفاوت و گوناگون پيدا مي كنند.با توجّه به اين مسأله، مي توان تحليل گفتمان را اين گونه تعريف كرد:
« شناخت رابطه گزاره ها با يك ديگر و نگريستن به كلّ آن چيزي كه نتيجه اين روابط است. »
 مفهوم گفتمان ، امروزه به صورت يكي از مفاهيم كليدي و پركاربرد در تفكّر فلسفي ، اجتماعي ، و سياسي و ارتباطي مغرب زمين درآمده و با مفاهيمي چون سلطه ، زور ، قدرت ، مهاجرت ، نژاد پرستي ، تبعيض جنسي ، نابرابري قومي و غيره عجين گشته است . اكنون ، و به همين جهت ، معناي آن با آن چه صرفا در زبان شناسي مدّ نظر بود تغيير كرده است ، هرچند اين تغيير در امتداد مسیر معنای اوّلیّه آن قرار دارد لیکن بسط و گسترش یافته است…
1-2-2 روش تحلیل گفتمان
    تحليل گفتمان يك گرايش مطالعاتي ميان رشته اي است كه در دامن انديشه پسا مدرنيسم و در پي تحولات معرفتي در علوم اجتماعي و انساني پديدار شد. در دهه هاي شصت و هفتاد سده گذشته ميلادي، گرايش به روشمندكردن فرايند توليد گفتار و نوشتار و بررسي ساختار و كاركرد آن به وجود آمد.  رويكردهاي تحليل گفتماني،بسيار متعدد و متنوّعند. گروه هايي تحليل گفتمان را وامدار جنبش نقد ادبي،زبان شناسي ،نشانه شناسي،تأويلگرايي ،هرمنوتيك وتبارشناسي و ديرينه شناسي ميشل فوكو مي دانند.
1-2-3 پيشينه تحليل گفتمان   واژه ديسكورس (Discourse) كه در فارسي به معناي گفتار، گفت وگو، سخنراني، مقاله و موعظه برگردانده شده(3)، از ريشه فعل يوناني Discourerre به معناي سرگردان، آواره، پيمودن، از مسير خارج شدن و حركت در جهت هاي گوناگون گرفته شده است.(4) اصطلاح تحليل گفتمان، نخستين بار در مقاله «تحليل گفتمان» زليك هريس زبانشناس آمريكايي در سال 1952م. به كار برده شده بود.(5) پس از او گروهي تحليل گفتمان را در برابر تحليل نوشتار به كار بردند. اين گروه بر اين باورند كه تحليل گفتمان، شامل ساختمان زبان گفتار مانند گفت وگوها، مصاحبه ها، تفسيرها و سخنراني، و تحليل نوشتار شامل زبان نوشتار مانند مقاله ها، داستان ها، گزارش هاو… است…شنتال موفه و ارنستو لاكلاو، تحليل گفتمان را وارد قلمرو علوم سياسي كرد و سرانجام ميشل فوكو، اين رهيافت تحليلي را به سراسر قلمرو علوم انساني گسترش داد.
   واژه گفتمان به عنوان برگردانده ديسكورس درزبان فارسي،نخستين باردر مقاله «نظريه غرب زدگي وبحران تفكّر در ايران» توسط آقاي داريوش آشوري در مجله«ايران نامه» در بهار سال 1368خورشيدي به كار برده شد.
1-2-4 مفاهيم اساسي تحليل گفتمان1-  مفصل بندي (Artculation)
  هرعملي كه ميان عناصر پراكنده،در درون يك گفتمان،رابطه برقراركند به گونه اي كه هويّت ومعناي عناصر ياد شده، اصلاح و تعديل شود، مفصل بندي ناميده مي شود و در نتيجه كلّيّت و فرآورده عمل مفصل بندي را « گفتمان » مي گويند، چنان كه گفتمان ليبراليسم مفاهيمي چون آزادي، دموكراسي، انتخابات، فرديت و عقلانيّت را با هم مفصل بندي مي كند.(8)
2-  دال مركزي (Nodal point)  
  دال مركزي درمنظومه گفتماني،نشانه اي است كه نيروي جاذبه آن،ديگرنشانه هاي داخل گفتمان رابه خود جذب ميكند وبه آنها معنا و هويّت مي بخشد. درگفتمان ليبرال ،آزادي دال مركزي است. ديگرنشانه هاومفاهيم چون دولت،فرد ،برابري و …باتوجّه به دال مركزي معنا و مفهوم پيدا مي كنند.(9)
3-  عناصر (Elemints)
  عناصردالهاي سرگردان وشناوري هستندكه درحوزه گفتمانگي به سر ميبرند وهنوز معنا و هويّت گفتماني يافته اند. از اينروگفتمانهاي رقيب تلاش مي كنندكه بر آنها تسلّط يابند و هويّت دلخواه خودرا به آن ها بدهند.
4-  لحظه ها (Moments)
   لحظه هاو وقت ها،عناصري هستندكه ازحوزه گفتمانگي بيرون آمده اند واز حالت شناوري رهايي يافته ودر چارچوب يك گفتمان، پهلوگرفته اند. مانند حقوق بشر در اسلام كه–به تازگي- واردگفتمان حقوق بشر دوستانه شده وبه هويّت و معناي موقّت و جديدي رسيده است.
5-  حوزه گفتمانگي (Field of Discursivity)
   حوزه گفتمانگي،به محفظه اي ازمعاني امكاني وبالقوّه اي گفته ميشودكه در بيرون از منظومه گفتماني قراردارد. دالهاي حوزه گفتمانگي مانند ظروف خالي هستندكه آماده دريافت هر نوع معاني بالقوّه مي باشند. انتخاب يك معنا موجب طرد معاني ديگر مي شود و زمينه را براي مفصل بندي هاي جديدي در شكل گيري گفتمان هاي جديد آماده مي كند.
6-  از جاشدگي (Dislocation)
  ازجاشدگي يا بي قراري،حوادثي هستندكه حاصل رشد خصومت، ضدّيّت و تكثّر در جامعه اند و اين حوادث، نمي توانند با نظم گفتماني موجود نمادپردازي شوند. از اين رو كوشش مي كنند كه آن را ويران كنند. از جاشدگي تمايل به فروپاشي گفتمان موجود دارد و در دنياي جديد تأثيرگذاري دو سويه دارد:
1-  هويّت هاي موجود را تهديد ميكند.
2-  زير ساخت براي شكل گيري هويّت هاي جديد مي شود.
 ازجاشدگي هنگامي اتفاق مي افتدكه گفتمان ها،شروع به واگرايي ميكنند. واگرايي گفتمان هاوقتي اتفاق مي افتدكه آشوب هاي اقتصادي واجتماعي فراگيرشود. افزون براين، ازجاشدگي،نشانه موقّتي وگذرابودن گفتمان ها نيز به شمار مي آيد بنابراين، از جاشدگي به عنوان يكي از ويژگي هاي ذاتي گفتمان همواره وجود دارد. زيرا گفتمان ها هيچ گاه به طور كامل تثبيت نمي شود.
وضعيّت آشفته و از جاشده آلمان را در فاصله جنگ جهاني نخست و دوّم مي توان به عنوان مثال ياد آوري كرد.(13)
7-  انسداد و توقّف (Colosure)
  انسداديعني توقّف و تعطيلي موقّت بي ثباتي،درهويّت بخشي به نشانه هاو تثبيت موقّت يك معنا،براي يك نشانه دريك گفتمان،هرگفتماني تلاش وكوشش مي كندكه ازطريق تقليل چندگانگي معاني وتبديل آن به يك معناي كاملا تثبيت شده گفتماني عناصر و دالهاي شناور را در درون خود جذب كند. وقتي كه موفّق به اين كار شد، حالت سيّالي و شناور بودن از بين مي رود و نوعي انسداد و انجماد در معناي نشانه و دال ياد شده روي مي دهد كه مانع از نوسان هاي معنايي مي شود، امّا اين انسداد دايمي و هميشگي نيست.
8-  ضدّيّت، خصومت وغيريّت سازي (Antagonism)
   خصومت به رابطه يك پديده باپديده هاي ديگر اشاره داردكه نقش اساسي درهويّت بخشي آن پديده بازي مي كند. اهمّيّت مفهوم خصومت ياضدّيّت درآن است كه هرچيزي درارتباط باغير ورقيب ،هويت پيدا ميكند. زيرا پديده ها هويّت وذات ثابتي ندارند. ازاين رو خصومت و ضدّيّت نيز در نظريه گفتمان، كاربرد دوسويه دارد:
1-  مانع عينيّت وتثبيت گفتمان هاو هويّت ميشود.
2- سازنده هويّت و سازوكار انسجام گفتمان ها را پديد مي آورد.
9-  استيلا (Hegemony)
  هويّتي كه دريك گفتمان به كارگزاران اجتماعي داده ميشود تنها با مفصل بندي در درون صورت بندي هژمونيك به دست مي آيد. رفتار هژمونيك نمونه اي از رفتار سياسي و شامل پيوند هويت هاي گوناگون نيروهاي سياسي به يك پروژه مشترك و ايجاد نظم اجتماعي ، از عناصر پراكنده و متنوّع است.
  هدف اعمال هژمونيك ،ايجاديا تثبيت نظام دانايي وشبكه معنايي وصورت بندي هژمونيك است. اين صورت بندي ها در پيرامون دال مركزي، سازمان يافته اند.اعمال هژمونيك دو شرط اساسي دارد:
1-  وجودنيروه اي متخاصم
2-   بي ثباتي مرزهاي تفاوت
  هژمونيك شدنيك گفتمان به معناي پيروزي آن درتثبيت معاني موردنظرش است.
   10- زنجيره هم ارزي –تفاوتEquivalence–Difference) )
   در مفصل بندي،دالهاي اصلي (نه مركزي)زنجيره هم ارزي–تفاوت رابه وجودمي آورند. دالهاي ياد شده،هنگامي كه در منظومه گفتماني قرار مي گيرند،از طريق هم ارزي،تفاوتها وتكثّرها را مي پوشانندو به آنها هماهنگي مي بخشند.مانند گفتمان سياه در واكنش به نژادپرستي سفيد پوستان. افراد غيرسفيد، در زنجيره هم ارزي سياه قرار مي گيرند وتفاوت هاي ملّي وسرزميني و…به فراموشي سپرده مي شود،امّا هم ارزي هرگز به حذف كامل تفاوت ها نمي انجامد وهمواره امكان ظهور ، بروز وخروج از زنجيره هم ارزي وجود دارد.
1-2-5 ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان
  رهيافت تحليل گفتمان ،از زير مجموعه هاي انديشه انتقادي پست مدرن به شمار ميرود و لاجرم ويژگيهاي اصلي واساسي پست مدرنيسم،دراين ره يافت بازتاب پيدامي كند،
1-     نفي فرا روايتها
2-     نفي جوهر گرايي
3-     نفي تحوّلات تك خطي
4-     نفي مبناگرايي
5-     نفي ثبات مفاهيم
1-2-6 انگاره هاي تحليل گفتمان   امروزه زبان تنها وسيله وابزار ارتباطي ساده واوليه انسان به شمار نمي آيد بلكه يك كنش اجتماعي نيز است. بنا براين، هيچ متني را نمي توان يافت كه عاري و خالي ازديدگاه هاي نويسنده باشد. همان گونه كه واقعيّت هاي ناب اجتماعي وجود ندارد،گفتمان خنثی وبي طرف وجود ندارد. براي درك اين مطلب نخست بايدپيش فرض هاي گفتمان مورد توجّه قرار گيرد:
1-  انسان هاي متعدد از يك نوشتار وگفتار،برداشتهاي گوناگون ومتفاوت دارد.
2-  خواندن نوشتار و متن،هميشه نادرست خواندن است.درست خواندن به هيچكسي تعلّق نمي گيرد.
3-  بايدمتن هميشه به عنوان يك كلّ معنادار نگريسته شود. اين معنا لزوما درخود متن وجود ندارد.
4-  متن ها خنثی وبي طرف نيستند وهمه ایدئولوژيك دارند
5-  معنا ،به همان اندازه كه ازمتن (text)ناشي مي شود،ازبافت وزمينه اجتماعي –سياسي(context) نيز نيز تأثير مي پذيرد.
6-  حقيقت در هرگفتماني نهفته است،امّا هيچ گفتماني همه حقيقت رادر چنگ خود ندارد. به سخن ديگر حقيقتهاي متعدّد آفريده گفتمانهاي متعدّد است.
7-  هرگفتار و نوشتاري در موقعيّت ويژه اي توليد مي شود، ازاين رو رنگ وبوي آفريننده خودرا همراه دارد.
8-  هر متني به يك منبع قدرت و اقتداري وابسته است. چون هر قدرتي،دانش فراخور خود را توليد مي كند.
9-  گفتمان ها سطوح و لايه ها ييدارند.نه يك سطح گفتماني وجود دارد و نه يك نوع گفتمان.
1-2-7 اهداف گفتمان
     با توجّه به پيش فرضهاي گفتمان،اهداف گفتمان عبارت است از:
1-  نشان دادن رابطه و پيوند ميان نويسنده،متن و خواننده،يا ميان گوينده،گفتار و شنونده.
2-  آشكاركردن ساختار عميق و پيچيده توليد متن،يعني فرايند توليدگفتمان.
3-  نشان دادن تأثير بافت متن و تأثيرگذاري بافت موقعيّت متن.
4-  نشان دادن سيّاليّت و بيثباتي معنا.
5-  هدف مهم تحليل گفتمان ياين است كه فن و روش نوي را در مطالعه متون،رسانه ها، فرهنگ ها، علوم، جامعه و سياست به دست دهدكه مبادي فكري اين روش،همان پيش فرضهاي پست مدرن است.
1-2-8 عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان
 الف–عوامل پيروزي:
1-  قابليّت دسترسي(Availability)
    مفهوم قابليّت دسترسي،پيروزي يك گفتمان راتا اندازه اي تضمين مي كند زيرا پيروزي گفتمانها به دليل ويژگي ذاتي آنهانيست _ چون گفتمانها همواره در آستانه فروپاشي تدريجي قرار دارند- بلكه به اين دليل است كه گفتمان، تنها ساخت منسجم در دنياي كاملا آشفته گفتماني به نظر مي رسد.
ازجا شدگي يا بي قراري كشور آلمان در دهه 1920سده گذشته ميلادي،درنتيجه جنگ نخست جهاني يك بحران فراگير را درآن كشور به وجود آورده بود.در اين اوضاع و احوال،گفتمان ناسيونال- سوسياليسم (نازيسم) به عنوان پاسخي درمان كننده به بحران،ابراز وجود كرد و راهكار هايي را براي برون رفت ازبحران پيشنهاد كرد.گفتمان نازيسم از ميان چندين گفتمان به اين دليل پيروز شد كه اصولي را براي فهم و درك وضعيت آشفته اجتماعي، در دسترس قرار داد.بنابراين پيروزي گفتمان نازيسم معلول و محصول قابليت دسترسي آن بود نه پذيرش محتواي آن ازسوي مردم.
 2- قابليّت اعتبار(Credibility)
  شرط دوّم پيروزي يك گفتمان،اين است كه اصول پيشنهادي آن،درميان گروههاي اجتماعي،از اعتبار برخوردار باشد و مخالف با اصول اساسي آنان نباشد.گفتمان جنبش طالبان به رغم پشتوانه هاي مالي و عقيدتي خود در افغانستان به اين دليل شكست خورد كه از اعتبار لازم برخوردار نبود.
ب – عوامل شكست يك گفتمان
1-  تصلّب معنايي.
اگرگفتماني، بدون نگرش فراگير و جامع، بر مفهوم مورد نظر خود اصرار و پافشاري كند و مفاهيم ديگر را به فراموشي بسپارد،گرفتار تصلب معنايي و جزم انديشي غيرعقلاني شده است . اين شيوه سرانجام شكست و فروپاشي گفتمان را رقم خواهد زد.در اين مورد نيز مي توان طالبان را مثال زد.
2-  فراهم كردن زمينه براي رقيب
  گفتمان اصلاحي دوم خرداددر ايران دهه هفتاد خورشيدي، به دليل نگرش تك بعدي به مسايل اجتماعي مانند توسعه سياسي وگسترش جامعه مدني كه تنها نخبگان و روشنفكران طبقه متوسّط به بالا را دربر مي گرفت، زمينه را براي گفتمان رقيب با شعار حمايت ازگروه هاي فرودست جامعه، فراهم كرد و سرانجام اين گفتمان درانتخابات رياست جمهوري پيروز شد.
1-2-9 نقد تحليل گفتماني
رهيافت‏هاى گفتمانى، هر نوع مبناگرايى و ذاتگرايى را رد مى‏كنند. در اين نظريّه ها، انسان از هيچ گونه هويّت پيشينى برخوردار نيست و دانش نيز محصول وضعيت اجتماعى است. هيچ حقيقت بنيادين و غير قابل تغيير وجود ندارد، بنابراين نوعى نسبى گرايى و سيّاليّت دامنگير اين نظريّه ها است. در روش گفتمان با تعميم تحليل‏هاى زبانى به جامعه، اين نسبى گرايى تشديد شده است. در اين رهيافت معيارهاى بنيادين صدق و كذب بيرون از گفتمان‏ها وجود ندارند و نمى‏توان جز در چهارچوب گفتمان ويژه، به ارزيابى آن پرداخت. درستي و نادرستي گزاره‏ها به استواري و پاسخگويي آن ها در درون يك گفتمان بستگى دارد، به اين ترتيب پرسش‏هاى بنيادين فلسفه در مورد حقيّقت و ذات بى‏معنا مى‏شود.(20)
1-2-10 گفتمان در اندیشه فوکو
گفتمان، یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی، گفتمان‏ها «اعمالی هستند که به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند، که خود سخن می‏گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویت موضوعات را تعیین نمی‏کنند.
میشل فوکو؛ فیلسوف، و جامعه‏شناس فرانسوی از مؤثّرترین متفکّران قرن بیستم است. بعضی ،فوکو را پست مدرن می‏دانند و بعضی دیگر، وفادار به آرمان های روشنگری. با این حال، در این اتفاق نظر وجود دارد که او نقش مهمی در گذار به دوران مابعد تجدد- البته اگر چنین گذاری در اساس انجام شده باشد- داشته است. مقاله حاضر، مفهوم گفتمان را که از محوری‏ترین مفاهیم اندیشه فوکوست، بررسی می‏کند و حداقل فایده آن شاید این باشد، که دیگر گفتمان را به معنای «گفت‏وگو» به کار نبرند!
«گفتمان»(۱) از جمله مفاهیم مهم و کلیدی است، که در شکل دادن به تفکّر فلسفی اجتماعی و سیاسی مغرب زمین نیمه دوّم قرن بیستم، نقش به‏سزایی داشته است.
اگرچه این مفهوم در ادبیات فلسفی-اجتماعی قرون وسطی و بویژه در دوران مدرن، کاربرد فراوانی داشته و در نوشته های ماکیاولی، هابز و روسو نیز می‏توان یافت، اما در چند دهه اخیر این مفهوم نزد متفکّرانی چون امیل بنونیسته(۲)، میشل فوکو، ژاک دریدا و دیگر متفکران برجسته معاصر مغرب زمین، معنایی متفاوت به خود گرفته است. این تفاوت معنایی به حدی است که در دو سه دهه اخیر، نویسندگان و سخنرانان آکادمیک مغرب زمین، در نوشته‏ها و سخنرانی‏های خود و به هنگام کاربرد این مفهوم، بر این نکته تاکید می‏کنند که این مفهوم را مثلاً «به معنای فوکویی آن» یا «به معنای فراساختارگرایی آن» به کار می‏برند. به عنوان مثال، پروفسور ادوارد سعید که اساس ساختمان «شرق شناسی» خود را بر همین مفهوم بنا نهاده است، آشکارا می‏گوید: «مفهوم شرق شناسی درک نخواهد شد، مگر آن که به صورت یک گفتمان… آنهم به صورتی که فوکو به کار می‏برد، مطالعه شود.(۳)
برای این مفهوم در زبان فارسی، معادل‏های گوناگون ذکر شده که از جمله می‏توان به «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال» و «گفتمان» اشاره کرد. اما واژه گفتمان را برای اوّلین بار، داریوش اشوری در یکی ازمقاله های خود، تحت عنوان «نظریه غرب‏زدگی و بحران تفکّر در ایران» به کار برده است.(۴) در دهه های اخیر، مقوله گفتمان در عرصه نظریّه های ادبی، فلسفی، جامعه شناسی سیاست، روانکاوی و حتّی روانشناسی اجتماعی و سایر حوزه‏ها و رشته های علوم اجتماعی مورد توجّه و عمل اندیشمندان و نظریّه‏پردازان قرار گرفته است.
ریشه این مفهوم را می‏توان در فعل یونانی )DISCURRERE( که به معنای «سرگردان و آواره بودن، پیمودن، طی کردن، از مسیر خارج شدن، حرکت کردن در جهات مختلف و… است» شناسایی کرد. اگرچه مفهوم گفتمان به معنی تجلّی زبان در گفتار یا در نوشتار به کار برده می‏شود، اما در بیان کلاسیک بر زبان به عنوان «حرکت و عمل» همواره تاکید می‏شده است. بدین طریق، کلمات و مفاهیم، که اجزای تشکیل‏دهنده ساختار زبان هستند، ثابت و پایدار نبوده و در زمان‏ها و مکان های متفاوت ارتباطات آنها، دگرگون شده و معانی متفاوتی را بیان می‏کنند. بدین جهت، ساختار زبان نیز همواره تغییر پذیر بوده است. با این دید، می‏توان گفتمان را به عنوان نمایانگر تبیین زبان در ورای جمله و کلمات و عبارات دانست و آن را در علایم و کنش‏های غیرکلامی و کلیه ارتباطات میان افراد، جست‏وجو کرد. فوکو در این مورد، بر این عقیده است که: «گفتمان‏ها برآمده از علامات هستند، اما کارکردشان از کاربرد این علامات برای نشان دادند و برگزیدن اشیاء بیشتر است. همین ویژگی است، که آنها را غیرقابل تقلیل به زبان، سخن و گفتار می‏کند.» بنابر این، گفتمان‏ها، مجسّم‏کننده معنا و ارتباطات اجتماعی افراد است و از طریق آنها، جهان به صور مختلف، درک می‏شود.
گفتمان درنوشته‏های فوکو:
گفتمان،یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی،گفتمان‏ها «اعمالی هستندکه به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند،که خودسخنمی‏ گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویّت موضوعات را تعیین نمی‏کنند. آنها سازنده موضوعات بوده و در فرایند این سازندگی، مداخله خود را پنهان می‏دارند.» (۶) از این رو، معانی و مفاهیم نه از درون زبان، بلکه از درون اعمال تشکیلاتی و ارتباطات اجتماعی-سیاسی افراد با یکدیگر، حاصل می‏شوند.
امیل بنونیسته، بر این عقیده است که «گفتمان به زمینه‏های از زبان می‏پردازد که تنها می‏توان آنها را با ارجاع به متغیرهای دیگری بیان کرد که در مشخص ساختن بسترهای بافت موضعی، پاره گفتار به کار می‏روند. بنابراین، گفتمان مدّعی حوزه معین، مستقل و کاملا تعریف شده‏ای از مطالعه است، حوزه‏ای که شامل ضمایر شخصی (به ویژه من و تو) اشارات (ضمایر اشاره، اسم‏های اشاره و…) و شاخص‏های مکانی (اینجا، آنجا و…) و شاخص‏های زمانی (اکنون، امروز، دیروز، هفته آینده و…) است که در صورت فقدان آنها، گفتمان مورد نظر ما فاقد معنا خواهد بود.» (۷)
امروزه در زبان‏شناسی جدید، از گفتمان به عنوان «زمینه معنایی بحث» یاد می‏کنند و آن را هم عاملی زبان‏ شناسانه و هم مرتبط به شیوه بیان شخصی می‏دانند، که یک نوع نظام دانایی را شکل می‏دهد. در این تلقّی، گفتمان اصلی است که به عناصر غیر زبانی مرتبط است و هم به قاعده‏ها و قانون‏های زبان. از این رو، گفتمان، امری فرازبانی است.
میخائیل باختین؛ زبان‏شناس معاصر، تحلیل زبان‏شناسانه مستقل از واقعیت‏های عملی و اجتماعی را نادرست می‏داند و معتقد است، که زمینه اجتماعی بخش جدایی‏ناپذیر از عصر ارتباط کلامی است و معنای گزاره‏ها از راه فهم «گفتمان»
یعنی ادراک موقعیت گوینده، افق دلالت‏های معنایی و ارزشی که گوینده در آن جای دارد، حاصل می‏شود. میشل فوکو، محدوده گفتمان را حتی از این هم بسیار فراتر می‏برد. در نظر فوکو «گفتمان» نقطه طلاقی و محل گردهمایی قدرت و دانش است. هر رشته خاصّی از دانش در هر دوره خاصّ تاریخی، مجموعه‏ای از قواعد و قانون‏های ایجابی و سلبی را دارد، که معین می‏کند درباره چه چیزهایی می‏تواند بحث کرد و درباره چه چیزهایی، نمی‏توان وارد بحث شد. همین قواعد و قانون‏های نانوشته، که در عین حال بر هر گفتار و نوشتاری حاکمند، «گفتمان» آن رشته خاص در آن دوره خاص تاریخی هستند.
در تحلیل فوکو، مسئله محوری، مشخص ساختن این واقعیّت است، که چه چیزی وحدت و مبانی انسجام یک صورتبندی گفتمانی را شکل می‏دهد. به عقیده وی، گزاره «Enonce» کوچکترین واحد هر گفتمان است. گزاره یا حکم یک قضیّه، جمله‏ای اخباری نیست، چون خود، مشتمل بر حداقل دو گزاره متفاوت است. به عنوان مثال، هم من و هم یک پزشک می‏توانیم بگوییم که فلانی سرطان دارد، ولی تنها سخن مطرح شده از سوی پزشک را می‏توان یک گزاره پزشکی تلقّی کرد. «ماهیّت حکم و گزاره، نسبی است و برحسب استفاده‏ای که از گزاره می‏شود و شیوه به‏کارگیری آن، نوسان پیدا می‏کند… در مقیاس تاریخ کلان می‏توان گفت که حکمی مانند -نوع تکامل می‏یابد-حکم یکسانی در نظریّه داروین و در نظریه سیمپسون (۸) است؛ در سطحی مشخص‏تر و با توجه به حوزه‏های محدودتر استعمال (مثلا نئوداروینیسم در مقابل نظام داروینی) مواجه با دو حکم و بیان متفاوت، هستیم. ثبات و یکدستی گزاره، حفظ و استمرار ماهیت آن در طی اشکال بی‏نظیر بیان آن، و تنوعات آن همراه با حفظ هویّت اشکال آن، به موجب کارکرد حوزه کاربردی که در درون آن قرار دارد، تعیین می‏شود.» (۹) فوکو، گزاره‏ها را با پدیده‏ای موسوم به-کنش‏های کلامی جدی-محدود و محصور می‏سازد. مقصود فوکو از کنش‏های کلامی جدی، کنش‏های معمولی و روزمرّه نیستند، بلکه کنش‏هایی هستند که از طریق فعالیّتی معتبر، نافذ و مستقل ایجاد می‏گردند. نظریّه کنش کلامی (speech act theory) برای نخستین بار توسط جی.آل آستین در دهه ۱۹۳۰ ارائه شد و سپس توسط جان سیرل، فیلسوف و زبان‏شناس آمریکایی در مقاله‏ای تحت عنوان «کنش‏های کلامی-گفتاری در فلسفه و زبان» مورد شرح و بسط کامل قرار گرفت. فوکو ضمن توجه به این نظریه، کنش‏های کلامی جدّی را مطرح کرد. سیرل بیان می‏کرد که کنش‏های کلامی همواره دارای معنایی لفظی هستند فوکو نیز بر آن است که احکام، کردارهایی هستند که قطع نظر از ابهام احتمالی جملات به کار رفته در قاعده‏بندی آنها و عوامل علی‏مندرج در ادای آنها، می‏توان صورت ظاهری آنها را پذیرفت. فوکو معتقد است که کنش‏های کلامی روزمرّه همواره به کنش‏های کلامی جدّی تبدیل می‏شوند. و این، به نظر او، مظهر اراده معطوف به حقیقت است. (۱۰) به نظر او هر کنش کلامی در صورتی جدّی است، که بتوان در مورد آن، قوانین لازم برای ارزیابی و اعتبارسنجی، ایجاد کرد. مثلا جمله «باران خواهد بارید» یک کنش کلامی روزمره است، که تنها معنا و اهمیت محلی و مکانی دارد. اما این گزاره در صورتی که، توسط کارشناس هواشناسی با توجه به قواعد خاصی ادا شود، یک کنش کلامی جدّی محسوب می‏شود.
فوکو در ادامه به جست و جوی مبانی وحدت یک حوزه یا صورتبندی گفتمانی خاص، پرداخته است. وی این اصل وحدت بخش را در نظام دانایی یا اپیستمه “EPISTEME” آن گفتمان، ملاحظه کرده است: «منظور ما از نظام دانایی، کل روابطی است که در یک عصر خاص، وحدت بخش کردارهای گفتمانی‏ای هستند، که اشکال معرفت‏شناسانه، علم و احتمالاً نظام‏های صوری را پدید می‏آورند… نظام، شکلی از معرفت یانوعی عقلانیّت نیست، که با گذار از مرزهای علوم بسیار گوناگون، وحدت غالب یک موضوع، یا یک روح تاریخی، یا یک عصر را نشان دهد. نظام، دانایی مجموعه روابطی است، که در یک عصر خاص، می‏توان میان علوم یافت، به شرط آن که این علوم را در سطح قاعده‏بندی‏های گفتمانی تحلیل کنیم.»(۱۱) بر این اساس، فوکو سعی کرد تا اپیستمه‏ها یا معرفت‏های پایه‏ای اعصار مختلف را، از هم متمایز سازد، که به طور قراردادی، آنها را عصر رنسانس، عصر کلاسیک و عصر مدرنیته نامید. فوکو، فرایند کارکرد ذهنی کشف این راهبردهای گفتمانی را «دیرینه‏شناسی» نامید و هر یک از این ادوار سه‏گانه را با ویژگی‏های خاصّی، متمایز ساخت. شباهت و تمثیل را سامان بخش عصر رنسانس و بازنمایی و تمثل “REPRESENTAISION” را ویژگی عصر کلاسیک ذکر کرد. واپیستمه مدرن را حاوی فضایی سه بعدی معرفی کرد: یکی، بعد علوم طبیعی و ریاضی، دوّم بعد تأملّات فلسفی و دیگری، بعد علوم زیست شناختی، زبانی و تولیدی. علوم انسانی در نظر فوکو در درون این فضای سه بعدی قرار دارند و لذا از لحاظ معرفت شناختی دار ای جایگاه مبهم و لرزانی هستند و در نتیجه برخلاف علوم دیگر، از یک ماهیّت ثابت و قطعی برخوردار نخواهند بود. به نظر فوکو، عصر کلاسیک جایی برای انسان به عنوان فاعل شناسا و موضوع شناسایی در نظر نمی‏گرفت. در این عصر، انسان ملاک معنا بخشی نبود، بلکه صرفاً معانی را توضیح می‏داد: «در عصر کلاسیک، انسان سازنده اصلی، خلّاق اصلی یا خداوند نبود، بلکه به عنوان موضع توضیح تنها یک سازنده و خلّاق بود. جهانی، آفریده خداوند وجود داشت که به خودی خود، موجود بود. نقش انسان، توضیح نظم جهان بود… نقش اندیشمند (یعنی انسان) این بود که توصیفی دست دوّم از نظمی که پیشاپیش وجود داشت، به دست دهد. وی، نه جهان را می‏آفرید و نه نشانه‏های بازنمایی آن را. وی تنها زبانی مصنوعی و منظومه‏ای قراردادی از نشانه‏ها ساخته بود.»(۱۲)
در عصر کلاسیک، تحلیل شیوه هستی انسان در چارچوب نظریه نمایش، صورت می‏گرفت. اما در عصر مدرن، که فوکو از آن به «عصر انسان» نام می‏برد، تحلیل به معنای نشان دادن این موضوع است، که چگونه و تحت چه شرایطی، اشیاء در معرض نمایش قرار می‏گیرند. در عصر مدرن، انسان بر حسب قوانین اقتصاد، زیست‏شناسی و زبان‏شناسی زندگی می‏کند و براساس روابط متقابل در میان آنها، حق دارد که آنها را بشناسد و آنها را در معرض توضیح کامل قرار دهد. بدین سان، انسان در عصر مدرن، نه تنها به عنوان فاعل و موضوع شناخت، بلکه به صورت تعارض‏ آمیزتری حتی به عنوان سامان بخش چشم‏اندازی، تلقی می‏شود، که خود در درون آن، ظاهر می‏گردد. در گفتمان عصر مدرن انسان به محدودیت و پایان‏پذیری خویش آگاه می‏شود. فوکو، این محدودیت‏ها را تحت سه مقوله «تجربی و استعلایی»، «من اندیشنده و امرنا اندیشیده» و «عقب‏نشینی و بازگشت اصل» مورد بررسی قرار می‏دهد. تحلیل انسان و گفتمان انسان شناسی در پرتو این محدودیت‏های سه‏گانه، صورتی نوین به خود می‏گیرد. براساس محدودیت نخستین، انسان به عنوان واقعیتی در میان دیگر واقعیاتی که باید از نظر تجربی مورد مطالعه قرار گیرد و در عین حال، به عنوان شرط استعلایی امکان کل شناخت تلقّی شود، مورد بررسی قرار می‏گیرد. براساس محدودیّت دوّم، انسان به عنوان موجودی محاط به وسیله آنچه برای او روشن شدنی نیست و با این حال به عنوان من اندیشنده‏ای، که به طور بالقوه هشیار و روشن بین و سرچشمه کل معنا و فهم‏پذیری است، لحاظ می‏گردد و بالاخره این که براساس اصل عقب نشینی و بازگشت اصل، انسان محصول تاریخی طولانی که آغازش همواره از ادراک او خارج است و با این حال به صورتی تعارض ‏آمیز، خودش منبع همان تاریخ است، مورد توجّه قرار می‏گیرددر اندیشه فوکو آنچه که به عنوان معیار و شاخص معرفت شناختی لحاظ شده، ماهیّت انسان است. از این رو، فوکو در کلیه گفتمان‏ها اعم از انسانشناسی، پزشکی، زیست شناسی و.. انسان را مرکز ثقل این گفتمان‏ها قرار داده است. فوکو در گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی می‏پردازد و با توجّه به سه دوره رنسانس، کلاسیک و مدرن به تحلیل شرایطی می‏پردازد، که در آن سوژه‏ای (مثلّاً دیوانه یا بیمار) به عنوان موضوع ممکن شناخت ظاهر می‏گردد. عمده بحث فوکو در باب گفتمان پزشکی در دو اثر جنون و تمدن (تاریخ دیوانگی در عصر عقل) و زایش درمانگاه (دیرینه شناسی ادراک پزشکی) مطرح شده است. در جنون و تمدن، فوکو به ظهور عقل و بی‏عقلی در عصر روشنگری و همراه با آن، اخراج و طرد گروهی از انسان‏ها به ویژه «دیوانگان» از دایره عقل، می‏پردازد. در این اثر، فوکو خاطرنشان می‏سازد که با ظهور عقل تک گفتار است، که جنون به عنوان نوعی بیماری شناخته می‏شود و برای دیوانگان آسایشگاهها، درمانگاههایی ساخته می‏شود که جدای از انسان‏های دیگر مورد مراقبت قرار می‏گیرند. در این فرایند، پزشک به عنوان مرجع قدرت و نظارت و مراقبت پزشکی به عنوان تکنیک سلطه محسوب می‏شود. از نظر فوکو، پزشکی نخستین گفمان علمی راجع به فرد است و از این جهت نقش مهمی در تشکیل علوم انسانی دارد. چرا که نخستین بار در گفتمان پزشکی بود، که فرد به عنوان موضوع معرفت ظاهر شد و تصوّر انسان به عنوان سوژه و ابژه معرفت در گفتمان پزشکی شکل گرفت و مفهوم تفرّد و فناپذیری و مرگ انسان، مورد توجه قرار گرفت. در «زایش درمانگاه» از مطالعه قبلی خود، در خصوص کردارهای اجتماعی در جهت کشف معنا، و تجربه عمیق جنون دست می‏کشد و به بررسی کردارهایی می‏پردازد، که انسان‏ها از طریق آنها، خودشان را به عنوان ابژه شناخت تلقّی می‏کنند. (۴۱) در این اثر، با مقاومت در برابر این فرضیه، که نوعی آگاهی پزشکی از قبل موجود بر حوزه‏های بالینی اثر می‏گذارد، نشان می‏دهد که چگونه یک آگاهی پزشکی جدید شکل گرفت و همراه با درمانگاه، تکوین و تکامل یافت. اگر چه روش هرمنوتیکی را می‏توان در آثار متعدّد فوکو بازیافت، اما وی در این اثر سعی می‏کند از نظریّه هرمنوتیکی فاصله بگیرد. به همین جهت، وی تفسیر را مورد انتقاد قرار می‏دهد و بیان دیگری از آن را، ارایه می‏دهد: «منظور از تفسیر کوشش برای یافتن زمینه هستی شناسانه عمیق نهفته در گفتمان و نیز هرگونه تلاش برای تجدید و احیای معنای از دست رفته هر دانشی است، که در عصر دیگری جدی گرفته می‏شد.»(۵۱) بنابراین، تفسیر، معنایی کاملا متفاوت با آنچه که پیروان هرمنوتیک بدان اعتقاد دارند به خود می‏گیرد. فوکو به جای مشاهده گفتمان و کردارها به عنوان کوشش‏هایی به منظور نظم‏بخشی به عمیق‏ترین و نهانی‏ترین عرصه‏های تجربه انسانی، در ضمن تغییر موضع از نوعی هرمنوتیک به نوعی ساختارگرایی، توجّه خود را به بدن به عنوان جسمی در مقابل پزشک معطوف می‏کند که جسمانیّت راه را بر هرگونه تحقیق در باب معنای نهفته مسدود می‏کند: «بی‏شک یکی از واقعّیات تعیین‏کننده فرهنگ ما، این واقعیّت خواهد بود که نخستین گفتمان علمی آن درباره فرد می‏بایست از این مرحله مرگ بگذرد. انسان غربی می‏توانست خود را در چشم خودش به عنوان علم درآورد. و تنها مدخل ورود به این مرحله، حذف کردن خودش بود. از تجربه ناعقلی روانشناسی پدید آمد… از ادغام مرگ در اندیشه پزشکی، علم طبی زاده شد که به عنوان علم فرد ظاهر می‏شود.»(۶۱)(تولد درمانگاه، ص ۷۹۱) ●گفتمان علوم انسانی: فوکوپس ازنوشتن تاریخ دیوانگی ودیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی و گفتمان علوم انسانی پرداخت. در دو اثر قبل، بیشتر به مطالعه نهادهای اجتماعی و غیرگفتمانی پرداخت، اما در دیرینه‏شناسی علوم انسانی از این مسأله گذر کرد و به تحلیل گفتمان و استقلال تحولات مندرج در آن پرداخت. او بحث خود را با بررسی مفهوم گفتمان و تفاوت آن با زبان آغاز می‏کند و می‏گوید: گفتمان ماهیّتی بسته دارد، که باعث بیان گزاره‏های خاصّی می‏شود و از بیان گزاره‏های دیگر جلوگیری می‏کند. در حالی که زبان، ماهیّتی گشوده دارد، که با قواعد محدودی، بیان گزاره‏های نامحدود را میسر می‏سازد. فوکو، گفتمان و گزاره را نوعی رخداد یا رویداد )EVENT( می‏داند و بر همین اساس، سعی می‏کند با ذکر مثال‏هایی وحدت وتداوم آنها را زیر سؤال ببرد. مثلا او با اشاره به مفهوم «کتاب» می‏گوید: معمولا تصور می‏شود که کتاب از نوعی وحدت برخوردار است و اندیشه نویسنده خود را بیان می‏کند. حال آن که برای یک کتاب، هرگز نمی‏توان حد و مرز روشنی قایل شد. از این رو، فوکو معتقد است که «هر کتابی که به کتاب‏ها، متون و جملات دیگر ارجاع داده می‏شود»(۷۱) بدین طریق، او می‏کوشد تا اقتدار هرگونه وحدت یا مفهوم کلی را که متضمن تداوم و پیوستگی است، در هم شکند. او هدف خود را، مرکززدایی و از میان بردن تفوق هر مرکزی می‏خواند و از این جهت با فرافکنی ژاک دریدا قرابت زیادی دارد. روشی که فوکو در دیرینه‏شناسی علوم انسانی به کار می‏برد، همان روش به کار رفته در دیرینه‏شناسی ادراک پزشکی است و موضوع آن مطالعه ساخت گفتمان‏های دانش‏های گوناگون است که مدعی عرضه نظریاتی درباره جامعه افراد و زبان هستند. در دیرینه‏شناسی، دانش تفسیر دیرینه شناسانه جامع‏تری از حاکمیت سوژه در حوزه معرفت تاریخی ارایه می‏دهد. به نظر وی، در طول تاریخ معرفت‏شناسی، همواره دو شیوه جهت عرضه اندیشه وجود داشته است: شیوه نخست، همان حاکمیّت سوژه و فاعل‏شناسا است که با من اندیشنده دکارتی آغاز می‏شود و در فلسفه استعلایی کانت، به اوج خود می‏رسد و نهایتا به آگاهی استعلایی هوسرل ختم می‏گردد. شیوه دوّم، که مختص خود فوکو است، عبارت است از سوژه‏زدایی و مرکززدایی از این سوژه، که در عوض بر تحلیل قواعد گفتمانی جهت تشکیل اندیشه تاکید می‏شود. در اینجا سخن از گسست‏ها و تغییر شکل‏هاست نه استمرار و تداوم. با تعلیق حکم استمرار تاریخی است که، صدور هر گونه حکم و گزاره‏ای ممکن می‏شود و این احکام و گزاره‏ها به نیات مؤلّف آن وابسته نیست. اما قواعدی که به صورتبندی یک گفتمان کمک می‏کند عبارتند از: الف) وحدت موضوع احکام ب) وحدت شیوه بیان آنها ج) وحدت نظام مفاهیم آنها د) وحدت بنیان نظری آنها از نظر فوکو، وقتی میان موضوعات، شیوه و انواع احکام و مفاهیم و مبانی نظری آنها نظم و همبستگی وجود داشته باشد، در آن صورت، یک صورتبندی گفتمانی شکل می‏گیرد. این صورت‏بندی گفتمانی، ممکن است در چهار شکل یا مرحله ظاهر گردد: ▪اوّل: شکل تشخص وعینیت یاقطعیت یافتگی،که درآن رویه گفتمانی خاصی به موجب اعمال نظام واحدی برای تشکیل احکام تشخص می‏یابد. ▪دوّم: شکل معرفت‏شناختی که در آن، دعاوی اعتبار و معیارهای تایید و اثبات به موجب مجموعه‏ای از احکام تنظیم می‏گردد. ▪سوّم :شکل علمی که در آن، شکل معرفت ‏شناختی با معیارهای شکلی و قوانین حاکم بر ایجاد قضا یا منطبق و هماهنگ می‏شود. ▪چهارم: صوری یاشکلی شدن،که درآن گفتمان علمی اصول موضوعه، ساختار قضایا و قواعد تحولات خودش را تعریف می‏کند.» فوکو در نوشته‏های خود، مجموعه قواعد گفتمانی را که جهت تشکیل و صورتبندی گفتمان علوم انسانی مورد نیاز هستند، از قواعد صوری استعلایی و قوانین انتزاعی و تجربی متمایز ساخته است. وی آنها را مستقل از انسان و فاعلیّت شناسایی دانسته و بیان می‏کند که: «این مجموعه‏های قواعد گفتمانی را، نباید به عنوان اشکال ایستایی تصوّر کرد که از بیرون بر گفتمان تحمیل می‏شوند و یکبار برای همیشه همه خصلت‏ها و امکان های آن را تعریف می‏کنند. آنها محدودیت‏هایی نیستند که ریشه در اندیشه‏های آدمیان و یا در عملکرد نمایش‏های آن اندیشه‏ها داشته باشند، اما آنها تعیناتی هم نیستند که در سطح نهادها یا روابط اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته، خود را به زور بر سطح گفتمان‏ها منعکس کنند.» (دیرینه شناسی دانش، صص ۷۳ و ۷۴) وی همه این مجموعه قواعد گفتمانی را، تحت مفهوم «قواعد» قرار داده و از آنها به عنوان «قواعد گفتمانی» یاد می‏کند و بیان می‏دارد که این «قواعد» قواعدی نیستند که افراد از آنها پیروی می‏کنند یا در اذهان افراد وجود دارد و بر آنها تاثیر می‏گذارد، بلکه قواعدی هستند که به پدیده‏ها نظم می‏بخشند و احکام نیز به موجب آنها انسجام می‏یابند. در ادامه، فوکو به بیان قواعد گفتمانی حاکم بر موضوع شناسایی، انواع گزاره‏ها، مفاهیم و استراتژی‏ها، پرداخته و بیان می‏کند که موضوع شناسایی در اثر روابط موجود میان سه عامل زیر شکل می‏گیرد: الف) سطوح ظهور (حوزه‏هایی که موضوع شناسایی در آنها ظاهر و مطرح می‏شود. مثل: حوزه‏های خانواده، گروههای اجتماعی، گروههای شغلی، جامعه مذهبی، هنر، جنسیت، دستگاه قضایی و…) ب)مراجع تعیین‏کننده موضوع شناسایی (مثل جامعه پزشکی، مراجع قضایی، مراجع مذهبی و..) ج)جدول مختصّات (عواملی که براساس آنها موضوع، شناسایی و طبقه بندی می‏شود). فوکو بیان می‏کند که موضوع شناسایی و محتوای سه سطح یاد شده، ممکن است تغییر یابد ولی آنچه که مهّم است روابط موجود میان سه سطح فوق است. بنابراین، این روابط هستند که قواعد شکل‏گیری یا پراکندگی موضوع شناسایی یک گفتمان و در نتیجه شرایط ظهور تاریخی آن را شکل می‏دهند. برای بررسی نحوه شکل‏گیری مفاهیم پراکنده و ناهمگون یک گفتمان، باید به بررسی سازمان گزاره‏های آن گفتمان پرداخت. از نظر فوکو در بررسی سازمان گزاره‏ها و نقش آنها، باید به عناصر زیر توجّه داشت:
الف) اشکال توالی گزاره ها. مثل اشکال استنتاج، انواع وابستگی و اشکال ترکیب آنها
ب)اشکال همزیستی، مثل نحوه قبول یا طرد گزاره‏ها براساس تصدیق تجربی، اعتبار منطقی، تکرار، سنت و…
ج)رویّه های میانجی، مثل فنون بازنویسی، روش‏های ترجمه، ابزارهای دقیق، روش تعیین اعتبار و روش‏های انتقال. بدین ترتیب، فوکو به جای بررسی خود مفاهیم، به بررسی نحوه ارتباط و پراکندگی گزاره ها و عناصر آنها در یک گفتمان پرداخته است. فوکو، گفتمان، علوم انسانی را با مفهوم قدرت و نهایتاً با مفهوم دانش مرتبط ساخته است و با توجّه به ارتباط قدرت با گفتمان، به تعریف گفتمان می‏پردازد. گفتمان برای او، بیان ایده‏آلیستی پندارها نیست، بلکه در چارچوبی کاملاً ماتریالیستی، بخشی از ساختار قدرت در درون جامعه است. اهمّیّت گفتمان‏ها در این است، که آشکارکننده بازی قدرت در جایگاههای مشخص‏اند. گفتمان‏ها بیانگر ایده‏های نظری راجع به جایگاههای طبقاتی نیستند، بلکه کنش‏های قدرتی هستند، که فعّالانه به زندگی و جامعه شکل می‏دهند. بنابراین، گفتمان‏ها عناصر یا قالب‏های تاکتیکی‏اند، که در قلمرو ارتباط با قدرت عمل می‏کنند. از نگاه فوکو، علم و دانش نمی‏توانند خود را از ریشه‏های تجربی خویش متمایز سازند بلکه عمیقاً با روابط قدرت در آمیخته‏اند. به گونه‏ای که هرجا قدرت اعمال شود، دانش نیز تولید می‏شود. براساس طرز تلقّی حاکم بر عصر روشنگری، دانش تنها وقتی ممکن می‏شود که روابط قدرت متوقّف شده باشند امّا از نظر فوکو، قدرت و دانش ملازم یکدیگرند و از این رو هیچ حوزه‏ای از دانش را نمی‏توان تصوّر کرد که متضمّن روابط قدرت نباشد و هیچ رابطه قدرتی بدون تشکیل حوزه‏ای از دانش، متصوّر نیست. به نظر او «قدرت و دانش در درون گفتمان با هم یگانه می‏شوند»(۲۲) و چون دانش و قدرت، ثابت و پایدار نیستند، ما باید گفتمان‏ها را حلقه‏های گسسته‏ای بدانیم که عمل تاکتیکی‏شان نه یکسان است و نه همیشگی.
دنیای گفتمان در نزد او، عالمی تقسیم شده به گفتمان‏های پذیرفته و ناپذیرفته یا گفتمان های فرادست و فرودست نیست. فوکو، گفتمان را شماری از عناصر گفتمانی می‏داند که می‏توانند در استراتژی‏های گوناگون به کار گرفته شوند. از اینرو، گفتمان ها دنباله‏رو قدرت نیستند، که یکبار برای همیشه یا هوادار نهاد قدرت باشند یا بر ضدّ آن عمل کنند(۲۳). فوکو بر این اعتقاد است که ما باید پیچیدگی و ناپایداری قدرت را- جایی که گفتمان می‏تواند هم ابزار و هم ثمره قدرت و همچنین یک مانع، یک عامل لغزش، یک نقطه مقاومت و یک نقطه شروع برای یک استراتژی مخالف باشد، بپذیریم: «گفتمان هم، بردار قدرت است و هم تولیدکننده آن و هم نیرودهنده آن است و هم فرساینده آن»(۲۴) از دیدگاه فوکو، قدرت چیزی نیست که در مالکیّت دولت، طبقه حاکمه و یا شخص حاکم باشد. برعکس، قدرت، یک استراتژی است: قدرت، نه یک نهاد و نه یک ساختار بلکه «وضعیت استراتژیکی پیچیده» و «کثرت روابط میان پدیده‏ها» است. از اینرو، گفتمان مورد نظر فوکو، گفتمانی است که قدرت را در بطن حرکت خود قرار داده و همه افراد جامعه را، ضامن حفظ و بقای آن می‏داند: «فرد هم محصول قدرت است و هم وسیله‏ای برای تشخیص و تبلور آن است؛ مکانیسم‏های قدرت، متضمّن تولید ابزارهای مؤثّر برای ایجاد و انباشت دانش هستند»(۲۵) فوکو، براساس روابط میان دانش و قدرت بیان می‏کند که عینیّت یافتن تلقّی سوژه انگار از انسان و به عنوان موضوعات دانش در آمدن از تبعات روابط میان دانش و قدرت است. به طور کلّی می‏توان بیان کرد که روابط قدرت از دیدگاه فوکو ضرورتاً از حدود نهاد دولت فراتر می‏روند و دولت، علی‏رغم دستگاههای وسیعی که دارد، نمی‏تواند کل حوزه روابط بالفعل قدرت را اشغال کند و بر آنها تسلّط لازم داشته باشد. قدرت در نظر فوکو، شبکه‏ای است که همه در آن گرفتارند. افراد جامعه مالک و یا کارگزار قدرت نیستند بلکه مجرای آن هستند، حقایق و خواستها از اثرات قدرتند. فوکو، حقیقت را با قدرت ملازم می‏داند و آن را خارج از قدرت در نظر نمی‏گیرد.
فوکو در «حقیقت و قدرت» می‏گوید: «حقیقت، خارج از قدرت وجود ندارد و فاقد قدرت نیز نیست (حقیقت برخلاف اسطوره‏ای که تاریخ و کارکردهایش نیازمند پژوهش دیگری است، پاداش جان‏های آزاد نیست. فرزند انزوایی طولانی و امتیاز آن کسانی هم نیست، که در آزاد کردن خویش موفق شده‏اند). حقیقت، چیزی است متعلّق به این جهان، فقط بر پایه شکل‏های متفاوت، الزام ایجاد می‏شود و موجب تأثیرهای مداومی از قدرت می‏شود. هر جامعه‏ای سامان قدرت خود و سیاست کلّی حقیقت خود را دارد. یعنی انواع گفتمان که به عنوان حقیقت پذیرفته شده و عمل می‏کند، ساز و کار و مواردی که آدمیان را قادر به تفاوت گذاشتن میان گزاره های صادق و کاذب می‏کند، ابزاری که به یاری آن هرچیز تأیید می‏شود و ضمانت اجرایی می‏یابد، روش‏ها و فنونی که در دستیابی به حقیقت ارزشمند محسوب می‏شوند و موقعیت آن کسانی که چیزی را می‏گویند، حقیقت خوانده می‏شود»(۲۶)
با این تلقّی از حقیقت و قدرت است ،که گفتمان مورد علاقه فوکو به گفتمانی فراگیر و واقع‏بین سوق می‏یابد و در کلیه علوم انسانی به بررسی چگونگی شرایط امکان ایجاد آنها پرداخته می‏شود و تلقّی‏های سوژه انگار و ابژه‏ انگار از انسان و علوم انسانی، مورد نقد قرار می‏گیرد. وی در اکثر آثار خویش بر آن است تا شکل‏گیری سوژه را چنانکه در عصر روشنگری، حاکم مطلق تلقّی گردیده بود و تبدیل شدن آن به ابژه دانش را در گفتمان‏های پزشکی و علوم انسانی تحلیل کند. فوکو با عرضه دو روش دیرینه‏شناسی دانش و تبارشناسی حقیقت و قدرت، تلاش کرد تا گفتمان علوم اجتماعی و علوم انسانی را از نو بنا کند.
1-3 فرهنگ
1-3-1 معناي فرهنگ
واژه فرهنگ در زبان فارسي مشتق از ريشه پهلوي فرهنج از فر (پيشوند) و هنگ (از ريشه thang اوستايي) است به معناي ادب و تربيت، كه با مفهوم culture به معناي پروراندن در زبان انگليسي و فرانسه شباهت نزديك دارد. اما امروزه اين واژه بار معناي بسيار فراتر از معناي فوق را به خود گرفته است.
1-3-2 تعريف فرهنگ
درباره مفهوم و معناي كلمه «فرهنگ» بحثهاي طولاني و مختلفي وجود دارد. فرهنگ در زبان فارسي و پهلوي به معناي خرد و دانش و تربيت وادب و آموختگي و داشتن هر نوع آمادگي در انواع خدمات اجتماعي و تربيتي است. از همين ريشه «فرهنگستان» يعني مدرسه. مصدر «فرهنگستان» يعني تربيت كردن و اسم مصدر و در فارسي فرهيختن و فرهيختگي و فرهنگستان موجود است. اين معاني همگي نشان از ارزش معنوي يعني غير مادي مفهوم فرهنگ ميدهند.
فرهنگ، جمعبندي تاريخي مهارتها، عقايد، احساسات و همچنين استقرار و تحقق اينها در روشهاي توليد و خدمات عمومي، سطح تحصيلات و نهادهاي اجتماعي مختص تنظيم و سازماندهي زندگي اجتماعي دستاوردهاي علم و صنعت، آثار ادبي و هنري است. اما نبايد فرهنگ را با خود دستاوردهاي مادي و معنوي اشتباه كرد. براي مثال، ابزار توليد از قبيل دستگاههاي فلزكاري، دستگاههاي درودگري، تراكتور و … از دستاوردهاي مادي انسانند، به عنوان فرهنگ جامعه شناخته نميشود. از طرف ديگر علم شيمي، فيزيك، رياضيات و نظاير آن هر يك و يا در مجموع فرهنگ جامعه نيستند. از طرفي ديگر، نحوه استفاده از تحصيلات عمومي، ميزان تحصيلات سطح دانش، نقش مذهب در زندگي، سطح بهداشت و نظاير آن شامل فرهنگ جامعه هستند.
اينچنين است كه فرهنگ، دربرگيرنده عوامل مادي و معنوي است. به تعبير ما آن قسمت از فرهنگ، را كه حاوي عوامل مادي است نظير وسايل توليد در شيوه توليد، فرهنگ مادي ميتوان نام گذاشت كه فرهنگ مادي و معنوي شديداً در تأثير متقابل بر يكديگرند.
ادوارد بارنت تايلور در تعريف فرهنگ مينويسد: «فرهنگ كليت در هم تافتهاي است كه شامل دانش دين، هنر، قانون، اخلاقيات و هر گونه توانايي و عادتي است كه آدمي همچون عضوي از جامعه به دست ميآورد».
با توجه به تعريف بالا فرهنگ را ميتوان ارتباط متقابل سه عامل: ارزشها، روابط و ساختارهاي اجتماعي به حساب آورد و انسان در فضاي ايجاد شده از تعامل اين عوامل به دنيا ميآيد، رشد ميكند، بزرگ ميشود و ميميرد و بدين سان شخصيت آدمي در پرتو فرهنگ جامعه شكل ميپذيرد.
خطر بروز يك «خلاء فرهنگي» وامكان پر شدن آن به وسيله يك شبه فرهنگ يا فرهنگ كاذب كه از احتياط حسابگرانه توسعه تكنولوژي و آزمندي سوداگرانه صاحبان تكنولوژي ارتباطي پديد ميآيد، موجب پريشاني خاطر يونسكو شده است.
در 1966 كنفرانس عمومي يونسكو، برنامههاي آينده يونسكو را در توسعه فرهنگي همراه با سياست فرهنگي مطرح كرده است.
ضمن برنامه دو سال بعد نيز (1975 ـ 1976) ضرورت انجام مطالعات اجتماعي و اقتصادي در رابطه با سياستهاي فرهنگي، تربيت كارشناسان فرهنگي در ارتباط با مفهوم آموزش مداوم، دسترسي عموم به زندگي فرهنگي، ايجاد صندوق بين المللي، استفاده از ماهوارهها براي اجراي برنامههاي فرهنگي از طريق تلويزيون، توسعه مراكز اسناد و اطلاعات و تحقيقات در زمينه توسعه فرهنگي و به ويژه كمك به مركز اسناد يونسكو براي آسيا (مركز تهران) به ميان آمده است. اين انديشهها بدواً در كنفرانس وزيران فرهنگ كشورهاي اروپايي (هلسينكي، 12ـ28 ژوئن 1972) تراوش كردند.
رنه ماهو در كنفرانس آسيايي گفت: «يك فرهنگ زنده، پيوسته تجديد ميشود و تكامل ميپذيرد. هر فرهنگ بسته و منجمد دير يا زود محكوم به نيستي است. آسيا احساس ميكند كه سنتها بايد با آفرينشهاي نو بپيوندند و به سوي آينده سوق داده شوند».
كنفرانس اروپايي پيشنهاد كرد كه آموزش مداوم به ترتيبي اجرا شود كه به مشاركت تودههاي مردم در زندگي فرهنگي جامعه بيانجامد. به نظر آن مجمع، مشاركت مردم در فرهنگ مستلزم داشتن وسايل است و دولتها بايد اين وسايل را فراهم سازند. به علاوه به آموزش زيبايي شناسي در سطوح مختلف آموزشي و در خارج از مدرسه بايد عنايت كرد تا قشرهاي مختلف جامعه، آگاهي بيشتر و ژرفتري به گنجينههاي هنري كسب كنند و بدين وسيله سطح سليقههاي زيبايي شناسي جامعه بالا رود.
فرهنگ نيروي زندهاي است كه ميتواند عناصر خارجي را در خود جذب كند و از اين راه نيز غني شود بيآنكه در اركان آن سستي پديد آيد.
در توسعه فرهنگي سازماني كه توسعه فرهنگي را به انجام ميرساند از اهميت بيشتري برخوردار است. اين سازمان در ارتباط با سه عنصر درجه، پيچيدگي تقسيم كار، وجود رهبري يا ساخت قدرت و قواعدي كه بر كنش متقابل اعضا و افراد خارجي اعمال شود، صورتبنديهاي خاصي پيدا ميكند و بر مبناي نوع ساخت اجتماعي موجود، نوع خاصي همبستگي را پديد ميآورد.
امروزه ريشه همه تحولات اجتماعي را در فرهنگ جامعه جستجو ميكنند و صاحبنظران علوم اجتماعي و مديران جامعه معتقدند كه ريشه درخت تحول و توسعه هر جامعهاي فرهنگ آن جامعه است. گروههاي انساني در قالب تعاملات فرهنگي حيات را به لحاظ اجتماعي قابل زيست مينمايند چنين تعاملاتي ضمن اينكه تابع مواريث مشترك و قابل فهم بشري طي اعصار و قرون متمادي است به تداوم همبستگي اجتماعي ياري رسانيده و زمينه استمرار زندگي نسلهاي جديد را پي ميريزد.
چنان كه بر ميآيد فرهنگ يكي از خصايص مشترك زندگي اجتماعي گروههاي انساني را تشكيل ميدهد از اين ديدگاه فرهنگ چيزي جز مجموعه آفرينشهاي انساني در حيطه سازمانهاي اجتماعي تلقي نميشود. افزون بر اين، آفرينشهاي مزبور حاوي ابعاد مادي و غير مادي هستند كه به منظور تمهيد شرايط انطباق آدمي با محيط فراهم آمدهاند. پس ميتوان تصور كرد فرهنگ كليت در هم تافته فعاليتها، كنشها و واكنشهايي است كه آدمي براي كنترل واقعيت و ارضاي خواست دروني ـ بروني خويش بدانها تمسك ميجويد. به عبارت ديگر در تعريفي از فرهنگ گفتهاند:
«فرهنگ عبارت است از سيستم رفتارها و حالتهاي متكي بر ضمير ناخودآگاه و لذا فرهنگ را ترسيم كننده خطوط اصلي شيوه زندگي تلقي ميكنند. فرهنگ مبتني بر يادگيري و نوآوري است. وجه اكتسابي فرهنگ كه به واسطه ارتباطات تعميم مييابد از آنجا كه فرهنگ زاده عملكرد فرد و باليده در پرتو سازماندهي گروهي است بر مبناي نمادهاي گفتاري، نوشتاري و جسماني در فرآيند استمرار تاريخ و تطور چرخه زيست اجتماعي جاويد ميگردد».
1-3-3 فرهنگ و فرهنگ عمومي
اصطلاح فرهنگ بر حسب اينكه پيشرفت فردي يا گروهي يا طبقاتي يا كل جامعه منظور باشد، تداعيهاي مختلفي به ذهن متبادر ميكند. فرهنگ فردي را نميتوان از فرهنگ گروهي جدا ساخت. فرهنگ گروهي را نميتوان از فرهنگ كل جامعه منتزع گردانيد و مفهومي كه از كلمه كمال داريم بايد مفاهيم سه گانه فرهنگ را با هم در يكجا دارا باشد.
با توجه به اين زمينه به دو موضوع آگاهي و قدرت در نظريات جديدتر فرهنگ توجه بيشتري نشان داده ميشود. اگر مسئله همبستگي را در مركز حلقه قرار دهيم آنگاه ميتوان شكل زير را براي آن رسم كرد. در نظريات جديد فرهنگ عنصر آگاهي به عنوان عنصر لازم براي مرزبندي با سايرين، هويت، عنوان ابزار ايجاد حس جمع بودن و نمادهاي خاص يك گروه يا جمع به عنوان دستاويز تبلور ارزشهاي جمعي مورد توجه قرار گرفته است.
1-3-4 شاین و لایه های فرهنگی
ادگار شاین که یکی از نظریه پردازان و محققان عرصه مدیریت و فرهنگ است با ارایه این تعریف جدیدی که از فرهنگ ارایه نموده است  بی تردید توانسته و می تواند بخشی از چالش های پیرامون فرهنگ و مقدس یا غیر مقدس تصور کردن آن خاتمه بدهد. وی چارچوبی را طراحی نموده که ضمن اینکه تعاریف متقدمین را به نحوی تحت پوشش قرار می دهد نکات جدید و مهم وقابل توجهی را به آن افزوده است. از نظر شاین فرهنگ دارای یا سه لایه است که برای شناخت و کشف هریک روش های ویژه ای وجود دارد:
سطح اول. مصنوعات(رفتارها،آدابی نظیر احوالپرسی، طرز لباس پوشیدن، ساخته ها، هنر، معماری، نمادها و آئین ها و…) که شامل تمام جنبه هایی از فرهنگ است که قابل مشاهده است
سطح دوم. عقاید و ارزش ها(بیان حقایق و واقعیت های موجود، ترجیحات افراد در باره روش درست زندگی کردن و ایدآل ها)، شامل بایدها و نبایدهایی است که از راه مصاحبه و نظرسنجی قابل شناسایی است
سطح سوم. مفروضات اساسی(باورهای عمیق و نظام های معنااز جمله رابطه با محیط،ماهیت فعالیت انسان،ماهیت واقعیت و حقیقت، نگرشکه مربوط به تطابق با محیط اند و ماهیت انسان، رابطه با مردم،حریم، زبان و زمان که مربوط به انسجام درونی گروه های انسانی است) که عمیق ترین لایه فرهنگ است و از راه استنتاج و تفسیر قابل شناسایی است(بارسو و اشنایدر، ص 35 تا 70)
دکتر سید محمد اعرابی یکی از فعال ترین اساتید عرصه مدیریت و فرهنگ در ایران این الگوی ادگار شاین را در زمینه متدولژی و روش شناسی به سه سطح: فلسفه و نظریه پردازی، فرهنگ و مدل سازی و علوم تجربی و الگوسازی دسته بندی کرده است
1-3-5 توسعه فرهنگي
1-3-5-1 توسعه فرهنگي از ديدگاه يونسكو
در نوزدهمين اجلاس كنفرانس عمومي يونسكو توصيه نامهاي تحت عنوان «دسترسي عموم به فرهنگ» تصويب شد كه در آن فرهنگ بدين گونه تعريف شده است: «مفهوم فرهنگ همه شكلهاي خلاقيت و بيان فردي و گروهي را چه در قالب طرز زندگي و چه در فعاليت هنري در بر ميگيرد».
بيم از وقوع چنين حادثهاي در زندگي ملي، ما را بر آن ميدارد كه لزوم يك فعاليت بسيار وسيع را در زمينه تدوين برنامههاي فرهنگي و حتي سرمايهگذاري فرهنگي احساس كنيم و در انديشه ايجاد يك نظام فرهنگي جديد باشيم كه بر مباني فرهنگ ملي ما تكيه داشته باشد و در عين حال براي آيندگان ما كه در يك جامعه صنعتي زندگي خواهند كرد سودمند و قابل استفاده و ادامه گردد نه آنكه كار را به سهل انگاري برگزار كنيم تا تمدن و فرهنگ غربي و زندگاني ماشيني مردم را به سوي يك فرهنگ آميخته ايراني و غربي هدايت كند.
در سال 1970 اولين كنفرانس جهاني درباره سياست فرهنگي، در ونيز، و در سال 1972 كنفرانس وزيران فرهنگ كشورهاي اروپايي، در هلسينكي، برپا شد. كنفرانسهاي ونيز و هلسينكي در ارائه مفاهيم اعلاميه سي ساله حقوق بشر صريح و روشن بودند: اينكه فرهنگ ديگر نميتواند در انحصار معدودي برگزيده باشد، بلكه بايد به طور وسيع در دسترس همگان قرار گيرد.
اعلاميه مشهور لئين در سال 1920 چنين بحثهايي تا به حال وجود نداشته است. اين اعلاميه ميگويد: «هنر به مردم تعلق دارد و بايد در ميان انبوه تودههاي زحمتكش ريشههايي عميق بدواند. بايد اين تودهها آن را درك كنند و دوست بدارند. بايد احساسات، انديشهها و خواستهاي آنها را يكپارچه سازد و اعتلا بخشد. بايد آنها را به فعاليت كردن برانگيزاند و انگيزههاي هنري را در ميان آنها گسترش دهد».
در رابطه بين آموزش و فرهنگ به عنوان يك ضرورت غالباً ترديد شده است. در واقع هشدارهايي دال بر اينكه آموزش علاوه بر برانگيختن پاسخها ممكن است آنها را نابود نيز سازد، وجود دارد. براي مثال، استدلال ميشود كه نگرش آكادميك به تئاتر ممكن است دشمن تجربه تئاتري حقيقي باشد.
و.اچ.اودن اخطار كرده است كه دستيابي آسان چنانچه بد به كار گرفته شود، ميتواند مصيبتبار باشد.
«همه ما وسوسه ميشويم كه بيش از آنچه ميتوانيم جذب كنيم كتاب بخوانيم، به تصاوير بيشتري بنگريم و به موسيقي بيشتري گوش فرا دهيم، نتيجه اين گونه پرخوري نه ذهني با فرهنگ كه ذهني مصرف كننده است؛ آنچه ميخواند، آنچه بدان مينگرد، آنچه بدان گوش ميدهد، همگي بلافاصله فراموش ميگردند و در پشت سر اثري بيش از مطالب روزنامه روز گذشته باقي نميگذارد».
به منظور جمع بندي، رويشاو (Roy Shaw) استدلال كرده است كه:
الف ـ خطوط اصلي سياست فرهنگي كه به توسط تمام ملل در ونيز پذيرفته شد، آنها را به افزايش تجارب فرهنگي كه در دسترس مردم قرار داشته باشد، مفيد ميسازد. اين امر به معني صرف پول بيشتر به منظور افزايش تعداد مؤسسات فرهنگي، از موزه گرفته تا تئاتر است و تأمين توزيع جغرافيايي آنها.
ب ـ سياستهاي فرهنگي نميتوانند بدون افزايش بسيار زياد تعداد كارگزاران فرهنگي آموزش يافته كامل شوند.
بديهي است كه هر دو نوع كارگزار مردماني كاملاً استثنائياند و بايد از هنرها آگاهي داشته باشند، مردم را بشناسند، توانايي تفكر در محدوده امور مالي داشته باشند، بدون آنكه به توسط آنها مقيد گردند و كارآيي را با سخت كوشي و فراست تلفيق كنند.
اما آنچه ما در يك كارگزار فرهنگي جستجو ميكنيم تلفيق تفاهيمي همدردانه با انسان عادي است با سليقههايي كه فراسوي سليقههاي عادي باشد.
«به مردم آنچه را ميخواهند دادن» فريادي خوش نما در جامعهاي دموكراتيك است، ليكن بررسي دقيقتري لازم است تا نشان دهد كه اين ادعا بيشتر عوام فريبانه است تا دموكراتيك. مردم نميتوانند آنچه را كه نميدانند بخواهند، و ما بايد براي آنها فرصتهايي فراهم آوريم كه ديد خويش را گسترش دهند.
1-3-5-2 سياست فرهنگي سنتي
به نظر شوراي اروپا، جامعه امروزين براي نخستين بار در تاريخ ميتواند امكانات توسعه انساني را در دسترس همه افراد قرار دهد و بايد به طور منظم شرايط دموكراتيك براي توسعه فرهنگي ايجاد كند. اينرو تأكيد بر عرضه است و هدف افزايش مصرف فرهنگي است. مراكز فرهنگي (خانههاي فرهنگ) نشانگر چنين شكل كنوني خود تقاضاي عمومي را برآورده نميكنند و تنها مورد توجه بخشي از مردم هستند. آنها فرهنگ براي فرهيختگان فراهم ميكنند. به جاي عرضه فرهنگي يكسان، مهمتر و حتي اجتناب ناپذير آن است كه گستردهترين امكانات انتخاب را به وجود آوريم.
اين يك واقعيت است كه اكثريت مردم به فرهنگ سنتي به ميزان اندك توجه دارند و از تجهيزات گروهي (چون موزه، كتابخانه و …) كمتر استفاده ميكنند.

1-3-5-3 سياست فرهنگي جديد
توسعه فرهنگي چيزي است بيش از مصرف فرهنگي، توسعه فرهنگي مبتني بر يادگيري است كه خود اساساً از تحصيل آموزشهاي تخصصي تركيب ميگردد. فرهنگ گروه مجموعه نشانههايي است كه آدمي از طريق آنها به تعيين وضع خويش در جهان ميپردازد و بنا به نياز، استعداد و قابليتش در آن غوطه ميخورد تا خود را بيان كند.
در اين اسناد به كشورهاي در حال توسعه توصيه ميشود به تحليل مستقلي از وضعيت سياسي فرهنگيشان كه هدفش شناساندن فرهنگ ملي، ارزيابي مجدد ميراث فرهنگي و انطباق آن با حوائج امروزي باشد، بپردازند، زيرا تنها بدين وسيله است كه بتوانند از مدل توسعه اروپايي ـ آمريكايي اجتناب كنند و راه ديگري بيابند.
اگر فرهنگي نتواند در هر دوراني به خلاقيتهاي جديد بپردازد و گذشته را از نو تفسير كند از باروري و شكوفايي بازخواهد ماند و ركود بر سرنوشتش حاكم خواهد شد.
براي آسياييان، به همين خاطر، توسعه فرهنگي نه تنها به هويت فرهنگي و ملي توجه دارد بلكه بايد به عنوان عاملي براي تغيير اجتماع نيز به كار رود. توسعه فرهنگي براي آسيايي به معناي آن است كه زمينههاي تغيير اجتماعي را فراهم آورد و افقهايي منطبق با شرايط و فرهنگ ملي در برابر آنها بگشايد. بدين معنا توسعه فرهنگي فعاليتي خاص عدهاي قليل از نخبگان نميتواند باشد. بايد اين امكان را داد كه مردم «خود در روند فرهنگي شركت كنند».
در نوزدهمين اجلاس كنفرانس عمومي يونسكو توصيهنامهاي تحت عنوان «دسترسي عموم به فرهنگ» تصويب شد كه در آن فرهنگ بدين گونه تعريف شده است: «مفهوم فرهنگ همه شكلهاي خلاقيت و بيان فردي و گروهي را چه در قالب طرز زندگي و چه در فعاليت هنري در بر ميگيرد».

1-3-6 آموزش مداوم و زندگي فرهنگي
در كنفرانس آسيايي با قاطعيت اعلام شد كه هيچ الگوي خارجي توسعه فرهنگي نبايد تحميل شود. زيرا دگرگونيها و نوآوريها بايد بر پايه اراده ملي تحقق پذيرند.
آموزش مداوم كه به شخص در هر رشته و گروه سني واجتماعي امكان آموختن و فرا گرفتن ميدهد، ميتواند فقدان عدالت اجتماعي را به لحاظ عدم دسترسي آزادانه و يكسان به نظام آموزش مدرسهاي، تا حدي ترميم كند.
بيترديد فرهنگ سنتي و جديد ميتوانند به لحاظ انديشه و عمل در آموزش مداوم و توسعه فرهنگي اثرات بسيار بر جاي گذارند و در اين باره سزاوار است پژوهشهايي با تكيه بر آموزشهاي مؤسسات فرهنگي و دانشگاهي و مدارس هنري و محافل خصوصي و عمومي انجام پذيرد.
نقش فرهنگ در توسعه يا بعد فرهنگي توسعه و يا توسعه فرهنگي، به «توسعه عمومي» اينك جهت و معناي كامل و انساني بخشيده است كه بنا به گفته يكي از متفكران، توسعه بدون آنها تحقق پذير نيست.
1-3-7 جنبههاي فرهنگي محيط به طور كلي
«محيط فرهنگي» به هيچ روي تمامي مسائل مربوط به محيط به طور كلي را در بر نميگيرد. از آنجا كه آدمي جزئي جدايي ناپذير از جهان طبيعي است، روابط آگاهانهاش با طبيعت نشانهايست از ارزشهايي كه آنها را ميپروراند و معنايي كه براي وجود و تجربه خويش قائل ميشود.
از اين نظر گاه مسخ كردن محيط طبيعي، و از آن بدتر، بيگانگي شمار روز افزوني از مردم كشورهاي صنعتي با اين محيط، ضربه مستقيم و بالقوه بسيار خطرناكي به خود فرهنگ است. اگر آدمي پاكي را از هوايي كه فرو ميبرد، رودخانهاي كه در آن تن ميشويد، و آسماني كه بدان خيره ميشود و چيزهاي ديگر احساس نكند، چه انديشهاي ميتواند درباره پاكي داشته باشد؟ اگر او را از سكوت محروم كنند چه نجواي دروني را ميتواند بشنود؟ در ميان غدغا چگونه ميتوان انديشيد؟ در جهاني كه نسل بسياري از انواع جانوران درحال از ميان رفتن است و زندگي گياهي از سكونتگاههاي ما عقب مينشيند، در جهان طبيعت به سوي چه كشفي ميتوان رفت و به چه شگفتيهايي ميتوان چشم دوخت؟
1-3-8 شكلهاي جديد فرهنگ
امروزه هنرها به نهادهاي بزرگي چون موزه، اركستر سنفونيك و تئاتر وابستهاند. آنچه فوريت تمام دارد، مقابله بين هنر و مردم علاقهمند به آن است و نه بين مؤسسات هنري (سنتي) و مردم. علاقهمندان جديد و نيز اشكال تازه هنري، الزاماً شكلهاي سنتي بيان را طرح نميكنند، بلكه پذيرايي زمينههاي بسيار وسيعتري هستند كه فن شناسي و تغييرات جامعه به وجود آورده است. همچنين بايد يك عامل كيفي را نيز در نظر داشت، يعني بايد اين مسئله را مطرح ساخت كه شركت مردم چگونه و تا چه حد است.
اكنون جهاني شدن حتي مناسبات فرد و درون خانوادهها را كاملاً مورد تأثير قرار ميدهد. از طرفي انساني كه ميخواهد براي اين شرايط تعريف شود، كسي است كه بتواند در اين وضعيت كار كند، زندگي كند، مناسباتش را با ديگران تنظيم نمايد و توانايي و مهارت زيستن براي خود و زيستن با ديگران را داشته باشد.
هدفهايي كه از سوي يونسكو براي آموزش اعلام شده است، آن چهار پايه اصلي «يادگيري براي شناختن»، «يادگيري براي انجام دادن»، «يادگيري براي زندگي كردن» و «يادگيري با ديگران زيستن» ميباشد كه در شرايط جهاني شدن، اين چهارمي اهميت ويژهاي پيدا ميكند.

– (104)

فهرست مطالب
بخش اوّل : مطالعات پایه
شناخت موضوع
طرح مسأله……………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………………….5
پرسشها و فرضیه های تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………6
ماهیّت و مقیاس موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………6
ضرورت انجام موضوع……………………………………………………………………………………………………………………………….6
فرآیند پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………………………6
نتایج مورد انتظار……………………………………………………………………………………………………………………………………….7
گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
تعریف گفتمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………..8
روش تحلیل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………….10
پيشينه تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………………..10
مفاهيم اساسي تحليل گفتمان………………………………………………………………………………………………………………….11
ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان…………………………………………………………………………………………………………..14
انگاره هاي تحليل گفتمان……………………………………………………………………………………………………………………….14
اهداف گفتمان………………………………………………………………………………………………………………………………………..15
عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان………………………………………………………………………………………………………..16
نقد تحليل گفتماني………………………………………………………………………………………………………………………………….17
گفتمان در اندیشه فوکو………………………………………………………………………………………………………………………17
فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
معنای فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
تعریف فرهنگ………………………………………………………………………………………………………………………………………..30
فرهنگ و فرهنگ عمومی……………………………………………………………………………………………………………………….32
شاین و لایه های فرهنگی………………………………………………………………………………………………………………………32
توسعه فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………………………………….34
1-3-5-1 توسعه فرهنگی از دید گاه یونسکو……………………………………………………………………………………………34
1-3-5-2 سیاست فرهنگی سنتی…………………………………………………………………………………………………………..36
1-3-5-3 سیاست فرهنگی جدید…………………………………………………………………………………………………………….36
آموزش مداوم و زندگي فرهنگي ………………………………………………………………………………………………………………37
جنبههاي فرهنگي محيط به طور كلي……………………………………………………………………………………………………….38
شكلهاي جديد فرهنگ …………………………………………………………………………………………………………………………38
جهاني شدن و فرصت تعامل و گفتگوي فرهنگي……………………………………………………………………………………….39
نقش فرهنگ در نظام اجتماعي………………………………………………………………………………………………………………..40
تمدن………………………………………………………………………………………………………………43
ابعاد مفهومی واژه تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..45
جامعه بشری به صورت کلی…………………………………………………………………………………………………………………….46
یک استاندارد برای رفتار………………………………………………………………………………………………………………………….46
تعریف تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………………………..46
تمدن از دیدگاه مکاتب انسان شناسی………………………………………………………………………………………………………47
مقایسه فرهنگ و تمدن…………………………………………………………………………………………………………………………..48
رابطه بین دو واژه فرهنگ و تمدن……………………………………………………………………………………………………………49
تمدن به عنوان هویت فرهنگی……………………………………………………………………………………………………………….50
ديپلماسي فرهنگي…………………………………………………………………………………………………………………………………..52
نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
بخش دوم : مطالعات تکمیلی
هنرو آموزش رابط بین فرهنگ ها…………………………………………………………………………………………………………….55
تعریف هنر……………………………………………………………………………………………………………………………………………..55
هنر از دیدگاه نیوتن…………………………………………………………………………………………………………………………………69
هنر از دیدگاه تولستوی…………………………………………………………………………………………………………………………….57
هنر از دیدگاه کاندینسکی…………………………………………………………………………………………………………………………57
هنر از دیدگاه هربرت رید…………………………………………………………………………………………………………………………58
هنر از دیدگاه شریعتی……………………………………………………………………………………………………………………………..59
مفهوم هنر ، اثر هنری و هنرمند……………………………………………………………………………………………………………….62
سه مرخله هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………..63
هنر و واقعیت………………………………………………………………………………………………………………………………………….63
ذهنیت ارزش ها در هنر…………………………………………………………………………………………………………………………..63
اثر هنری ، محتوا و فرم…………………………………………………………………………………………………………………………..64
اثر هنری و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………….64
هنر و هنرمند………………………………………………………………………………………………………………………………………….64
نقش هنرمند…………………………………………………………………………………………………………………………………………..65
مبانی تاریخ هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………66
سبک………………………………………………………………………………………………………………………………………………66
زمینه تاریخی…………………………………………………………………………………………………………………………………..68
دسته بندی هنر………………………………………………………………………………………………………………………………………68
ارتباط هنر ها با یکدیگر…………………………………………………………………………………………………………………………..69
هنر اجتماعی…………………………………………………………………………………………………………………………………………..70
آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………………..71
هدف آموزش………………………………………………………………………………………………………………………………………….72
تاثیر آموزش بر فرهنگ……………………………………………………………………………………………………………………………72
تاثیر فرهنگ بر جامعه……………………………………………………………………………………………………………………………..73
ارزش ها و صورت های پایدار و کهن…………………………………………………………………………………………………75
ارزش ها و صورت های نیمه پایدار یا سبک……………………………………………………………………………………….75
ارزش ها و صورت های زود گذر یا مد……………………………………………………………………………………………….75
وضایف نظام آموزش در مقابل فرهنگ……………………………………………………………………………………………………..76
فهم میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………………………76
ارزش سنجی میراث فرهنگی…………………………………………………………………………………………………………….77
توسعه و پیشرفت میراث فرهنگی……………………………………………………………………………………………………….78
آموزش هنر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
هنر اجتماعی و آموزش…………………………………………………………………………………………………………………………….83
بخش سوم : مطالعات زمینه
مشخّصات جغرافیایی……………………………………………………………………………………………………………………………….84
جغرافياي طبيعي و اقليمي استان………………………………………………………………………………………………………………85
تاريخ استان……………………………………………………………………………………………………………………………………………87
شرايط اقليمي شهر قم…………………………………………………………………………………………………………………………….91
انتخاب جهت مناسب ساختمانها……………………………………………………………………………………………………………….97
نتايج و پيشنهادات کلّي…………………………………………………………………………………………………………………………103
بخش چهارم مطالعات تطبیقی
مرکز حیدر علیف باکو……………………………………………………………………………………………………………………………105
مرکز فرهنگ ملل نانجینگ……………………………………………………………………………………………………………………110
مرکز هنر ملل واکر……………………………………………………………………………………………………………………………….113
مرکز مطالعات فرهنگی حوزه اسکاندیناوی دانمارک………………………………………………………………………………….116
کاخ موزه فرهنگ آسیایی تایوان…………………………………………………………………………………………………………….119
بخش پنجم : مطالعات فنی و برنامه فیزیکی
فضای باز مجموعه………………………………………………………………………………………………………………………………..121
کلاس های تئوری……………………………………………………………………………………………………………………………….122
تاریکخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………123
فضای نمایشگاهی موقت……………………………………………………………………………………………………………………….123
نمازخانه ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..123
فضاهای تجاری……………………………………………………………………………………………………………………………………124
ارتباطات مردمی……………………………………………………………………………………………………………………………………124
ارتباطات داخلی…………………………………………………………………………………………………………………………………….125
کتابخانه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….125
بخش اداری…………………………………………………………………………………………………………………………………………127
چایخانه و تریا………………………………………………………………………………………………………………………………………129
پارکینگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………129
موزه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………130
سالن چندمنظوره…………………………………………………………………………………………………………………………………..131
بازارچه صنایع دستی……………………………………………………………………………………………………………………………..143
آمفی تئاتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….143
رستوران ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..144
بخش ششم : طرح نهایی……………………………………………………………………………………………………………..147
بخش اول:مطالعات پایه
1-1 شناخت موضوع
طرح مساله
آنچه كه امروزه در روابط بين كشورهاي نظام بين الملل اهميت زيادي دارد و از جمله عناصر و مولفه هاي اصلي قدرت يك كشور محسوب مي گردد ظرفيت قدرت نرم آن كشور در محيط بين المللي است. محيط امروز بين المللي كه دوران گذار خود را طي كرده و به تعبير جوزف ناي عرصه انتقال تدريجي قدرت از شرق به غرب محسوب می‌شود بيش از هر چيز پذيراي مولفه ها و كاربست هاي ديپلماسي عمومي و فرهنگي است.استفاده از نيروي نظامي براي كسب استيلاو نفوذ در ميان ملت هاي ديگر كارايي خود را از دست داده و هيچ ملتي ديگر زير بار ظلم و اشغال نظامي نمي رود. از همين روست كه سرمايه گذاري هاي كشورها در زمينه ديپلماسي عمومي و فرهنگي بسيار افزايش يافته و اقبال به اين نوع از ابزارهاي استيلاو نفوذ نرم اهميت فراوان يافته است .
در اين ميان توجه به ديپلماسي فرهنگي و نقشي كه در جهت تامين اهداف و منافع يك كشور ايفا مي كند بسيار ضروري مي نمايد. جمهوري اسلامي ايران به عنوان كشوري كه ظرفيت هاي عظيم تمدني و فرهنگي داشته و با اتكا به همين مولفه ها مي تواند ديپلماسي فرهنگي فعالي را ايفا كند باید به اين عرصه توجه بسيار بيشتري داشته باشد.
اهداف پژوهش
تغییر روش تسلط کشورها بر یکدیگر از روش نظامی به جنگ نرم
با تحولات عظیم ارتباطاتی که امروز در دنیا بوجود آمده، جنگ فرهنگی به عرصه ای با ابعاد مختلف و  فراگیر و پیچیده تبدیل شده است.(مقام معظم رهبری)
راه مقابله با تهاجم فرهنگی، گسترش و تعمیق رسالتهای فرهنگی انقلاب اسلامی در عرصه های اخلاقی، رفتارهای فردی و اجتماعی، عقاید و باورهای دینی و مسائل سیاسی است. (مقام معظم رهبری)
پرسشها و فرضیه های تحقیق:
چگونه میتوان با طراحی یک مجموعه فرهنگی بین المللی ضمن معرفی فرهنگ ملل مختلف
فرهنگ ایرانی اسلامی را به دیگر کشور ها شناساند.؟
استفاده از اين ابزار (فرهنگي) بي گمان مهم ترين فرصت جمهوري اسلامي ايران براي تقويت و افزايش روند همگرايي منطقه اي و در نتيجه تامين اهداف خود به شمار مي رود و در راستاي استفاده بهينه از اين فرصت باید نهاد متولي اين امر يعني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي تقويت شده و در جهت افزايش كارآيي آن گام برداشت.
ماهیت و مقیاس موضوع:
همانگونه که از نام بحث یعنی گفتمان فرهنگی با رئکرد گفتگوی تمدن ها بر می آید این موضوع در مقیاس بین المللی بوده و ریشه در فرهنگ و سنت های ملل گوناگون دارد.
ضرورت انجام موضوع:
رهبر معظم انقلاب در توصيف اهميت ديپلماسي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و لزوم توجه جدي به اين مقوله مي فرمايند: «سفيران فرهنگي جمهوري اسلامي ايران خط مقدم جبهه فرهنگي در عرصه بين المللي هستند. ارائه تصوير درست و واقعي از نظام جمهوري اسلامي و واقعيتها و پيشرفتهاي ايران امروز، در كنار ترويج زبان و ادبيات فارسي از جمله وظايف سنگين سفيران فرهنگي نظام اسلامي است »
فرآیند پژوهش
 روش‌های به کار گرفته شده در جم آوری اطلاعات در این پروژه به سه دست کلی‌ مطالعات کتابخانه‌ای  ،مطالعات میدانی و یافته های اینترنتی تقسیم بندی میشود.در تمام فصول به کار گیری هر سه این روش‌ها مورد نیاز بود است.البته با توجه به اینکه موضوع پروژه تا کنون  کمتردر ایران مورد بحث بود،مطالعات میدانی نقش پر رنگ تری در این پروژه به خود گرفته است.
نتایج مورد انتظار 
برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، سرمايه گذاران و بازرگانان يك كشور را نسبت به اقتصاد، جامعه و مردم كشور ديگري آشنا ساخته كه ممكن است موجب سرمايه گذاري عمده اقتصادي آنان در آن كشور شود. علاوه بر اين تصرف بازارهاي مالي و صادراتي منطقه اي و بين المللي، بدون شناخت زبان و فرهنگ ملل مقصد امكان پذير نیست. آشنايي ناكافي با فرهنگ هاي خارجي، تاثيرات منفي زيادي در اين زمينه داشته و همچنين عملكرد تجاري و اقتصادي شركت هاي چند مليتي را كه در كشورها و ميان ملل مختلف دنيا به فعاليت مي پردازند، مختل مي سازد. براي مثال، شركت هاي آمريكايي سالانه دو بيليون دلار به علت عدم آشنايي كافي كاركنانشان با موقعيت هاي چند فرهنگي از دست ميدهند همچنين برنامه هاي ديپلماسي فرهنگي، اغلب مخاطبان جوان را هدف قرار مي دهند. افزايش تعامل فرهنگي با جوانان كشورهاي خارجي به دولت ها اين امكان را مي دهد كه تاثير مثبت بر افرادي داشته باشند كه شايد در آينده، مسئوليت هاي مهمي در داخل كشور خود به عهده بگيرند
1-2 گفتمان
1-2-1 تعریف گفتمانمی‌توان گفتمان را پدیده، مقوله جریانی اجتماعی دانست و به تعبیر بهتر ، گفتمان ، جریان و بستری ا ست که دارای زمینه‌ای اجتماعی است. گزاره‌های مطرح شده، قضایای مفروض و…کی؟ کجا؟ چگونه؟ توسّط چه کسی؟ یا علیه چه چیزی یا چه کسی؟ صورت گرفته اند. به بیان دیگر : بستر زمانی، مکانی، موارد استفاده و سوژه‌های استفاده کننده هر مطلب یا گزاره و قضیّه، تعیین کننده شکل، نوع و محتوای هر گفتمان به شمار می‌روند. گفتمان‌ها، مجسّم کننده معنا و ارتباطات اجتماعی‌اند. گفتمان، ممکن است به مثابه یک سیستمی از امکان تلقّی شود. این امکان، همان است که اجازه می‌دهد تا ما احکامی را بسازیم که درست یا نادرست‌اند و این موضوع، طرح شاخه‌ای از معرفت را ممکن می‌گرداند؛ ولیکن قواعد گفتمان، قواعدی نیستند که افراد به‌طور آگاهانه پیروی می‌کنند. گفتمان، یک روش یا نقطه ثقل یک بررسی نیست؛ بلکه مجموعه قواعدی است که پیش‌شرط‌های اولیه را برای شکل‌گیری احکام فراهم می‌سازد؛ به ترتیبی که آنها بعنوان ورای سخنوران گفتمان قرار دارند. در واقع موقعیّت، عمل و ویژگی دانایان، نویسندگان و شنوندگان یک گفتمان، عبارت است از وظیفه و کارکرد این نوع از قواعد گفتمانی.گفتمان را به مثابه حوزه خاص کاربرد زبانی به کمک نهادها و تأسیساتی که گفتمان به آنها مربوط است و نیز براساس موقعیّت یا موضعی که گفتمان از آن برمی‌خیزد و موضع یا جایگاهی را برای گوینده در نظر می‌گیرد، می‌توان مشخّص کرد، امّا این موضع یا جایگاه، به‌خودی‌خود و به‌طور مستقل وجود ندارد،بلکه می‌توان آن را دیدگاه موضعی دانست که هر گفتمان با توجه به رابطه خود با گفتمان مخالف دیگر اتّخاذ می‌کند. بدین‌ترتیب، هر گفتمان به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، از طریق رابطه آن با گفتمانی دیگر و مخاطب ساختن گفتمانی دیگر به اجرا در می‌آید. ضمن اینکه هر گفتمان به مسایل، موضوعات و اهداف معینی می‌پردازد و مفاهیم و مضامین خاصّی را مورد نظر قرار می‌دهد،در‌حالی‌که مفاهیم دیگری را کنار می‌گذارد.چنانکه پیش از این عنوان نمودیم گفتمان های مختلف مفاهیم و مقولات مختلفی ارایه می‌کنند. پاره‌ای مواقع، می‌توان مفاهیمی را که در چارچوب یک گفتمان ارایه شده‌اند، برگرفت و آن را در گفتمانی دیگر باز اندیشی و ارائه نمود، ولی همیشه چنین نیست. هر آنچه که به چیزی دلالت کند یا دارای معنی باشد، می‌توان آن را بعنوان بخشی از گفتمان تلقّی نمود.
«گفتمان‌های متفاوت، نظام‌های متفاوتی می‌سازند. امکانات لازم برای معنی، جفت‌وجور و محکم می‌شوند و به کمک موضع اجتماعی و نهادینی که گفتمان از آن برمی‌خیزد ( و نه از طریق ساختار اصطلاحات و تعابیر مثبت ) در قالب معانی معیّنی قرار می‌گیرند ( یا معانی مشخّصی پیدا می‌کنند ): واژه‌ها، کلمات، تعابیر، اصطلاحات، فرضیّات و نظایر آن برحسب موضعی که توسط کارورزان یا استفاده‌کنندگان آنها اتّخاذ می‌شود، معنای خود را تغییر می‌دهند.» ( مک دانل،1377 :41)
 تحلیل‌گران گفتمان می‌کوشند از مرز تعاریف درگذرند. آنها قبول دارند که گفتمان، شکلی از کاربرد زبان است اما از آنجاکه؛این تعریف کماکان تعریفی مبهم واغلب نادقیق است، گفتمان‌کاوان مفهوم نظری‌تر “گفتمان” راکه حدود و مرزی خاص‌تردارد؛ امّا درعین ‌حال، کاربردهایش گسترده است به کارمی‌گیرند. آنها بدانندکه مؤلّفه‌ های اساسی دیگری را نظیر اینکه چه کسی؟ چگونه؟ چرا؟ و چه وقت؟ به کاربرد زبان روی می‌آورد، به مفهوم گفتمان اضافه نمایند.( میرفخرایی، 1383: 8 و 9 )
  «در مفهوم گفتمان ما با سه بعد اصلی روبرو هستیم:
الف.کاربرد زبان،
ب. برقراری ارتباط میان باورها ،
ج. تعامل در موقیعت های اجتماعی.
وظیفه یا هدف اصلی مطالعه گفتمان فراهم آوردن توصیفی یکپارچه از این سه بعد اصلی گفتمان است :چگونه کاربرد زبان بر باورها و تعامل تاثیر می گذارد یا برعکس ، چگونه تعامل بر نحوه ی سخن گفتن مردم تاثیر می گذارد و یا چگونه باورها ، کاربرد زبان و تعامل را کنترل می کند.»(ون دایک1389 :17-18 )
   گفتمان مانند ديگر مفاهيم علوم انساني وپست مدرنيك مفهوم سيّال وتعريف گريز است. درتحليل گفتمان،مجموعه شرايط اجتماعي، زمينه نوشتارو گفتار، ارتباطات فرا كلامي و رابطه ساختار و واژه ها در گزاره كلّي بايد در نظر گرفته شود زيرا در تحليل گفتمان، واژه ها هر كدام به تنهايي مفهوم ويژه ي خود را دارند امّا در هنگام ورود به اذهان گوناگون، معنا هاي متفاوت و گوناگون پيدا مي كنند.با توجّه به اين مسأله، مي توان تحليل گفتمان را اين گونه تعريف كرد:
« شناخت رابطه گزاره ها با يك ديگر و نگريستن به كلّ آن چيزي كه نتيجه اين روابط است. »
 مفهوم گفتمان ، امروزه به صورت يكي از مفاهيم كليدي و پركاربرد در تفكّر فلسفي ، اجتماعي ، و سياسي و ارتباطي مغرب زمين درآمده و با مفاهيمي چون سلطه ، زور ، قدرت ، مهاجرت ، نژاد پرستي ، تبعيض جنسي ، نابرابري قومي و غيره عجين گشته است . اكنون ، و به همين جهت ، معناي آن با آن چه صرفا در زبان شناسي مدّ نظر بود تغيير كرده است ، هرچند اين تغيير در امتداد مسیر معنای اوّلیّه آن قرار دارد لیکن بسط و گسترش یافته است…
1-2-2 روش تحلیل گفتمان
    تحليل گفتمان يك گرايش مطالعاتي ميان رشته اي است كه در دامن انديشه پسا مدرنيسم و در پي تحولات معرفتي در علوم اجتماعي و انساني پديدار شد. در دهه هاي شصت و هفتاد سده گذشته ميلادي، گرايش به روشمندكردن فرايند توليد گفتار و نوشتار و بررسي ساختار و كاركرد آن به وجود آمد.  رويكردهاي تحليل گفتماني،بسيار متعدد و متنوّعند. گروه هايي تحليل گفتمان را وامدار جنبش نقد ادبي،زبان شناسي ،نشانه شناسي،تأويلگرايي ،هرمنوتيك وتبارشناسي و ديرينه شناسي ميشل فوكو مي دانند.
1-2-3 پيشينه تحليل گفتمان   واژه ديسكورس (Discourse) كه در فارسي به معناي گفتار، گفت وگو، سخنراني، مقاله و موعظه برگردانده شده(3)، از ريشه فعل يوناني Discourerre به معناي سرگردان، آواره، پيمودن، از مسير خارج شدن و حركت در جهت هاي گوناگون گرفته شده است.(4) اصطلاح تحليل گفتمان، نخستين بار در مقاله «تحليل گفتمان» زليك هريس زبانشناس آمريكايي در سال 1952م. به كار برده شده بود.(5) پس از او گروهي تحليل گفتمان را در برابر تحليل نوشتار به كار بردند. اين گروه بر اين باورند كه تحليل گفتمان، شامل ساختمان زبان گفتار مانند گفت وگوها، مصاحبه ها، تفسيرها و سخنراني، و تحليل نوشتار شامل زبان نوشتار مانند مقاله ها، داستان ها، گزارش هاو… است…شنتال موفه و ارنستو لاكلاو، تحليل گفتمان را وارد قلمرو علوم سياسي كرد و سرانجام ميشل فوكو، اين رهيافت تحليلي را به سراسر قلمرو علوم انساني گسترش داد.
   واژه گفتمان به عنوان برگردانده ديسكورس درزبان فارسي،نخستين باردر مقاله «نظريه غرب زدگي وبحران تفكّر در ايران» توسط آقاي داريوش آشوري در مجله«ايران نامه» در بهار سال 1368خورشيدي به كار برده شد.
1-2-4 مفاهيم اساسي تحليل گفتمان1-  مفصل بندي (Artculation)
  هرعملي كه ميان عناصر پراكنده،در درون يك گفتمان،رابطه برقراركند به گونه اي كه هويّت ومعناي عناصر ياد شده، اصلاح و تعديل شود، مفصل بندي ناميده مي شود و در نتيجه كلّيّت و فرآورده عمل مفصل بندي را « گفتمان » مي گويند، چنان كه گفتمان ليبراليسم مفاهيمي چون آزادي، دموكراسي، انتخابات، فرديت و عقلانيّت را با هم مفصل بندي مي كند.(8)
2-  دال مركزي (Nodal point)  
  دال مركزي درمنظومه گفتماني،نشانه اي است كه نيروي جاذبه آن،ديگرنشانه هاي داخل گفتمان رابه خود جذب ميكند وبه آنها معنا و هويّت مي بخشد. درگفتمان ليبرال ،آزادي دال مركزي است. ديگرنشانه هاومفاهيم چون دولت،فرد ،برابري و …باتوجّه به دال مركزي معنا و مفهوم پيدا مي كنند.(9)
3-  عناصر (Elemints)
  عناصردالهاي سرگردان وشناوري هستندكه درحوزه گفتمانگي به سر ميبرند وهنوز معنا و هويّت گفتماني يافته اند. از اينروگفتمانهاي رقيب تلاش مي كنندكه بر آنها تسلّط يابند و هويّت دلخواه خودرا به آن ها بدهند.
4-  لحظه ها (Moments)
   لحظه هاو وقت ها،عناصري هستندكه ازحوزه گفتمانگي بيرون آمده اند واز حالت شناوري رهايي يافته ودر چارچوب يك گفتمان، پهلوگرفته اند. مانند حقوق بشر در اسلام كه–به تازگي- واردگفتمان حقوق بشر دوستانه شده وبه هويّت و معناي موقّت و جديدي رسيده است.
5-  حوزه گفتمانگي (Field of Discursivity)
   حوزه گفتمانگي،به محفظه اي ازمعاني امكاني وبالقوّه اي گفته ميشودكه در بيرون از منظومه گفتماني قراردارد. دالهاي حوزه گفتمانگي مانند ظروف خالي هستندكه آماده دريافت هر نوع معاني بالقوّه مي باشند. انتخاب يك معنا موجب طرد معاني ديگر مي شود و زمينه را براي مفصل بندي هاي جديدي در شكل گيري گفتمان هاي جديد آماده مي كند.
6-  از جاشدگي (Dislocation)
  ازجاشدگي يا بي قراري،حوادثي هستندكه حاصل رشد خصومت، ضدّيّت و تكثّر در جامعه اند و اين حوادث، نمي توانند با نظم گفتماني موجود نمادپردازي شوند. از اين رو كوشش مي كنند كه آن را ويران كنند. از جاشدگي تمايل به فروپاشي گفتمان موجود دارد و در دنياي جديد تأثيرگذاري دو سويه دارد:
1-  هويّت هاي موجود را تهديد ميكند.
2-  زير ساخت براي شكل گيري هويّت هاي جديد مي شود.
 ازجاشدگي هنگامي اتفاق مي افتدكه گفتمان ها،شروع به واگرايي ميكنند. واگرايي گفتمان هاوقتي اتفاق مي افتدكه آشوب هاي اقتصادي واجتماعي فراگيرشود. افزون براين، ازجاشدگي،نشانه موقّتي وگذرابودن گفتمان ها نيز به شمار مي آيد بنابراين، از جاشدگي به عنوان يكي از ويژگي هاي ذاتي گفتمان همواره وجود دارد. زيرا گفتمان ها هيچ گاه به طور كامل تثبيت نمي شود.
وضعيّت آشفته و از جاشده آلمان را در فاصله جنگ جهاني نخست و دوّم مي توان به عنوان مثال ياد آوري كرد.(13)
7-  انسداد و توقّف (Colosure)
  انسداديعني توقّف و تعطيلي موقّت بي ثباتي،درهويّت بخشي به نشانه هاو تثبيت موقّت يك معنا،براي يك نشانه دريك گفتمان،هرگفتماني تلاش وكوشش مي كندكه ازطريق تقليل چندگانگي معاني وتبديل آن به يك معناي كاملا تثبيت شده گفتماني عناصر و دالهاي شناور را در درون خود جذب كند. وقتي كه موفّق به اين كار شد، حالت سيّالي و شناور بودن از بين مي رود و نوعي انسداد و انجماد در معناي نشانه و دال ياد شده روي مي دهد كه مانع از نوسان هاي معنايي مي شود، امّا اين انسداد دايمي و هميشگي نيست.
8-  ضدّيّت، خصومت وغيريّت سازي (Antagonism)
   خصومت به رابطه يك پديده باپديده هاي ديگر اشاره داردكه نقش اساسي درهويّت بخشي آن پديده بازي مي كند. اهمّيّت مفهوم خصومت ياضدّيّت درآن است كه هرچيزي درارتباط باغير ورقيب ،هويت پيدا ميكند. زيرا پديده ها هويّت وذات ثابتي ندارند. ازاين رو خصومت و ضدّيّت نيز در نظريه گفتمان، كاربرد دوسويه دارد:
1-  مانع عينيّت وتثبيت گفتمان هاو هويّت ميشود.
2- سازنده هويّت و سازوكار انسجام گفتمان ها را پديد مي آورد.
9-  استيلا (Hegemony)
  هويّتي كه دريك گفتمان به كارگزاران اجتماعي داده ميشود تنها با مفصل بندي در درون صورت بندي هژمونيك به دست مي آيد. رفتار هژمونيك نمونه اي از رفتار سياسي و شامل پيوند هويت هاي گوناگون نيروهاي سياسي به يك پروژه مشترك و ايجاد نظم اجتماعي ، از عناصر پراكنده و متنوّع است.
  هدف اعمال هژمونيك ،ايجاديا تثبيت نظام دانايي وشبكه معنايي وصورت بندي هژمونيك است. اين صورت بندي ها در پيرامون دال مركزي، سازمان يافته اند.اعمال هژمونيك دو شرط اساسي دارد:
1-  وجودنيروه اي متخاصم
2-   بي ثباتي مرزهاي تفاوت
  هژمونيك شدنيك گفتمان به معناي پيروزي آن درتثبيت معاني موردنظرش است.
   10- زنجيره هم ارزي –تفاوتEquivalence–Difference) )
   در مفصل بندي،دالهاي اصلي (نه مركزي)زنجيره هم ارزي–تفاوت رابه وجودمي آورند. دالهاي ياد شده،هنگامي كه در منظومه گفتماني قرار مي گيرند،از طريق هم ارزي،تفاوتها وتكثّرها را مي پوشانندو به آنها هماهنگي مي بخشند.مانند گفتمان سياه در واكنش به نژادپرستي سفيد پوستان. افراد غيرسفيد، در زنجيره هم ارزي سياه قرار مي گيرند وتفاوت هاي ملّي وسرزميني و…به فراموشي سپرده مي شود،امّا هم ارزي هرگز به حذف كامل تفاوت ها نمي انجامد وهمواره امكان ظهور ، بروز وخروج از زنجيره هم ارزي وجود دارد.
1-2-5 ويژگي هاي محوري نظريه گفتمان
  رهيافت تحليل گفتمان ،از زير مجموعه هاي انديشه انتقادي پست مدرن به شمار ميرود و لاجرم ويژگيهاي اصلي واساسي پست مدرنيسم،دراين ره يافت بازتاب پيدامي كند،
1-     نفي فرا روايتها
2-     نفي جوهر گرايي
3-     نفي تحوّلات تك خطي
4-     نفي مبناگرايي
5-     نفي ثبات مفاهيم
1-2-6 انگاره هاي تحليل گفتمان   امروزه زبان تنها وسيله وابزار ارتباطي ساده واوليه انسان به شمار نمي آيد بلكه يك كنش اجتماعي نيز است. بنا براين، هيچ متني را نمي توان يافت كه عاري و خالي ازديدگاه هاي نويسنده باشد. همان گونه كه واقعيّت هاي ناب اجتماعي وجود ندارد،گفتمان خنثی وبي طرف وجود ندارد. براي درك اين مطلب نخست بايدپيش فرض هاي گفتمان مورد توجّه قرار گيرد:
1-  انسان هاي متعدد از يك نوشتار وگفتار،برداشتهاي گوناگون ومتفاوت دارد.
2-  خواندن نوشتار و متن،هميشه نادرست خواندن است.درست خواندن به هيچكسي تعلّق نمي گيرد.
3-  بايدمتن هميشه به عنوان يك كلّ معنادار نگريسته شود. اين معنا لزوما درخود متن وجود ندارد.
4-  متن ها خنثی وبي طرف نيستند وهمه ایدئولوژيك دارند
5-  معنا ،به همان اندازه كه ازمتن (text)ناشي مي شود،ازبافت وزمينه اجتماعي –سياسي(context) نيز نيز تأثير مي پذيرد.
6-  حقيقت در هرگفتماني نهفته است،امّا هيچ گفتماني همه حقيقت رادر چنگ خود ندارد. به سخن ديگر حقيقتهاي متعدّد آفريده گفتمانهاي متعدّد است.
7-  هرگفتار و نوشتاري در موقعيّت ويژه اي توليد مي شود، ازاين رو رنگ وبوي آفريننده خودرا همراه دارد.
8-  هر متني به يك منبع قدرت و اقتداري وابسته است. چون هر قدرتي،دانش فراخور خود را توليد مي كند.
9-  گفتمان ها سطوح و لايه ها ييدارند.نه يك سطح گفتماني وجود دارد و نه يك نوع گفتمان.
1-2-7 اهداف گفتمان
     با توجّه به پيش فرضهاي گفتمان،اهداف گفتمان عبارت است از:
1-  نشان دادن رابطه و پيوند ميان نويسنده،متن و خواننده،يا ميان گوينده،گفتار و شنونده.
2-  آشكاركردن ساختار عميق و پيچيده توليد متن،يعني فرايند توليدگفتمان.
3-  نشان دادن تأثير بافت متن و تأثيرگذاري بافت موقعيّت متن.
4-  نشان دادن سيّاليّت و بيثباتي معنا.
5-  هدف مهم تحليل گفتمان ياين است كه فن و روش نوي را در مطالعه متون،رسانه ها، فرهنگ ها، علوم، جامعه و سياست به دست دهدكه مبادي فكري اين روش،همان پيش فرضهاي پست مدرن است.
1-2-8 عوامل پيروزي وشكست يك گفتمان
 الف–عوامل پيروزي:
1-  قابليّت دسترسي(Availability)
    مفهوم قابليّت دسترسي،پيروزي يك گفتمان راتا اندازه اي تضمين مي كند زيرا پيروزي گفتمانها به دليل ويژگي ذاتي آنهانيست _ چون گفتمانها همواره در آستانه فروپاشي تدريجي قرار دارند- بلكه به اين دليل است كه گفتمان، تنها ساخت منسجم در دنياي كاملا آشفته گفتماني به نظر مي رسد.
ازجا شدگي يا بي قراري كشور آلمان در دهه 1920سده گذشته ميلادي،درنتيجه جنگ نخست جهاني يك بحران فراگير را درآن كشور به وجود آورده بود.در اين اوضاع و احوال،گفتمان ناسيونال- سوسياليسم (نازيسم) به عنوان پاسخي درمان كننده به بحران،ابراز وجود كرد و راهكار هايي را براي برون رفت ازبحران پيشنهاد كرد.گفتمان نازيسم از ميان چندين گفتمان به اين دليل پيروز شد كه اصولي را براي فهم و درك وضعيت آشفته اجتماعي، در دسترس قرار داد.بنابراين پيروزي گفتمان نازيسم معلول و محصول قابليت دسترسي آن بود نه پذيرش محتواي آن ازسوي مردم.
 2- قابليّت اعتبار(Credibility)
  شرط دوّم پيروزي يك گفتمان،اين است كه اصول پيشنهادي آن،درميان گروههاي اجتماعي،از اعتبار برخوردار باشد و مخالف با اصول اساسي آنان نباشد.گفتمان جنبش طالبان به رغم پشتوانه هاي مالي و عقيدتي خود در افغانستان به اين دليل شكست خورد كه از اعتبار لازم برخوردار نبود.
ب – عوامل شكست يك گفتمان
1-  تصلّب معنايي.
اگرگفتماني، بدون نگرش فراگير و جامع، بر مفهوم مورد نظر خود اصرار و پافشاري كند و مفاهيم ديگر را به فراموشي بسپارد،گرفتار تصلب معنايي و جزم انديشي غيرعقلاني شده است . اين شيوه سرانجام شكست و فروپاشي گفتمان را رقم خواهد زد.در اين مورد نيز مي توان طالبان را مثال زد.
2-  فراهم كردن زمينه براي رقيب
  گفتمان اصلاحي دوم خرداددر ايران دهه هفتاد خورشيدي، به دليل نگرش تك بعدي به مسايل اجتماعي مانند توسعه سياسي وگسترش جامعه مدني كه تنها نخبگان و روشنفكران طبقه متوسّط به بالا را دربر مي گرفت، زمينه را براي گفتمان رقيب با شعار حمايت ازگروه هاي فرودست جامعه، فراهم كرد و سرانجام اين گفتمان درانتخابات رياست جمهوري پيروز شد.
1-2-9 نقد تحليل گفتماني
رهيافت‏هاى گفتمانى، هر نوع مبناگرايى و ذاتگرايى را رد مى‏كنند. در اين نظريّه ها، انسان از هيچ گونه هويّت پيشينى برخوردار نيست و دانش نيز محصول وضعيت اجتماعى است. هيچ حقيقت بنيادين و غير قابل تغيير وجود ندارد، بنابراين نوعى نسبى گرايى و سيّاليّت دامنگير اين نظريّه ها است. در روش گفتمان با تعميم تحليل‏هاى زبانى به جامعه، اين نسبى گرايى تشديد شده است. در اين رهيافت معيارهاى بنيادين صدق و كذب بيرون از گفتمان‏ها وجود ندارند و نمى‏توان جز در چهارچوب گفتمان ويژه، به ارزيابى آن پرداخت. درستي و نادرستي گزاره‏ها به استواري و پاسخگويي آن ها در درون يك گفتمان بستگى دارد، به اين ترتيب پرسش‏هاى بنيادين فلسفه در مورد حقيّقت و ذات بى‏معنا مى‏شود.(20)
1-2-10 گفتمان در اندیشه فوکو
گفتمان، یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی، گفتمان‏ها «اعمالی هستند که به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند، که خود سخن می‏گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویت موضوعات را تعیین نمی‏کنند.
میشل فوکو؛ فیلسوف، و جامعه‏شناس فرانسوی از مؤثّرترین متفکّران قرن بیستم است. بعضی ،فوکو را پست مدرن می‏دانند و بعضی دیگر، وفادار به آرمان های روشنگری. با این حال، در این اتفاق نظر وجود دارد که او نقش مهمی در گذار به دوران مابعد تجدد- البته اگر چنین گذاری در اساس انجام شده باشد- داشته است. مقاله حاضر، مفهوم گفتمان را که از محوری‏ترین مفاهیم اندیشه فوکوست، بررسی می‏کند و حداقل فایده آن شاید این باشد، که دیگر گفتمان را به معنای «گفت‏وگو» به کار نبرند!
«گفتمان»(۱) از جمله مفاهیم مهم و کلیدی است، که در شکل دادن به تفکّر فلسفی اجتماعی و سیاسی مغرب زمین نیمه دوّم قرن بیستم، نقش به‏سزایی داشته است.
اگرچه این مفهوم در ادبیات فلسفی-اجتماعی قرون وسطی و بویژه در دوران مدرن، کاربرد فراوانی داشته و در نوشته های ماکیاولی، هابز و روسو نیز می‏توان یافت، اما در چند دهه اخیر این مفهوم نزد متفکّرانی چون امیل بنونیسته(۲)، میشل فوکو، ژاک دریدا و دیگر متفکران برجسته معاصر مغرب زمین، معنایی متفاوت به خود گرفته است. این تفاوت معنایی به حدی است که در دو سه دهه اخیر، نویسندگان و سخنرانان آکادمیک مغرب زمین، در نوشته‏ها و سخنرانی‏های خود و به هنگام کاربرد این مفهوم، بر این نکته تاکید می‏کنند که این مفهوم را مثلاً «به معنای فوکویی آن» یا «به معنای فراساختارگرایی آن» به کار می‏برند. به عنوان مثال، پروفسور ادوارد سعید که اساس ساختمان «شرق شناسی» خود را بر همین مفهوم بنا نهاده است، آشکارا می‏گوید: «مفهوم شرق شناسی درک نخواهد شد، مگر آن که به صورت یک گفتمان… آنهم به صورتی که فوکو به کار می‏برد، مطالعه شود.(۳)
برای این مفهوم در زبان فارسی، معادل‏های گوناگون ذکر شده که از جمله می‏توان به «گفتار»، «سخن»، «وعظ و خطابه»، «درس و بحث»، «مقال» و «گفتمان» اشاره کرد. اما واژه گفتمان را برای اوّلین بار، داریوش اشوری در یکی ازمقاله های خود، تحت عنوان «نظریه غرب‏زدگی و بحران تفکّر در ایران» به کار برده است.(۴) در دهه های اخیر، مقوله گفتمان در عرصه نظریّه های ادبی، فلسفی، جامعه شناسی سیاست، روانکاوی و حتّی روانشناسی اجتماعی و سایر حوزه‏ها و رشته های علوم اجتماعی مورد توجّه و عمل اندیشمندان و نظریّه‏پردازان قرار گرفته است.
ریشه این مفهوم را می‏توان در فعل یونانی )DISCURRERE( که به معنای «سرگردان و آواره بودن، پیمودن، طی کردن، از مسیر خارج شدن، حرکت کردن در جهات مختلف و… است» شناسایی کرد. اگرچه مفهوم گفتمان به معنی تجلّی زبان در گفتار یا در نوشتار به کار برده می‏شود، اما در بیان کلاسیک بر زبان به عنوان «حرکت و عمل» همواره تاکید می‏شده است. بدین طریق، کلمات و مفاهیم، که اجزای تشکیل‏دهنده ساختار زبان هستند، ثابت و پایدار نبوده و در زمان‏ها و مکان های متفاوت ارتباطات آنها، دگرگون شده و معانی متفاوتی را بیان می‏کنند. بدین جهت، ساختار زبان نیز همواره تغییر پذیر بوده است. با این دید، می‏توان گفتمان را به عنوان نمایانگر تبیین زبان در ورای جمله و کلمات و عبارات دانست و آن را در علایم و کنش‏های غیرکلامی و کلیه ارتباطات میان افراد، جست‏وجو کرد. فوکو در این مورد، بر این عقیده است که: «گفتمان‏ها برآمده از علامات هستند، اما کارکردشان از کاربرد این علامات برای نشان دادند و برگزیدن اشیاء بیشتر است. همین ویژگی است، که آنها را غیرقابل تقلیل به زبان، سخن و گفتار می‏کند.» بنابر این، گفتمان‏ها، مجسّم‏کننده معنا و ارتباطات اجتماعی افراد است و از طریق آنها، جهان به صور مختلف، درک می‏شود.
گفتمان درنوشته‏های فوکو:
گفتمان،یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه فوکو است. در نزد وی،گفتمان‏ها «اعمالی هستندکه به طور سیستماتیک، شکل‏دهنده موضوعاتی هستند،که خودسخنمی‏ گویند… گفتمان‏ها درباره موضوعات صحبت نکرده و هویّت موضوعات را تعیین نمی‏کنند. آنها سازنده موضوعات بوده و در فرایند این سازندگی، مداخله خود را پنهان می‏دارند.» (۶) از این رو، معانی و مفاهیم نه از درون زبان، بلکه از درون اعمال تشکیلاتی و ارتباطات اجتماعی-سیاسی افراد با یکدیگر، حاصل می‏شوند.
امیل بنونیسته، بر این عقیده است که «گفتمان به زمینه‏های از زبان می‏پردازد که تنها می‏توان آنها را با ارجاع به متغیرهای دیگری بیان کرد که در مشخص ساختن بسترهای بافت موضعی، پاره گفتار به کار می‏روند. بنابراین، گفتمان مدّعی حوزه معین، مستقل و کاملا تعریف شده‏ای از مطالعه است، حوزه‏ای که شامل ضمایر شخصی (به ویژه من و تو) اشارات (ضمایر اشاره، اسم‏های اشاره و…) و شاخص‏های مکانی (اینجا، آنجا و…) و شاخص‏های زمانی (اکنون، امروز، دیروز، هفته آینده و…) است که در صورت فقدان آنها، گفتمان مورد نظر ما فاقد معنا خواهد بود.» (۷)
امروزه در زبان‏شناسی جدید، از گفتمان به عنوان «زمینه معنایی بحث» یاد می‏کنند و آن را هم عاملی زبان‏ شناسانه و هم مرتبط به شیوه بیان شخصی می‏دانند، که یک نوع نظام دانایی را شکل می‏دهد. در این تلقّی، گفتمان اصلی است که به عناصر غیر زبانی مرتبط است و هم به قاعده‏ها و قانون‏های زبان. از این رو، گفتمان، امری فرازبانی است.
میخائیل باختین؛ زبان‏شناس معاصر، تحلیل زبان‏شناسانه مستقل از واقعیت‏های عملی و اجتماعی را نادرست می‏داند و معتقد است، که زمینه اجتماعی بخش جدایی‏ناپذیر از عصر ارتباط کلامی است و معنای گزاره‏ها از راه فهم «گفتمان»
یعنی ادراک موقعیت گوینده، افق دلالت‏های معنایی و ارزشی که گوینده در آن جای دارد، حاصل می‏شود. میشل فوکو، محدوده گفتمان را حتی از این هم بسیار فراتر می‏برد. در نظر فوکو «گفتمان» نقطه طلاقی و محل گردهمایی قدرت و دانش است. هر رشته خاصّی از دانش در هر دوره خاصّ تاریخی، مجموعه‏ای از قواعد و قانون‏های ایجابی و سلبی را دارد، که معین می‏کند درباره چه چیزهایی می‏تواند بحث کرد و درباره چه چیزهایی، نمی‏توان وارد بحث شد. همین قواعد و قانون‏های نانوشته، که در عین حال بر هر گفتار و نوشتاری حاکمند، «گفتمان» آن رشته خاص در آن دوره خاص تاریخی هستند.
در تحلیل فوکو، مسئله محوری، مشخص ساختن این واقعیّت است، که چه چیزی وحدت و مبانی انسجام یک صورتبندی گفتمانی را شکل می‏دهد. به عقیده وی، گزاره «Enonce» کوچکترین واحد هر گفتمان است. گزاره یا حکم یک قضیّه، جمله‏ای اخباری نیست، چون خود، مشتمل بر حداقل دو گزاره متفاوت است. به عنوان مثال، هم من و هم یک پزشک می‏توانیم بگوییم که فلانی سرطان دارد، ولی تنها سخن مطرح شده از سوی پزشک را می‏توان یک گزاره پزشکی تلقّی کرد. «ماهیّت حکم و گزاره، نسبی است و برحسب استفاده‏ای که از گزاره می‏شود و شیوه به‏کارگیری آن، نوسان پیدا می‏کند… در مقیاس تاریخ کلان می‏توان گفت که حکمی مانند -نوع تکامل می‏یابد-حکم یکسانی در نظریّه داروین و در نظریه سیمپسون (۸) است؛ در سطحی مشخص‏تر و با توجه به حوزه‏های محدودتر استعمال (مثلا نئوداروینیسم در مقابل نظام داروینی) مواجه با دو حکم و بیان متفاوت، هستیم. ثبات و یکدستی گزاره، حفظ و استمرار ماهیت آن در طی اشکال بی‏نظیر بیان آن، و تنوعات آن همراه با حفظ هویّت اشکال آن، به موجب کارکرد حوزه کاربردی که در درون آن قرار دارد، تعیین می‏شود.» (۹) فوکو، گزاره‏ها را با پدیده‏ای موسوم به-کنش‏های کلامی جدی-محدود و محصور می‏سازد. مقصود فوکو از کنش‏های کلامی جدی، کنش‏های معمولی و روزمرّه نیستند، بلکه کنش‏هایی هستند که از طریق فعالیّتی معتبر، نافذ و مستقل ایجاد می‏گردند. نظریّه کنش کلامی (speech act theory) برای نخستین بار توسط جی.آل آستین در دهه ۱۹۳۰ ارائه شد و سپس توسط جان سیرل، فیلسوف و زبان‏شناس آمریکایی در مقاله‏ای تحت عنوان «کنش‏های کلامی-گفتاری در فلسفه و زبان» مورد شرح و بسط کامل قرار گرفت. فوکو ضمن توجه به این نظریه، کنش‏های کلامی جدّی را مطرح کرد. سیرل بیان می‏کرد که کنش‏های کلامی همواره دارای معنایی لفظی هستند فوکو نیز بر آن است که احکام، کردارهایی هستند که قطع نظر از ابهام احتمالی جملات به کار رفته در قاعده‏بندی آنها و عوامل علی‏مندرج در ادای آنها، می‏توان صورت ظاهری آنها را پذیرفت. فوکو معتقد است که کنش‏های کلامی روزمرّه همواره به کنش‏های کلامی جدّی تبدیل می‏شوند. و این، به نظر او، مظهر اراده معطوف به حقیقت است. (۱۰) به نظر او هر کنش کلامی در صورتی جدّی است، که بتوان در مورد آن، قوانین لازم برای ارزیابی و اعتبارسنجی، ایجاد کرد. مثلا جمله «باران خواهد بارید» یک کنش کلامی روزمره است، که تنها معنا و اهمیت محلی و مکانی دارد. اما این گزاره در صورتی که، توسط کارشناس هواشناسی با توجه به قواعد خاصی ادا شود، یک کنش کلامی جدّی محسوب می‏شود.
فوکو در ادامه به جست و جوی مبانی وحدت یک حوزه یا صورتبندی گفتمانی خاص، پرداخته است. وی این اصل وحدت بخش را در نظام دانایی یا اپیستمه “EPISTEME” آن گفتمان، ملاحظه کرده است: «منظور ما از نظام دانایی، کل روابطی است که در یک عصر خاص، وحدت بخش کردارهای گفتمانی‏ای هستند، که اشکال معرفت‏شناسانه، علم و احتمالاً نظام‏های صوری را پدید می‏آورند… نظام، شکلی از معرفت یانوعی عقلانیّت نیست، که با گذار از مرزهای علوم بسیار گوناگون، وحدت غالب یک موضوع، یا یک روح تاریخی، یا یک عصر را نشان دهد. نظام، دانایی مجموعه روابطی است، که در یک عصر خاص، می‏توان میان علوم یافت، به شرط آن که این علوم را در سطح قاعده‏بندی‏های گفتمانی تحلیل کنیم.»(۱۱) بر این اساس، فوکو سعی کرد تا اپیستمه‏ها یا معرفت‏های پایه‏ای اعصار مختلف را، از هم متمایز سازد، که به طور قراردادی، آنها را عصر رنسانس، عصر کلاسیک و عصر مدرنیته نامید. فوکو، فرایند کارکرد ذهنی کشف این راهبردهای گفتمانی را «دیرینه‏شناسی» نامید و هر یک از این ادوار سه‏گانه را با ویژگی‏های خاصّی، متمایز ساخت. شباهت و تمثیل را سامان بخش عصر رنسانس و بازنمایی و تمثل “REPRESENTAISION” را ویژگی عصر کلاسیک ذکر کرد. واپیستمه مدرن را حاوی فضایی سه بعدی معرفی کرد: یکی، بعد علوم طبیعی و ریاضی، دوّم بعد تأملّات فلسفی و دیگری، بعد علوم زیست شناختی، زبانی و تولیدی. علوم انسانی در نظر فوکو در درون این فضای سه بعدی قرار دارند و لذا از لحاظ معرفت شناختی دار ای جایگاه مبهم و لرزانی هستند و در نتیجه برخلاف علوم دیگر، از یک ماهیّت ثابت و قطعی برخوردار نخواهند بود. به نظر فوکو، عصر کلاسیک جایی برای انسان به عنوان فاعل شناسا و موضوع شناسایی در نظر نمی‏گرفت. در این عصر، انسان ملاک معنا بخشی نبود، بلکه صرفاً معانی را توضیح می‏داد: «در عصر کلاسیک، انسان سازنده اصلی، خلّاق اصلی یا خداوند نبود، بلکه به عنوان موضع توضیح تنها یک سازنده و خلّاق بود. جهانی، آفریده خداوند وجود داشت که به خودی خود، موجود بود. نقش انسان، توضیح نظم جهان بود… نقش اندیشمند (یعنی انسان) این بود که توصیفی دست دوّم از نظمی که پیشاپیش وجود داشت، به دست دهد. وی، نه جهان را می‏آفرید و نه نشانه‏های بازنمایی آن را. وی تنها زبانی مصنوعی و منظومه‏ای قراردادی از نشانه‏ها ساخته بود.»(۱۲)
در عصر کلاسیک، تحلیل شیوه هستی انسان در چارچوب نظریه نمایش، صورت می‏گرفت. اما در عصر مدرن، که فوکو از آن به «عصر انسان» نام می‏برد، تحلیل به معنای نشان دادن این موضوع است، که چگونه و تحت چه شرایطی، اشیاء در معرض نمایش قرار می‏گیرند. در عصر مدرن، انسان بر حسب قوانین اقتصاد، زیست‏شناسی و زبان‏شناسی زندگی می‏کند و براساس روابط متقابل در میان آنها، حق دارد که آنها را بشناسد و آنها را در معرض توضیح کامل قرار دهد. بدین سان، انسان در عصر مدرن، نه تنها به عنوان فاعل و موضوع شناخت، بلکه به صورت تعارض‏ آمیزتری حتی به عنوان سامان بخش چشم‏اندازی، تلقی می‏شود، که خود در درون آن، ظاهر می‏گردد. در گفتمان عصر مدرن انسان به محدودیت و پایان‏پذیری خویش آگاه می‏شود. فوکو، این محدودیت‏ها را تحت سه مقوله «تجربی و استعلایی»، «من اندیشنده و امرنا اندیشیده» و «عقب‏نشینی و بازگشت اصل» مورد بررسی قرار می‏دهد. تحلیل انسان و گفتمان انسان شناسی در پرتو این محدودیت‏های سه‏گانه، صورتی نوین به خود می‏گیرد. براساس محدودیت نخستین، انسان به عنوان واقعیتی در میان دیگر واقعیاتی که باید از نظر تجربی مورد مطالعه قرار گیرد و در عین حال، به عنوان شرط استعلایی امکان کل شناخت تلقّی شود، مورد بررسی قرار می‏گیرد. براساس محدودیّت دوّم، انسان به عنوان موجودی محاط به وسیله آنچه برای او روشن شدنی نیست و با این حال به عنوان من اندیشنده‏ای، که به طور بالقوه هشیار و روشن بین و سرچشمه کل معنا و فهم‏پذیری است، لحاظ می‏گردد و بالاخره این که براساس اصل عقب نشینی و بازگشت اصل، انسان محصول تاریخی طولانی که آغازش همواره از ادراک او خارج است و با این حال به صورتی تعارض ‏آمیز، خودش منبع همان تاریخ است، مورد توجّه قرار می‏گیرددر اندیشه فوکو آنچه که به عنوان معیار و شاخص معرفت شناختی لحاظ شده، ماهیّت انسان است. از این رو، فوکو در کلیه گفتمان‏ها اعم از انسانشناسی، پزشکی، زیست شناسی و.. انسان را مرکز ثقل این گفتمان‏ها قرار داده است. فوکو در گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی می‏پردازد و با توجّه به سه دوره رنسانس، کلاسیک و مدرن به تحلیل شرایطی می‏پردازد، که در آن سوژه‏ای (مثلّاً دیوانه یا بیمار) به عنوان موضوع ممکن شناخت ظاهر می‏گردد. عمده بحث فوکو در باب گفتمان پزشکی در دو اثر جنون و تمدن (تاریخ دیوانگی در عصر عقل) و زایش درمانگاه (دیرینه شناسی ادراک پزشکی) مطرح شده است. در جنون و تمدن، فوکو به ظهور عقل و بی‏عقلی در عصر روشنگری و همراه با آن، اخراج و طرد گروهی از انسان‏ها به ویژه «دیوانگان» از دایره عقل، می‏پردازد. در این اثر، فوکو خاطرنشان می‏سازد که با ظهور عقل تک گفتار است، که جنون به عنوان نوعی بیماری شناخته می‏شود و برای دیوانگان آسایشگاهها، درمانگاههایی ساخته می‏شود که جدای از انسان‏های دیگر مورد مراقبت قرار می‏گیرند. در این فرایند، پزشک به عنوان مرجع قدرت و نظارت و مراقبت پزشکی به عنوان تکنیک سلطه محسوب می‏شود. از نظر فوکو، پزشکی نخستین گفمان علمی راجع به فرد است و از این جهت نقش مهمی در تشکیل علوم انسانی دارد. چرا که نخستین بار در گفتمان پزشکی بود، که فرد به عنوان موضوع معرفت ظاهر شد و تصوّر انسان به عنوان سوژه و ابژه معرفت در گفتمان پزشکی شکل گرفت و مفهوم تفرّد و فناپذیری و مرگ انسان، مورد توجه قرار گرفت. در «زایش درمانگاه» از مطالعه قبلی خود، در خصوص کردارهای اجتماعی در جهت کشف معنا، و تجربه عمیق جنون دست می‏کشد و به بررسی کردارهایی می‏پردازد، که انسان‏ها از طریق آنها، خودشان را به عنوان ابژه شناخت تلقّی می‏کنند. (۴۱) در این اثر، با مقاومت در برابر این فرضیه، که نوعی آگاهی پزشکی از قبل موجود بر حوزه‏های بالینی اثر می‏گذارد، نشان می‏دهد که چگونه یک آگاهی پزشکی جدید شکل گرفت و همراه با درمانگاه، تکوین و تکامل یافت. اگر چه روش هرمنوتیکی را می‏توان در آثار متعدّد فوکو بازیافت، اما وی در این اثر سعی می‏کند از نظریّه هرمنوتیکی فاصله بگیرد. به همین جهت، وی تفسیر را مورد انتقاد قرار می‏دهد و بیان دیگری از آن را، ارایه می‏دهد: «منظور از تفسیر کوشش برای یافتن زمینه هستی شناسانه عمیق نهفته در گفتمان و نیز هرگونه تلاش برای تجدید و احیای معنای از دست رفته هر دانشی است، که در عصر دیگری جدی گرفته می‏شد.»(۵۱) بنابراین، تفسیر، معنایی کاملا متفاوت با آنچه که پیروان هرمنوتیک بدان اعتقاد دارند به خود می‏گیرد. فوکو به جای مشاهده گفتمان و کردارها به عنوان کوشش‏هایی به منظور نظم‏بخشی به عمیق‏ترین و نهانی‏ترین عرصه‏های تجربه انسانی، در ضمن تغییر موضع از نوعی هرمنوتیک به نوعی ساختارگرایی، توجّه خود را به بدن به عنوان جسمی در مقابل پزشک معطوف می‏کند که جسمانیّت راه را بر هرگونه تحقیق در باب معنای نهفته مسدود می‏کند: «بی‏شک یکی از واقعّیات تعیین‏کننده فرهنگ ما، این واقعیّت خواهد بود که نخستین گفتمان علمی آن درباره فرد می‏بایست از این مرحله مرگ بگذرد. انسان غربی می‏توانست خود را در چشم خودش به عنوان علم درآورد. و تنها مدخل ورود به این مرحله، حذف کردن خودش بود. از تجربه ناعقلی روانشناسی پدید آمد… از ادغام مرگ در اندیشه پزشکی، علم طبی زاده شد که به عنوان علم فرد ظاهر می‏شود.»(۶۱)(تولد درمانگاه، ص ۷۹۱) ●گفتمان علوم انسانی: فوکوپس ازنوشتن تاریخ دیوانگی ودیرینه‏شناسی گفتمان پزشکی به دیرینه‏شناسی و گفتمان علوم انسانی پرداخت. در دو اثر قبل، بیشتر به مطالعه نهادهای اجتماعی و غیرگفتمانی پرداخت، اما در دیرینه‏شناسی علوم انسانی از این مسأله گذر کرد و به تحلیل گفتمان و استقلال تحولات مندرج در آن پرداخت. او بحث خود را با بررسی مفهوم گفتمان و تفاوت آن با زبان آغاز می‏کند و می‏گوید: گفتمان ماهیّتی بسته دارد، که باعث بیان گزاره‏های خاصّی می‏شود و از بیان گزاره‏های دیگر جلوگیری می‏کند. در حالی که زبان، ماهیّتی گشوده دارد، که با قواعد محدودی، بیان گزاره‏های نامحدود را میسر می‏سازد. فوکو، گفتمان و گزاره را نوعی رخداد یا رویداد )EVENT( می‏داند و بر همین اساس، سعی می‏کند با ذکر مثال‏هایی وحدت وتداوم آنها را زیر سؤال ببرد. مثلا او با اشاره به مفهوم «کتاب» می‏گوید: معمولا تصور می‏شود که کتاب از نوعی وحدت برخوردار است و اندیشه نویسنده خود را بیان می‏کند. حال آن که برای یک کتاب، هرگز نمی‏توان حد و مرز روشنی قایل شد. از این رو، فوکو معتقد است که «هر کتابی که به کتاب‏ها، متون و جملات دیگر ارجاع داده می‏شود»(۷۱) بدین طریق، او می‏کوشد تا اقتدار هرگونه وحدت یا مفهوم کلی را که متضمن تداوم و پیوستگی است، در هم شکند. او هدف خود را، مرکززدایی و از میان بردن تفوق هر مرکزی می‏خواند و از این جهت با فرافکنی ژاک دریدا قرابت زیادی دارد. روشی که فوکو در دیرینه‏شناسی علوم انسانی به کار می‏برد، همان روش به کار رفته در دیرینه‏شناسی ادراک پزشکی است و موضوع آن مطالعه ساخت گفتمان‏های دانش‏های گوناگون است که مدعی عرضه نظریاتی درباره جامعه افراد و زبان هستند. در دیرینه‏شناسی، دانش تفسیر دیرینه شناسانه جامع‏تری از حاکمیت سوژه در حوزه معرفت تاریخی ارایه می‏دهد. به نظر وی، در طول تاریخ معرفت‏شناسی، همواره دو شیوه جهت عرضه اندیشه وجود داشته است: شیوه نخست، همان حاکمیّت سوژه و فاعل‏شناسا است که با من اندیشنده دکارتی آغاز می‏شود و در فلسفه استعلایی کانت، به اوج خود می‏رسد و نهایتا به آگاهی استعلایی هوسرل ختم می‏گردد. شیوه دوّم، که مختص خود فوکو است، عبارت است از سوژه‏زدایی و مرکززدایی از این سوژه، که در عوض بر تحلیل قواعد گفتمانی جهت تشکیل اندیشه تاکید می‏شود. در اینجا سخن از گسست‏ها و تغییر شکل‏هاست نه استمرار و تداوم. با تعلیق حکم استمرار تاریخی است که، صدور هر گونه حکم و گزاره‏ای ممکن می‏شود و این احکام و گزاره‏ها به نیات مؤلّف آن وابسته نیست. اما قواعدی که به صورتبندی یک گفتمان کمک می‏کند عبارتند از: الف) وحدت موضوع احکام ب) وحدت شیوه بیان آنها ج) وحدت نظام مفاهیم آنها د) وحدت بنیان نظری آنها از نظر فوکو، وقتی میان موضوعات، شیوه و انواع احکام و مفاهیم و مبانی نظری آنها نظم و همبستگی وجود داشته باشد، در آن صورت، یک صورتبندی گفتمانی شکل می‏گیرد. این صورت‏بندی گفتمانی، ممکن است در چهار شکل یا مرحله ظاهر گردد: ▪اوّل: شکل تشخص وعینیت یاقطعیت یافتگی،که درآن رویه گفتمانی خاصی به موجب اعمال نظام واحدی برای تشکیل احکام تشخص می‏یابد. ▪دوّم: شکل معرفت‏شناختی که در آن، دعاوی اعتبار و معیارهای تایید و اثبات به موجب مجموعه‏ای از احکام تنظیم می‏گردد. ▪سوّم :شکل علمی که در آن، شکل معرفت ‏شناختی با معیارهای شکلی و قوانین حاکم بر ایجاد قضا یا منطبق و هماهنگ می‏شود. ▪چهارم: صوری یاشکلی شدن،که درآن گفتمان علمی اصول موضوعه، ساختار قضایا و قواعد تحولات خودش را تعریف می‏کند.» فوکو در نوشته‏های خود، مجموعه قواعد گفتمانی را که جهت تشکیل و صورتبندی گفتمان علوم انسانی مورد نیاز هستند، از قواعد صوری استعلایی و قوانین انتزاعی و تجربی متمایز ساخته است. وی آنها را مستقل از انسان و فاعلیّت شناسایی دانسته و بیان می‏کند که: «این مجموعه‏های قواعد گفتمانی را، نباید به عنوان اشکال ایستایی تصوّر کرد که از بیرون بر گفتمان تحمیل می‏شوند و یکبار برای همیشه همه خصلت‏ها و امکان های آن را تعریف می‏کنند. آنها محدودیت‏هایی نیستند که ریشه در اندیشه‏های آدمیان و یا در عملکرد نمایش‏های آن اندیشه‏ها داشته باشند، اما آنها تعیناتی هم نیستند که در سطح نهادها یا روابط اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته، خود را به زور بر سطح گفتمان‏ها منعکس کنند.» (دیرینه شناسی دانش، صص ۷۳ و ۷۴) وی همه این مجموعه قواعد گفتمانی را، تحت مفهوم «قواعد» قرار داده و از آنها به عنوان «قواعد گفتمانی» یاد می‏کند و بیان می‏دارد که این «قواعد» قواعدی نیستند که افراد از آنها پیروی می‏کنند یا در اذهان افراد وجود دارد و بر آنها تاثیر می‏گذارد، بلکه قواعدی هستند که به پدیده‏ها نظم می‏بخشند و احکام نیز به موجب آنها انسجام می‏یابند. در ادامه، فوکو به بیان قواعد گفتمانی حاکم بر موضوع شناسایی، انواع گزاره‏ها، مفاهیم و استراتژی‏ها، پرداخته و بیان می‏کند که موضوع شناسایی در اثر روابط موجود میان سه عامل زیر شکل می‏گیرد: الف) سطوح ظهور (حوزه‏هایی که موضوع شناسایی در آنها ظاهر و مطرح می‏شود. مثل: حوزه‏های خانواده، گروههای اجتماعی، گروههای شغلی، جامعه مذهبی، هنر، جنسیت، دستگاه قضایی و…) ب)مراجع تعیین‏کننده موضوع شناسایی (مثل جامعه پزشکی، مراجع قضایی، مراجع مذهبی و..) ج)جدول مختصّات (عواملی که براساس آنها موضوع، شناسایی و طبقه بندی می‏شود). فوکو بیان می‏کند که موضوع شناسایی و محتوای سه سطح یاد شده، ممکن است تغییر یابد ولی آنچه که مهّم است روابط موجود میان سه سطح فوق است. بنابراین، این روابط هستند که قواعد شکل‏گیری یا پراکندگی موضوع شناسایی یک گفتمان و در نتیجه شرایط ظهور تاریخی آن را شکل می‏دهند. برای بررسی نحوه شکل‏گیری مفاهیم پراکنده و ناهمگون یک گفتمان، باید به بررسی سازمان گزاره‏های آن گفتمان پرداخت. از نظر فوکو در بررسی سازمان گزاره‏ها و نقش آنها، باید به عناصر زیر توجّه داشت:
الف) اشکال توالی گزاره ها. مثل اشکال استنتاج، انواع وابستگی و اشکال ترکیب آنها
ب)اشکال همزیستی، مثل نحوه قبول یا طرد گزاره‏ها براساس تصدیق تجربی، اعتبار منطقی، تکرار، سنت و…
ج)رویّه های میانجی، مثل فنون بازنویسی، روش‏های ترجمه، ابزارهای دقیق، روش تعیین اعتبار و روش‏های انتقال. بدین ترتیب، فوکو به جای بررسی خود مفاهیم، به بررسی نحوه ارتباط و پراکندگی گزاره ها و عناصر آنها در یک گفتمان پرداخته است. فوکو، گفتمان، علوم انسانی را با مفهوم قدرت و نهایتاً با مفهوم دانش مرتبط ساخته است و با توجّه به ارتباط قدرت با گفتمان، به تعریف گفتمان می‏پردازد. گفتمان برای او، بیان ایده‏آلیستی پندارها نیست، بلکه در چارچوبی کاملاً ماتریالیستی، بخشی از ساختار قدرت در درون جامعه است. اهمّیّت گفتمان‏ها در این است، که آشکارکننده بازی قدرت در جایگاههای مشخص‏اند. گفتمان‏ها بیانگر ایده‏های نظری راجع به جایگاههای طبقاتی نیستند، بلکه کنش‏های قدرتی هستند، که فعّالانه به زندگی و جامعه شکل می‏دهند. بنابراین، گفتمان‏ها عناصر یا قالب‏های تاکتیکی‏اند، که در قلمرو ارتباط با قدرت عمل می‏کنند. از نگاه فوکو، علم و دانش نمی‏توانند خود را از ریشه‏های تجربی خویش متمایز سازند بلکه عمیقاً با روابط قدرت در آمیخته‏اند. به گونه‏ای که هرجا قدرت اعمال شود، دانش نیز تولید می‏شود. براساس طرز تلقّی حاکم بر عصر روشنگری، دانش تنها وقتی ممکن می‏شود که روابط قدرت متوقّف شده باشند امّا از نظر فوکو، قدرت و دانش ملازم یکدیگرند و از این رو هیچ حوزه‏ای از دانش را نمی‏توان تصوّر کرد که متضمّن روابط قدرت نباشد و هیچ رابطه قدرتی بدون تشکیل حوزه‏ای از دانش، متصوّر نیست. به نظر او «قدرت و دانش در درون گفتمان با هم یگانه می‏شوند»(۲۲) و چون دانش و قدرت، ثابت و پایدار نیستند، ما باید گفتمان‏ها را حلقه‏های گسسته‏ای بدانیم که عمل تاکتیکی‏شان نه یکسان است و نه همیشگی.
دنیای گفتمان در نزد او، عالمی تقسیم شده به گفتمان‏های پذیرفته و ناپذیرفته یا گفتمان های فرادست و فرودست نیست. فوکو، گفتمان را شماری از عناصر گفتمانی می‏داند که می‏توانند در استراتژی‏های گوناگون به کار گرفته شوند. از اینرو، گفتمان ها دنباله‏رو قدرت نیستند، که یکبار برای همیشه یا هوادار نهاد قدرت باشند یا بر ضدّ آن عمل کنند(۲۳). فوکو بر این اعتقاد است که ما باید پیچیدگی و ناپایداری قدرت را- جایی که گفتمان می‏تواند هم ابزار و هم ثمره قدرت و همچنین یک مانع، یک عامل لغزش، یک نقطه مقاومت و یک نقطه شروع برای یک استراتژی مخالف باشد، بپذیریم: «گفتمان هم، بردار قدرت است و هم تولیدکننده آن و هم نیرودهنده آن است و هم فرساینده آن»(۲۴) از دیدگاه فوکو، قدرت چیزی نیست که در مالکیّت دولت، طبقه حاکمه و یا شخص حاکم باشد. برعکس، قدرت، یک استراتژی است: قدرت، نه یک نهاد و نه یک ساختار بلکه «وضعیت استراتژیکی پیچیده» و «کثرت روابط میان پدیده‏ها» است. از اینرو، گفتمان مورد نظر فوکو، گفتمانی است که قدرت را در بطن حرکت خود قرار داده و همه افراد جامعه را، ضامن حفظ و بقای آن می‏داند: «فرد هم محصول قدرت است و هم وسیله‏ای برای تشخیص و تبلور آن است؛ مکانیسم‏های قدرت، متضمّن تولید ابزارهای مؤثّر برای ایجاد و انباشت دانش هستند»(۲۵) فوکو، براساس روابط میان دانش و قدرت بیان می‏کند که عینیّت یافتن تلقّی سوژه انگار از انسان و به عنوان موضوعات دانش در آمدن از تبعات روابط میان دانش و قدرت است. به طور کلّی می‏توان بیان کرد که روابط قدرت از دیدگاه فوکو ضرورتاً از حدود نهاد دولت فراتر می‏روند و دولت، علی‏رغم دستگاههای وسیعی که دارد، نمی‏تواند کل حوزه روابط بالفعل قدرت را اشغال کند و بر آنها تسلّط لازم داشته باشد. قدرت در نظر فوکو، شبکه‏ای است که همه در آن گرفتارند. افراد جامعه مالک و یا کارگزار قدرت نیستند بلکه مجرای آن هستند، حقایق و خواستها از اثرات قدرتند. فوکو، حقیقت را با قدرت ملازم می‏داند و آن را خارج از قدرت در نظر نمی‏گیرد.
فوکو در «حقیقت و قدرت» می‏گوید: «حقیقت، خارج از قدرت وجود ندارد و فاقد قدرت نیز نیست (حقیقت برخلاف اسطوره‏ای که تاریخ و کارکردهایش نیازمند پژوهش دیگری است، پاداش جان‏های آزاد نیست. فرزند انزوایی طولانی و امتیاز آن کسانی هم نیست، که در آزاد کردن خویش موفق شده‏اند). حقیقت، چیزی است متعلّق به این جهان، فقط بر پایه شکل‏های متفاوت، الزام ایجاد می‏شود و موجب تأثیرهای مداومی از قدرت می‏شود. هر جامعه‏ای سامان قدرت خود و سیاست کلّی حقیقت خود را دارد. یعنی انواع گفتمان که به عنوان حقیقت پذیرفته شده و عمل می‏کند، ساز و کار و مواردی که آدمیان را قادر به تفاوت گذاشتن میان گزاره های صادق و کاذب می‏کند، ابزاری که به یاری آن هرچیز تأیید می‏شود و ضمانت اجرایی می‏یابد، روش‏ها و فنونی که در دستیابی به حقیقت ارزشمند محسوب می‏شوند و موقعیت آن کسانی که چیزی را می‏گویند، حقیقت خوانده می‏شود»(۲۶)
با این تلقّی از حقیقت و قدرت است ،که گفتمان مورد علاقه فوکو به گفتمانی فراگیر و واقع‏بین سوق می‏یابد و در کلیه علوم انسانی به بررسی چگونگی شرایط امکان ایجاد آنها پرداخته می‏شود و تلقّی‏های سوژه انگار و ابژه‏ انگار از انسان و علوم انسانی، مورد نقد قرار می‏گیرد. وی در اکثر آثار خویش بر آن است تا شکل‏گیری سوژه را چنانکه در عصر روشنگری، حاکم مطلق تلقّی گردیده بود و تبدیل شدن آن به ابژه دانش را در گفتمان‏های پزشکی و علوم انسانی تحلیل کند. فوکو با عرضه دو روش دیرینه‏شناسی دانش و تبارشناسی حقیقت و قدرت، تلاش کرد تا گفتمان علوم اجتماعی و علوم انسانی را از نو بنا کند.
1-3 فرهنگ
1-3-1 معناي فرهنگ
واژه فرهنگ در زبان فارسي مشتق از ريشه پهلوي فرهنج از فر (پيشوند) و هنگ (از ريشه thang اوستايي) است به معناي ادب و تربيت، كه با مفهوم culture به معناي پروراندن در زبان انگليسي و فرانسه شباهت نزديك دارد. اما امروزه اين واژه بار معناي بسيار فراتر از معناي فوق را به خود گرفته است.
1-3-2 تعريف فرهنگ
درباره مفهوم و معناي كلمه «فرهنگ» بحثهاي طولاني و مختلفي وجود دارد. فرهنگ در زبان فارسي و پهلوي به معناي خرد و دانش و تربيت وادب و آموختگي و داشتن هر نوع آمادگي در انواع خدمات اجتماعي و تربيتي است. از همين ريشه «فرهنگستان» يعني مدرسه. مصدر «فرهنگستان» يعني تربيت كردن و اسم مصدر و در فارسي فرهيختن و فرهيختگي و فرهنگستان موجود است. اين معاني همگي نشان از ارزش معنوي يعني غير مادي مفهوم فرهنگ ميدهند.
فرهنگ، جمعبندي تاريخي مهارتها، عقايد، احساسات و همچنين استقرار و تحقق اينها در روشهاي توليد و خدمات عمومي، سطح تحصيلات و نهادهاي اجتماعي مختص تنظيم و سازماندهي زندگي اجتماعي دستاوردهاي علم و صنعت، آثار ادبي و هنري است. اما نبايد فرهنگ را با خود دستاوردهاي مادي و معنوي اشتباه كرد. براي مثال، ابزار توليد از قبيل دستگاههاي فلزكاري، دستگاههاي درودگري، تراكتور و … از دستاوردهاي مادي انسانند، به عنوان فرهنگ جامعه شناخته نميشود. از طرف ديگر علم شيمي، فيزيك، رياضيات و نظاير آن هر يك و يا در مجموع فرهنگ جامعه نيستند. از طرفي ديگر، نحوه استفاده از تحصيلات عمومي، ميزان تحصيلات سطح دانش، نقش مذهب در زندگي، سطح بهداشت و نظاير آن شامل فرهنگ جامعه هستند.
اينچنين است كه فرهنگ، دربرگيرنده عوامل مادي و معنوي است. به تعبير ما آن قسمت از فرهنگ، را كه حاوي عوامل مادي است نظير وسايل توليد در شيوه توليد، فرهنگ مادي ميتوان نام گذاشت كه فرهنگ مادي و معنوي شديداً در تأثير متقابل بر يكديگرند.
ادوارد بارنت تايلور در تعريف فرهنگ مينويسد: «فرهنگ كليت در هم تافتهاي است كه شامل دانش دين، هنر، قانون، اخلاقيات و هر گونه توانايي و عادتي است كه آدمي همچون عضوي از جامعه به دست ميآورد».
با توجه به تعريف بالا فرهنگ را ميتوان ارتباط متقابل سه عامل: ارزشها، روابط و ساختارهاي اجتماعي به حساب آورد و انسان در فضاي ايجاد شده از تعامل اين عوامل به دنيا ميآيد، رشد ميكند، بزرگ ميشود و ميميرد و بدين سان شخصيت آدمي در پرتو فرهنگ جامعه شكل ميپذيرد.
خطر بروز يك «خلاء فرهنگي» وامكان پر شدن آن به وسيله يك شبه فرهنگ يا فرهنگ كاذب كه از احتياط حسابگرانه توسعه تكنولوژي و آزمندي سوداگرانه صاحبان تكنولوژي ارتباطي پديد ميآيد، موجب پريشاني خاطر يونسكو شده است.
در 1966 كنفرانس عمومي يونسكو، برنامههاي آينده يونسكو را در توسعه فرهنگي همراه با سياست فرهنگي مطرح كرده است.
ضمن برنامه دو سال بعد نيز (1975 ـ 1976) ضرورت انجام مطالعات اجتماعي و اقتصادي در رابطه با سياستهاي فرهنگي، تربيت كارشناسان فرهنگي در ارتباط با مفهوم آموزش مداوم، دسترسي عموم به زندگي فرهنگي، ايجاد صندوق بين المللي، استفاده از ماهوارهها براي اجراي برنامههاي فرهنگي از طريق تلويزيون، توسعه مراكز اسناد و اطلاعات و تحقيقات در زمينه توسعه فرهنگي و به ويژه كمك به مركز اسناد يونسكو براي آسيا (مركز تهران) به ميان آمده است. اين انديشهها بدواً در كنفرانس وزيران فرهنگ كشورهاي اروپايي (هلسينكي، 12ـ28 ژوئن 1972) تراوش كردند.
رنه ماهو در كنفرانس آسيايي گفت: «يك فرهنگ زنده، پيوسته تجديد ميشود و تكامل ميپذيرد. هر فرهنگ بسته و منجمد دير يا زود محكوم به نيستي است. آسيا احساس ميكند كه سنتها بايد با آفرينشهاي نو بپيوندند و به سوي آينده سوق داده شوند».
كنفرانس اروپايي پيشنهاد كرد كه آموزش مداوم به ترتيبي اجرا شود كه به مشاركت تودههاي مردم در زندگي فرهنگي جامعه بيانجامد. به نظر آن مجمع، مشاركت مردم در فرهنگ مستلزم داشتن وسايل است و دولتها بايد اين وسايل را فراهم سازند. به علاوه به آموزش زيبايي شناسي در سطوح مختلف آموزشي و در خارج از مدرسه بايد عنايت كرد تا قشرهاي مختلف جامعه، آگاهي بيشتر و ژرفتري به گنجينههاي هنري كسب كنند و بدين وسيله سطح سليقههاي زيبايي شناسي جامعه بالا رود.
فرهنگ نيروي زندهاي است كه ميتواند عناصر خارجي را در خود جذب كند و از اين راه نيز غني شود بيآنكه در اركان آن سستي پديد آيد.
در توسعه فرهنگي سازماني كه توسعه فرهنگي را به انجام ميرساند از اهميت بيشتري برخوردار است. اين سازمان در ارتباط با سه عنصر درجه، پيچيدگي تقسيم كار، وجود رهبري يا ساخت قدرت و قواعدي كه بر كنش متقابل اعضا و افراد خارجي اعمال شود، صورتبنديهاي خاصي پيدا ميكند و بر مبناي نوع ساخت اجتماعي موجود، نوع خاصي همبستگي را پديد ميآورد.
امروزه ريشه همه تحولات اجتماعي را در فرهنگ جامعه جستجو ميكنند و صاحبنظران علوم اجتماعي و مديران جامعه معتقدند كه ريشه درخت تحول و توسعه هر جامعهاي فرهنگ آن جامعه است. گروههاي انساني در قالب تعاملات فرهنگي حيات را به لحاظ اجتماعي قابل زيست مينمايند چنين تعاملاتي ضمن اينكه تابع مواريث مشترك و قابل فهم بشري طي اعصار و قرون متمادي است به تداوم همبستگي اجتماعي ياري رسانيده و زمينه استمرار زندگي نسلهاي جديد را پي ميريزد.
چنان كه بر ميآيد فرهنگ يكي از خصايص مشترك زندگي اجتماعي گروههاي انساني را تشكيل ميدهد از اين ديدگاه فرهنگ چيزي جز مجموعه آفرينشهاي انساني در حيطه سازمانهاي اجتماعي تلقي نميشود. افزون بر اين، آفرينشهاي مزبور حاوي ابعاد مادي و غير مادي هستند كه به منظور تمهيد شرايط انطباق آدمي با محيط فراهم آمدهاند. پس ميتوان تصور كرد فرهنگ كليت در هم تافته فعاليتها، كنشها و واكنشهايي است كه آدمي براي كنترل واقعيت و ارضاي خواست دروني ـ بروني خويش بدانها تمسك ميجويد. به عبارت ديگر در تعريفي از فرهنگ گفتهاند:
«فرهنگ عبارت است از سيستم رفتارها و حالتهاي متكي بر ضمير ناخودآگاه و لذا فرهنگ را ترسيم كننده خطوط اصلي شيوه زندگي تلقي ميكنند. فرهنگ مبتني بر يادگيري و نوآوري است. وجه اكتسابي فرهنگ كه به واسطه ارتباطات تعميم مييابد از آنجا كه فرهنگ زاده عملكرد فرد و باليده در پرتو سازماندهي گروهي است بر مبناي نمادهاي گفتاري، نوشتاري و جسماني در فرآيند استمرار تاريخ و تطور چرخه زيست اجتماعي جاويد ميگردد».
1-3-3 فرهنگ و فرهنگ عمومي
اصطلاح فرهنگ بر حسب اينكه پيشرفت فردي يا گروهي يا طبقاتي يا كل جامعه منظور باشد، تداعيهاي مختلفي به ذهن متبادر ميكند. فرهنگ فردي را نميتوان از فرهنگ گروهي جدا ساخت. فرهنگ گروهي را نميتوان از فرهنگ كل جامعه منتزع گردانيد و مفهومي كه از كلمه كمال داريم بايد مفاهيم سه گانه فرهنگ را با هم در يكجا دارا باشد.
با توجه به اين زمينه به دو موضوع آگاهي و قدرت در نظريات جديدتر فرهنگ توجه بيشتري نشان داده ميشود. اگر مسئله همبستگي را در مركز حلقه قرار دهيم آنگاه ميتوان شكل زير را براي آن رسم كرد. در نظريات جديد فرهنگ عنصر آگاهي به عنوان عنصر لازم براي مرزبندي با سايرين، هويت، عنوان ابزار ايجاد حس جمع بودن و نمادهاي خاص يك گروه يا جمع به عنوان دستاويز تبلور ارزشهاي جمعي مورد توجه قرار گرفته است.
1-3-4 شاین و لایه های فرهنگی
ادگار شاین که یکی از نظریه پردازان و محققان عرصه مدیریت و فرهنگ است با ارایه این تعریف جدیدی که از فرهنگ ارایه نموده است  بی تردید توانسته و می تواند بخشی از چالش های پیرامون فرهنگ و مقدس یا غیر مقدس تصور کردن آن خاتمه بدهد. وی چارچوبی را طراحی نموده که ضمن اینکه تعاریف متقدمین را به نحوی تحت پوشش قرار می دهد نکات جدید و مهم وقابل توجهی را به آن افزوده است. از نظر شاین فرهنگ دارای یا سه لایه است که برای شناخت و کشف هریک روش های ویژه ای وجود دارد:
سطح اول. مصنوعات(رفتارها،آدابی نظیر احوالپرسی، طرز لباس پوشیدن، ساخته ها، هنر، معماری، نمادها و آئین ها و…) که شامل تمام جنبه هایی از فرهنگ است که قابل مشاهده است
سطح دوم. عقاید و ارزش ها(بیان حقایق و واقعیت های موجود، ترجیحات افراد در باره روش درست زندگی کردن و ایدآل ها)، شامل بایدها و نبایدهایی است که از راه مصاحبه و نظرسنجی قابل شناسایی است
سطح سوم. مفروضات اساسی(باورهای عمیق و نظام های معنااز جمله رابطه با محیط،ماهیت فعالیت انسان،ماهیت واقعیت و حقیقت، نگرشکه مربوط به تطابق با محیط اند و ماهیت انسان، رابطه با مردم،حریم، زبان و زمان که مربوط به انسجام درونی گروه های انسانی است) که عمیق ترین لایه فرهنگ است و از راه استنتاج و تفسیر قابل شناسایی است(بارسو و اشنایدر، ص 35 تا 70)
دکتر سید محمد اعرابی یکی از فعال ترین اساتید عرصه مدیریت و فرهنگ در ایران این الگوی ادگار شاین را در زمینه متدولژی و روش شناسی به سه سطح: فلسفه و نظریه پردازی، فرهنگ و مدل سازی و علوم تجربی و الگوسازی دسته بندی کرده است
1-3-5 توسعه فرهنگي
1-3-5-1 توسعه فرهنگي از ديدگاه يونسكو
در نوزدهمين اجلاس كنفرانس عمومي يونسكو توصيه نامهاي تحت عنوان «دسترسي عموم به فرهنگ» تصويب شد كه در آن فرهنگ بدين گونه تعريف شده است: «مفهوم فرهنگ همه شكلهاي خلاقيت و بيان فردي و گروهي را چه در قالب طرز زندگي و چه در فعاليت هنري در بر ميگيرد».
بيم از وقوع چنين حادثهاي در زندگي ملي، ما را بر آن ميدارد كه لزوم يك فعاليت بسيار وسيع را در زمينه تدوين برنامههاي فرهنگي و حتي سرمايهگذاري فرهنگي احساس كنيم و در انديشه ايجاد يك نظام فرهنگي جديد باشيم كه بر مباني فرهنگ ملي ما تكيه داشته باشد و در عين حال براي آيندگان ما كه در يك جامعه صنعتي زندگي خواهند كرد سودمند و قابل استفاده و ادامه گردد نه آنكه كار را به سهل انگاري برگزار كنيم تا تمدن و فرهنگ غربي و زندگاني ماشيني مردم را به سوي يك فرهنگ آميخته ايراني و غربي هدايت كند.
در سال 1970 اولين كنفرانس جهاني درباره سياست فرهنگي، در ونيز، و در سال 1972 كنفرانس وزيران فرهنگ كشورهاي اروپايي، در هلسينكي، برپا شد. كنفرانسهاي ونيز و هلسينكي در ارائه مفاهيم اعلاميه سي ساله حقوق بشر صريح و روشن بودند: اينكه فرهنگ ديگر نميتواند در انحصار معدودي برگزيده باشد، بلكه بايد به طور وسيع در دسترس همگان قرار گيرد.
اعلاميه مشهور لئين در سال 1920 چنين بحثهايي تا به حال وجود نداشته است. اين اعلاميه ميگويد: «هنر به مردم تعلق دارد و بايد در ميان انبوه تودههاي زحمتكش ريشههايي عميق بدواند. بايد اين تودهها آن را درك كنند و دوست بدارند. بايد احساسات، انديشهها و خواستهاي آنها را يكپارچه سازد و اعتلا بخشد. بايد آنها را به فعاليت كردن برانگيزاند و انگيزههاي هنري را در ميان آنها گسترش دهد».
در رابطه بين آموزش و فرهنگ به عنوان يك ضرورت غالباً ترديد شده است. در واقع هشدارهايي دال بر اينكه آموزش علاوه بر برانگيختن پاسخها ممكن است آنها را نابود نيز سازد، وجود دارد. براي مثال، استدلال ميشود كه نگرش آكادميك به تئاتر ممكن است دشمن تجربه تئاتري حقيقي باشد.
و.اچ.اودن اخطار كرده است كه دستيابي آسان چنانچه بد به كار گرفته شود، ميتواند مصيبتبار باشد.
«همه ما وسوسه ميشويم كه بيش از آنچه ميتوانيم جذب كنيم كتاب بخوانيم، به تصاوير بيشتري بنگريم و به موسيقي بيشتري گوش فرا دهيم، نتيجه اين گونه پرخوري نه ذهني با فرهنگ كه ذهني مصرف كننده است؛ آنچه ميخواند، آنچه بدان مينگرد، آنچه بدان گوش ميدهد، همگي بلافاصله فراموش ميگردند و در پشت سر اثري بيش از مطالب روزنامه روز گذشته باقي نميگذارد».
به منظور جمع بندي، رويشاو (Roy Shaw) استدلال كرده است كه:
الف ـ خطوط اصلي سياست فرهنگي كه به توسط تمام ملل در ونيز پذيرفته شد، آنها را به افزايش تجارب فرهنگي كه در دسترس مردم قرار داشته باشد، مفيد ميسازد. اين امر به معني صرف پول بيشتر به منظور افزايش تعداد مؤسسات فرهنگي، از موزه گرفته تا تئاتر است و تأمين توزيع جغرافيايي آنها.
ب ـ سياستهاي فرهنگي نميتوانند بدون افزايش بسيار زياد تعداد كارگزاران فرهنگي آموزش يافته كامل شوند.
بديهي است كه هر دو نوع كارگزار مردماني كاملاً استثنائياند و بايد از هنرها آگاهي داشته باشند، مردم را بشناسند، توانايي تفكر در محدوده امور مالي داشته باشند، بدون آنكه به توسط آنها مقيد گردند و كارآيي را با سخت كوشي و فراست تلفيق كنند.
اما آنچه ما در يك كارگزار فرهنگي جستجو ميكنيم تلفيق تفاهيمي همدردانه با انسان عادي است با سليقههايي كه فراسوي سليقههاي عادي باشد.
«به مردم آنچه را ميخواهند دادن» فريادي خوش نما در جامعهاي دموكراتيك است، ليكن بررسي دقيقتري لازم است تا نشان دهد كه اين ادعا بيشتر عوام فريبانه است تا دموكراتيك. مردم نميتوانند آنچه را كه نميدانند بخواهند، و ما بايد براي آنها فرصتهايي فراهم آوريم كه ديد خويش را گسترش دهند.
1-3-5-2 سياست فرهنگي سنتي
به نظر شوراي اروپا، جامعه امروزين براي نخستين بار در تاريخ ميتواند امكانات توسعه انساني را در دسترس همه افراد قرار دهد و بايد به طور منظم شرايط دموكراتيك براي توسعه فرهنگي ايجاد كند. اينرو تأكيد بر عرضه است و هدف افزايش مصرف فرهنگي است. مراكز فرهنگي (خانههاي فرهنگ) نشانگر چنين شكل كنوني خود تقاضاي عمومي را برآورده نميكنند و تنها مورد توجه بخشي از مردم هستند. آنها فرهنگ براي فرهيختگان فراهم ميكنند. به جاي عرضه فرهنگي يكسان، مهمتر و حتي اجتناب ناپذير آن است كه گستردهترين امكانات انتخاب را به وجود آوريم.
اين يك واقعيت است كه اكثريت مردم به فرهنگ سنتي به ميزان اندك توجه دارند و از تجهيزات گروهي (چون موزه، كتابخانه و …) كمتر استفاده ميكنند.

1-3-5-3 سياست فرهنگي جديد
توسعه فرهنگي چيزي است بيش از مصرف فرهنگي، توسعه فرهنگي مبتني بر يادگيري است كه خود اساساً از تحصيل آموزشهاي تخصصي تركيب ميگردد. فرهنگ گروه مجموعه نشانههايي است كه آدمي از طريق آنها به تعيين وضع خويش در جهان ميپردازد و بنا به نياز، استعداد و قابليتش در آن غوطه ميخورد تا خود را بيان كند.
در اين اسناد به كشورهاي در حال توسعه توصيه ميشود به تحليل مستقلي از وضعيت سياسي فرهنگيشان كه هدفش شناساندن فرهنگ ملي، ارزيابي مجدد ميراث فرهنگي و انطباق آن با حوائج امروزي باشد، بپردازند، زيرا تنها بدين وسيله است كه بتوانند از مدل توسعه اروپايي ـ آمريكايي اجتناب كنند و راه ديگري بيابند.
اگر فرهنگي نتواند در هر دوراني به خلاقيتهاي جديد بپردازد و گذشته را از نو تفسير كند از باروري و شكوفايي بازخواهد ماند و ركود بر سرنوشتش حاكم خواهد شد.
براي آسياييان، به همين خاطر، توسعه فرهنگي نه تنها به هويت فرهنگي و ملي توجه دارد بلكه بايد به عنوان عاملي براي تغيير اجتماع نيز به كار رود. توسعه فرهنگي براي آسيايي به معناي آن است كه زمينههاي تغيير اجتماعي را فراهم آورد و افقهايي منطبق با شرايط و فرهنگ ملي در برابر آنها بگشايد. بدين معنا توسعه فرهنگي فعاليتي خاص عدهاي قليل از نخبگان نميتواند باشد. بايد اين امكان را داد كه مردم «خود در روند فرهنگي شركت كنند».
در نوزدهمين اجلاس كنفرانس عمومي يونسكو توصيهنامهاي تحت عنوان «دسترسي عموم به فرهنگ» تصويب شد كه در آن فرهنگ بدين گونه تعريف شده است: «مفهوم فرهنگ همه شكلهاي خلاقيت و بيان فردي و گروهي را چه در قالب طرز زندگي و چه در فعاليت هنري در بر ميگيرد».

1-3-6 آموزش مداوم و زندگي فرهنگي
در كنفرانس آسيايي با قاطعيت اعلام شد كه هيچ الگوي خارجي توسعه فرهنگي نبايد تحميل شود. زيرا دگرگونيها و نوآوريها بايد بر پايه اراده ملي تحقق پذيرند.
آموزش مداوم كه به شخص در هر رشته و گروه سني واجتماعي امكان آموختن و فرا گرفتن ميدهد، ميتواند فقدان عدالت اجتماعي را به لحاظ عدم دسترسي آزادانه و يكسان به نظام آموزش مدرسهاي، تا حدي ترميم كند.
بيترديد فرهنگ سنتي و جديد ميتوانند به لحاظ انديشه و عمل در آموزش مداوم و توسعه فرهنگي اثرات بسيار بر جاي گذارند و در اين باره سزاوار است پژوهشهايي با تكيه بر آموزشهاي مؤسسات فرهنگي و دانشگاهي و مدارس هنري و محافل خصوصي و عمومي انجام پذيرد.
نقش فرهنگ در توسعه يا بعد فرهنگي توسعه و يا توسعه فرهنگي، به «توسعه عمومي» اينك جهت و معناي كامل و انساني بخشيده است كه بنا به گفته يكي از متفكران، توسعه بدون آنها تحقق پذير نيست.
1-3-7 جنبههاي فرهنگي محيط به طور كلي
«محيط فرهنگي» به هيچ روي تمامي مسائل مربوط به محيط به طور كلي را در بر نميگيرد. از آنجا كه آدمي جزئي جدايي ناپذير از جهان طبيعي است، روابط آگاهانهاش با طبيعت نشانهايست از ارزشهايي كه آنها را ميپروراند و معنايي كه براي وجود و تجربه خويش قائل ميشود.
از اين نظر گاه مسخ كردن محيط طبيعي، و از آن بدتر، بيگانگي شمار روز افزوني از مردم كشورهاي صنعتي با اين محيط، ضربه مستقيم و بالقوه بسيار خطرناكي به خود فرهنگ است. اگر آدمي پاكي را از هوايي كه فرو ميبرد، رودخانهاي كه در آن تن ميشويد، و آسماني كه بدان خيره ميشود و چيزهاي ديگر احساس نكند، چه انديشهاي ميتواند درباره پاكي داشته باشد؟ اگر او را از سكوت محروم كنند چه نجواي دروني را ميتواند بشنود؟ در ميان غدغا چگونه ميتوان انديشيد؟ در جهاني كه نسل بسياري از انواع جانوران درحال از ميان رفتن است و زندگي گياهي از سكونتگاههاي ما عقب مينشيند، در جهان طبيعت به سوي چه كشفي ميتوان رفت و به چه شگفتيهايي ميتوان چشم دوخت؟
1-3-8 شكلهاي جديد فرهنگ
امروزه هنرها به نهادهاي بزرگي چون موزه، اركستر سنفونيك و تئاتر وابستهاند. آنچه فوريت تمام دارد، مقابله بين هنر و مردم علاقهمند به آن است و نه بين مؤسسات هنري (سنتي) و مردم. علاقهمندان جديد و نيز اشكال تازه هنري، الزاماً شكلهاي سنتي بيان را طرح نميكنند، بلكه پذيرايي زمينههاي بسيار وسيعتري هستند كه فن شناسي و تغييرات جامعه به وجود آورده است. همچنين بايد يك عامل كيفي را نيز در نظر داشت، يعني بايد اين مسئله را مطرح ساخت كه شركت مردم چگونه و تا چه حد است.
اكنون جهاني شدن حتي مناسبات فرد و درون خانوادهها را كاملاً مورد تأثير قرار ميدهد. از طرفي انساني كه ميخواهد براي اين شرايط تعريف شود، كسي است كه بتواند در اين وضعيت كار كند، زندگي كند، مناسباتش را با ديگران تنظيم نمايد و توانايي و مهارت زيستن براي خود و زيستن با ديگران را داشته باشد.
هدفهايي كه از سوي يونسكو براي آموزش اعلام شده است، آن چهار پايه اصلي «يادگيري براي شناختن»، «يادگيري براي انجام دادن»، «يادگيري براي زندگي كردن» و «يادگيري با ديگران زيستن» ميباشد كه در شرايط جهاني شدن، اين چهارمي اهميت ويژهاي پيدا ميكند.

– (103)

centercenter00
centertop00
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رودهن
دانشکده کشاورزی ـ گروه زراعت
پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد زراعت
عنوان پایان‌نامه:
بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی(Thymus daenensis L.)
استاد راهنما:
دکتر فائزه فاضلی
استاد مشاور:
مهندس مسعود محمد علیها
نگارش:
شاهین شرف‌الدین شیرازی
تابستان 1392
کد شناسایی پایان‌نامه:
11350208901011
left-32512000به نام خداوند جان و خرد
دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن
تعهدنامه اصالت پایان نامه
اینجانب شاهین شرف‌الدین شیرازی دانش‌ آموخته مقطع کارشناسی ارشد ‌در رشته کشاورزی ـ زراعت که در تاریخ 31/06/1392 از پایان نامه خود خود تحت عنوان بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی (Thymus daenensis L.) با کسب نمره 20 و درجه عالی دفاع نموده‌ام، متعهد می‌شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و…) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج نموده‌ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین‌تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ارایه نشده است.
چنان‌چه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره‌برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و… از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنان‌چه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می‌پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی‌ام هیچ‌گونه ادعایی نخواهم داشت.
0120015شاهین شرف‌الدین شیرازی
تاریخ و امضا:
00شاهین شرف‌الدین شیرازی
تاریخ و امضا:

تقدیم به
تو ای مادر، ای شوق زیبایی نفس کشیدن، ای روح مهربان هستی‌ام
تو رنگ شادی‌هایم شدی و لحظه‌ها را با تمام وجود از من دور کردی و
عمری خستگی‌ها را به جان خریدی تا اکنون توانستی طعم خوش
پیروزی را به من بچشانی
تقدیم به خواهرم
که وجودش شادی بخش و صفایش مایه آرامش من است
تقدیم به برادرم
که همواره در طول تحصیل متحمل زحماتم بود و تکیه‌گاه من در مواجهه با مشکلات، و وجودش مایه دلگرمی
با سپاس از استاد راهنمای ارجمند و پر مایه‌ام سرکار خانم دکتر فاضلی
که از محضر پر فیض ایشان، بهره‌ها برده‌ام.
با امتنان بیکران از مساعدت‌های بی شائبه‌ و پدرانه‌ی استاد مشاور، جناب آقای مهندس علیها که همواره یاور، راهنما و چراغ راهم بودند.
با تقدیر و درود فراوان خدمت خانواده عزیز، دلسوز و فداکارم که پیوسته
جرعه نوش جام تعیلم و تربیت، فضیلت و انسانیت آن‌ها بوده‌ام و همواره چراغ وجودشان
روشنگر راه من در سختی‌ها و مشکلات بوده‌.
با سپاس بی دریغ خدمت دوستان گران مایه‌ام خانم اسمعیلی،
آقای دکتر لباسچی و آقای مهندس بختیاری که مرا صمیمانه و مشفقانه یاری داده‌اند.
و با تشکر خالصانه خدمت همه کسانی که به نوعی مرا در به انجام رساندن این مهم
یاری نموده‌اند.
بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن
بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی
آویشن دنایی
(Thymus daenensis L.)
فهرست مطالب
عـنــوان صفحه
چکیده 1
فصل اوّل: کلیات 1 ـ 1 ـ مقدمه 3
1 ـ 2 ـ طرح مسئله 6
1 ـ 3 ـ اهمیت و ضرورت پژوهش 6
1 ـ 4 ـ هدف 7
فصل دوّم: کلیات و بررسی منابع 2 ـ 1 ـ تاریخچه استفاده از گیاهان دارویی 9
2 ـ 2 ـ ترکیبات شیمیایی اسانس 11
2 ـ 2 ـ 1 ـ ترپن‌ها 11
2 ـ 2 ـ 2 ـ فنیل پروپن‌ها 11
2 ـ 3 ـ تیره نعناع 12
2 ـ 4 ـ تاریخچه تیره Labiatae و جنس Thymus 12
2 ـ 5 ـ ویژگی‌های گیاه‌شناسی و ریخت شناسی آویشن (Thymus) 15
2 ـ 5 ـ 1 ـ ویژگی‌های Thymus daenensis 18
2 ـ 6 ـ نیازهای اکولوژیکی آویشن 20
2 ـ 7 ـ کاشت، داشت و برداشت 20
2 ـ 7 ـ 1 ـ کاشت 20
2 ـ 7 ـ 2 ـ داشت 22
2 ـ 7 ـ 3 ـ برداشت 22
2 ـ 8 ـ خواص و کاربرد 23
2 ـ 8 ـ 1 ـ شکل‌های دارویی 24
2 ـ 9 ـ بررسی اسانس آویشن 24
2 ـ 10 ـ موارد کاربرد اسانس 26
2 ـ 10 ـ 1 ـ کاربرد اسانس‌ها در پزشکی 27
2 ـ 11 ـ ترکیبات اصلی تشکیل دهنده اسانس آویشن 28
2 ـ 12 ـ نانوتکنولوژی و کشاورزی 29
2 ـ 12 ـ 1 ـ نانو کود کلات آهن 30
2 ـ 13 ـ سولفات آهن 31
2 ـ 14 ـ مروری بر پژوهش‌های انجام شده 32
فصل سوّم: مواد و روش‌ها 3 ـ 1 ـ ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی محل اجرای طرح 38
3 ـ 2 ـ کاشت، داشت و برداشت 42
3 ـ 2 ـ 1 ـ کاشت 42
3 ـ 2 ـ 2 ـ داشت 45
3 ـ 2 ـ 3 ـ برداشت 51
3 ـ 3 ـ اندازه‌گیری ارتفاع گیاه 52
3 ـ 4 ـ اندازه‌گیری سطح تاج پوشش 52
3 ـ 5 ـ اندازه‌گیری وزن تر و خشک گیاه 53
3 ـ 5 ـ 1 ـ اندازه‌گیری وزن تر 53
3 ـ 5 ـ 2 ـ اندازه‌گیری وزن خشک 53
3 ـ 6 ـ اندازه‌گیری محتوای کلروفیل a، b، کل و کاروتنوئیدها 53
3 ـ 7 ـ اندازه‌گیری میزان N، P، K و Fe جذب شده توسط برگ‌ها 54
3 ـ 8 ـ شاخص سطح برگ 55
3 ـ 9 ـ تعیین درصد اسانس 57
3 ـ 10 ـ تجزیه آماری 60
فصل چهارم: نتایج و بحث 4 ـ 1 ـ تجزیه و تحلیل آماری 62
4 ـ 2 ـ رنگیزه‌های فتوسنتزی 64
4 ـ 2 ـ 1 ـ محتوای کلروفیل a 64
4 ـ 2 ـ 2 ـ محتوای کلروفیل b 66
4 ـ 2 ـ 3 ـ مقدار کل کلروفیل 68
4 ـ 2 ـ 4 ـ نسبت کلروفیل a به b 69
4 ـ 2 ـ 5 ـ محتوای کاروتنوئیدها 71
4 ـ 2 ـ 6 ـ نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 73
4 ـ 3 ـ ارتفاع گیاه 78
4 ـ 4 ـ سطح تاج پوشش 80
4 ـ 5 ـ عملکرد بیوماس و عملکرد ماده خشک 83
4 ـ 5 ـ 1 ـ عملکرد بیوماس 83
4 ـ 5 ـ 2 ـ عملکرد ماده خشک 84
4 ـ 6 ـ میزان جذب نیتروژن، فسفر، پتاسیم و آهن توسط برگ‌ها 87
4 ـ 6 ـ 1 ـ میزان جذب نیتروژن 87
4 ـ 6 ـ 2 ـ میزان جذب فسفر 89
4 ـ 6 ـ 3 ـ میزان جذب پتاسیم 91
4 ـ 6 ـ 4 ـ میزان جذب آهن 93
4 ـ 7 ـ شاخص سطح برگ 97
4 ـ 8 ـ اسانس 100
4 ـ 8 ـ 1 ـ درصد اسانس 100
4 ـ 8 ـ 2 ـ عملکرد اسانس 102
4 ـ 9 ـ نتیجه‌گیری 106
4 ـ 10 ـ پیشنهادات 107
فهرست منابع 108
چکیده انگلیسی 125

فهرست جداول
عـنــوان صفحه
جدول 3 ـ 1 ـ برخی خواص فیزیکی و شیمیایی خاک مورد آزمایش 39
جدول 3 ـ 2 ـ آمار بارندگی ماهانه محل اجرای طرح در طول اجرای طرح 39
جدول 3 ـ 3 ـ آمار دمای ماهانه هوا در محل اجرای طرح در طول اجرای طرح 40
جدول 4 ـ 1 ـ تجزیه واریانس صفات کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، ارتفاع گیاه و سطح تاج پوشش 62
جدول 4 ـ 2 ـ تجزیه واریانس صفات عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان N، P، KوFe جذب شده توسط برگ‌ها، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد 63
جدول 4 ـ 3 ـ مقایسه میانگین محتوای کلروفیل a 64
جدول 4 ـ 4 ـ مقایسه میانگین محتوای کلروفیل b 66
جدول 4 ـ 5 ـ مقایسه میانگین محتوای کل کلروفیل 68
جدول 4 ـ 6 ـ مقایسه میانگین نسبت کلروفیل a به b 69
جدول 4 ـ 7 ـ مقایسه میانگین محتوای کاروتنوئیدها 71
جدول 4 ـ 8 ـ مقایسه میانگین نسبت کاروتنوئیدها به کلروفیل‌ها 73
جدول 4 ـ 9 ـ مقایسه میانگین ارتفاع گیاه 78
جدول 4 ـ 10 ـ مقایسه میانگین سطح تاج پوشش 80
جدول 4 ـ 11 ـ مقایسه میانگین عملکرد بیوماس 83
جدول 4 ـ 12 ـ مقایسه میانگین عملکرد ماده خشک 84
جدول 4 ـ 13 ـ مقایسه میانگین میزان جذب نیتروژن 87
جدول 4 ـ 14 ـ مقایسه میانگین میزان جذب فسفر 89
جدول 4 ـ 15 ـ مقایسه میانگین میزان جذب پتاسیم 91
جدول 4 ـ 16 ـ مقایسه میانگین میزان جذب آهن 93
جدول 4 ـ 17 ـ مقایسه میانگین شاخص سطح برگ 97
جدول 4 ـ 18 ـ مقایسه میانگین درصد اسانس حاصله 100
جدول 4 ـ 19 ـ مقایسه میانگین عملکرد اسانس حاصله 102

فهرست شکل‌ها
عـنــوان صفحه
شکل2ـ 1 ـ تیمول 14
شکل2 ـ 2 ـ کارواکرول 14
شکل2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن 17
شکل2 ـ 4 ـ آویشن دنایی 19
شکل 3 ـ 1 ـ پراکنش بارندگی در منطقه محل اجرای طرح 40
شکل3 ـ 2 ـ سبز شدن بذور کاشته شده در شاسی گلخانه 43
شکل3 ـ 3 ـ آویشن در مرحله 4 تا 6 برگی 43
شکل3 ـ 4 ـ آماده‌سازی زمین جهت انتقال پایک‌ها 44
شکل3 ـ 5 ـ نمونه‌ای از تابلوی کرت‌ها 44
شکل3 ـ 6 ـ وجین کردن علف‌های هرز 45
شکل3 ـ 7 ـ آماده سازی پایه برای محلول پاشی 46
شکل3 ـ 8 ـ محلول‌سازی کودها 46
شکل3 ـ 9 ـ محلول پاشی روی یکی از پایه‌ها 47
شکل3 ـ 10 ـ نمای کرت‌ها قبل از محلول پاشی دوم 47
شکل3 ـ 11 ـ نمای کرت‌ها قبل از محلول پاشی سوم 48
شکل3 ـ 12 ـ پایه تیمار شاهد قبل از برداشت 48
شکل3 ـ 13 ـ پایه سولفات آهن 3 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 49
شکل3 ـ 14 ـ پایه سولفات آهن 6 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 49
شکل3 ـ 15 ـ پایه نانو کود آهن 3 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 50
شکل3 ـ 16 ـ پایه نانو کود آهن 6 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 50
شکل3 ـ 17 ـ برداشت پایه‌ها 51
شکل3 ـ 18 ـ قرار دادن پایه‌های برداشت شده در خشک‌کن 52
شکل3 ـ 19 ـ دستگاه سنجش شاخص سطح برگ 56
شکل3 ـ 20 ـ قرار دادن برگ‌ها در دستگاه سنجش شاخص سطح برگ 56
شکل3 ـ 21 ـ اسانس‌گیری با دستگاه کلونجر 58
شکل3 ـ 22 ـ انتقال اسانس به شیشه مخصوص 59
شکل3 ـ 23 ـ جمع شدن اسانس در کلونجر 59
شکل 4 ـ 1 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کلروفیل a 64
شکل 4 ـ 2 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کلروفیل a 65
شکل 4 ـ 3 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کلروفیل a 65
شکل 4 ـ 4 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کلروفیل b 66
شکل 4 ـ 5 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کلروفیل b 67
شکل 4 ـ 6 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کلروفیل b 67
شکل 4 ـ 7 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کل کلروفیل 68
شکل 4 ـ 8 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت محتوای کل کلروفیل 69
شکل 4 ـ 9 ـ اثر نانو کود آهن بر نسبت کلروفیل a به b 70
شکل 4 ـ 10 ـ اثر سولفات آهن بر نسبت کلروفیل a به b 70
شکل 4 ـ 11 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت کلروفیل a به b 71
شکل 4 ـ 12 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کاروتنوئیدها 72
شکل 4 ـ 13 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کاروتنوئیدها 72
شکل 4 ـ 14 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کاروتنوئیدها 73
شکل 4 ـ 15 ـ اثر نانو کود آهن بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 74
شکل 4 ـ 16 ـ اثر سولفات آهن بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 74
شکل 4 ـ 17 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 75
شکل 4 ـ 18 ـ اثر نانو کود آهن بر ارتفاع گیاه 78
شکل 4 ـ 19 ـ اثر سولفات آهن بر ارتفاع گیاه 79
شکل 4 ـ 20 ـ اثر نانو کود آهن بر سطح تاج پوشش 81
شکل 4 ـ 21 ـ اثر سولفات آهن بر سطح تاج پوشش 81
شکل 4 ـ 22 ـ اثر متقابل تیمارها بر سطح تاج پوشش 82
شکل 4 ـ 23 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد بیوماس 83
شکل 4 ـ 24 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد بیوماس 84
شکل 4 ـ 25 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد ماده خشک 85
شکل 4 ـ 26 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد ماده خشک 85
شکل 4 ـ 27 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب نیتروژن 88
شکل 4 ـ 28 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب نیتروژن 88
شکل 4 ـ 29 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب نیتروژن 89
شکل 4 ـ 30 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب فسفر 90
شکل 4 ـ 31 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب فسفر 90
شکل 4 ـ 32 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب فسفر 91
شکل 4 ـ 33 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب پتاسیم 92
شکل 4 ـ 34 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب پتاسیم 92
شکل 4 ـ 35 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب پتاسیم 93
شکل 4 ـ 36 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب آهن 94
شکل 4 ـ 37 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب آهن 94
شکل 4 ـ 38 ـ اثر نانو کود آهن بر شاخص سطح برگ 97
شکل 4 ـ 39 ـ اثر سولفات آهن بر شاخص سطح برگ 98
شکل 4 ـ 40 ـ اثر نانو کود آهن بر درصد اسانس حاصله 100
شکل 4 ـ 41 ـ اثر سولفات آهن بر درصد اسانس حاصله 101
شکل 4 ـ 42 ـ اثر متقابل تیمارها بر درصد اسانس حاصله 101
شکل 4 ـ 43 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد اسانس 102
شکل 4 ـ 44 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد اسانس 103
شکل 4 ـ 45 ـ اثر متقابل تیمارها بر عملکرد اسانس 103

فهرست نقشه‌ها
عـنــوان صفحه
نقشه 3 ـ 1 ـ طرز قرار گرفتن بلوک‌ها، کرت‌ها و تیمارها به صورت تصادفی 41
نقشه 3 ـ 2 ـ ابعاد کرت‌ها در بلوک 42
چکـیده
آویشن‌ها، گیاهانی چند ساله از خانواده نعناعیان و از جمله گیاهان دارویی با ارزش در دنیا می‌باشند. در جنس آویشن، 215 گونه در دنیا و 18 گونه در ایران پراکنش دارند که آویشن دنایی (Thymus daenensis L.) از گونه انحصاری در کشور ایران می‌باشد.
به منظور بررسی تأثیر نانو کود کلات آهن و کود آهن (سولفات آهن) بر محتوای کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، ارتفاع گیاه‌، سطح تاج پوشش، عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان جذب عناصر (نیتروژن، فسفر، پتاسیم و آهن) توسط برگ‌ها، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد اسانس گیاه دارویی آویشن دنایی آزمایشی در قالب طرح بلوک‌های کاملاً تصادفی به صورت فاکتوریل در سه تکرار با سه سطح 0، 3 و 6 کیلوگرم در هکتار نانو کود کلات آهن (0n، 3n و 6n) و سه سطح سولفات آهن (0i، 3i و 6i) به صورتمحلول پاشی در سه مرحله در ایستگاه تحقیقات مراتع همند آبسرد (وابسته به مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور) در شرایط اقلیمی نیمه استپی سرد انجام شد. نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده‌ها نشان داد که نانو کود کلات آهن به تنهایی بر صفات محتوای کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلرفیل، سطح تاج پوشش، عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان جذب نیتروژن، آهن، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد اسانس (در سطح 1 درصد) و ارتفاع گیاه و میزان جذب پتاسیم در سطح 5 درصد اثر معنی‌دار افزایشی داشت. سولفات آهن به تنهایی بر صفات کلروفیل a، کلروفیل b، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل و میزان جذب فسفر در سطح 1 درصد اثر افزایشی معنی‌دار داشت. اثرات متقابل نانو کود کلات آهن و سولفات آهن بر صفات کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، سطح تاج پوشش، میزان جذب نیتروژن، فسفر، پتاسیم، آهن، درصد و عملکرد اسانس در سطح 1 درصد معنی‌دار بود که در بیشتر موارد نانو کود توانست از اثر کاهشی سولفات آهن بکاهد.
واژگان کلیدی: گیاهان دارویی، آویشن دنایی، نانو کود کلات آهن، سولفات آهن، عملکرد اسانس
فصل اوّل
مـقدمه
1 ـ 1 ـ مقدمه
اهمیت گیاهان دارویی ایران و نقش حیاتی آن در پیشبرد اهداف منطقه‌ای، ملی و جهانی برای دستیابی به سلامت جامعه، خود کفایی دارویی،‌ ایجاد اشتغال، توسعه اقتصادی، امنیت غذایی و حفظ ذخایر ژنتیکی و مضافاً حضور فعال در بازار‌های جهانی بر کسی پوشیده نیست به طوری‌که هم اکنون میلیون‌ها نفر از مردم جهان در زمینه کشت، برداشت و فرآوری گیاهان دارویی فعالیت دارند.
طبق گزارش‌ سازمان بهداشت جهانی[1] در سال 2006، حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی و فرآورده‌های آن به 100 میلیارد دلار در سال رسیده است. بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی بیش از 80 درصد از مردم جهان برای درمان انواع بیماری‌ها از گیاهان دارویی و یا روش‌های طب مکمل و سنتی استفاده می‌نمایند.
کشور ایران مهد استفاده از طب سنتی و داروهای گیاهی است. امّا گویا زندگی امروزه با گذشته بسیار متفاوت شده است به طوری‌که گاه برای درمان بیماری‌های بسیار جزئی به پزشک متخصص مراجعه می‌شود و گاه خود سرانه از داروهای شیمیایی با قدرت اثر بالا که متأسفانه دارای عوارض جانبی فراوان نیز می‌باشند، استفاده می‌گردد و این در حالی است ‌که 75 درصد از مردم فرانسه، 50 درصد از مردم کانادا، 48 درصد از مردم استرالیا و 40 درصد از مردم بلژیک در حال حاضر از داروهای گیاهی برای درمان استفاده می‌نمایند. در روسیه 4 بیمارستان در زمینه طب سنتی فعالیت دارند. در چین با جمعیتی بیش از یک میلیارد و سیصد میلیون نفر، 80 درصد خدمات پزشکی با روش طب سنتی چین ارائه می‌شود البته ارزان‌تر بودن هزینه درمان طب سنتی نسبت به درمان‌های نوین هم در‌ این زمینه نقش دارد زیرا در چین هزینه درمان از طریق طب سنتی بین یک بیست و پنجم تا یک سیم درمان از طریق طب نوین است.
در حال حاضر حدود 66 هزار هکتار از اراضی کشاورزی کشور ایرن در استان‌های مختلف به کشت گیاهان دارویی اختصاص دارد. در مجموع از مزارع اختصاص یافته به گیاهان دارویی حدود 65 هزار تن محصول تولید می‌شود. در داخل کشور 5 وزارت‌خانه مهم در زمینه پژوهش از مرحله کشت و تولید گیاهان دارویی تا فرآوری و بسته‌بندی، مصرف و صادرات گیاهان دارویی نقش مستقیم دارند کههر کدام با ساز و کار متفاوت به موضوع نگریسته‌اند. همچنین تعداد زیادی از مردم و شرکت‌ها در زمینه‌های مختلف گیاهان دارویی اشتغال دارند (ناصری و همکاران، 1388)
وجود استعدادهای بالقوه عظیم ملی و نیز فرهنگ استفاده از گیاهان دارویی در کشور توجه بیش از پیش به ‌این مقوله را به مسئولین کشور یادآوری می‌نماید و به هر متخصص دلسوزی ‌این باور را یادآور می‌شود که اگر به ‌این مقوله به صورت یک ضرورت ملی و در چارچوب یک برنامه مشخص و جامع‌نگرانه عنایت شود، می‌تواند علاوه بر دستیابی به مدیریت توسعه پایدار در ‌این بخش در ابعاد کلان توسعه اقتصادی ـ زیست محیطی، بهداشتی (خودکفایی دارویی)، اشتغال، امنیت غذایی و ذخایز ژنتیکی در عرصه ملّی و جهانی به عنوان یک منبع درآمد ارزی برای کشور محسوب و‌ ایفای نقش نماید.
درصد زیاد و قابل توجهی (بین 30 تا 80 درصد) از مردم از کشورهای مختلف دنیا از جمله ایران از طب مکمل و سنتی استفاده می‌نمایند که‌ این آمار نیز رو به افزایش است. در کشورهای مختلف دنیا، مبالغ کلانی صرف حوزه‌های مختلف (مانند خدمات رسانی، تولید داروهای گیاهی و طبیعی، تأسیس مراکز مرتبط و…) می‌شود (زارع زاده، 1383).
در اکثر کشورهای معروف دنیا، طب سنتی و مکمل در زمینه‌های مختلف (قوانین، مجوزهای خدمات و تولید داروهای طبیعی، حمایت بیمه‌ها، راه اندازی رشته‌های دانشگاهی مربوطه و…) تحت حمایت دولت قرار گرفته و سهم خوبی از تأمین سلامت مردم را در سلامت کشور به عهده گرفته است. طب سنتی چین 40 درصد خدمات بهداشتی درمانی را در ‌این کشور بر عهده دارد،‌ این نسبت در اوگاندا، هند و اتیوپی به ترتیب 60، 70 و 90 درصد می‌باشد. پوشش بیمه‌ای هزینۀ درمان، دارو و خدمات طب مکمل در ژاپن، چین، کره و ویتنام به صورت کامل است و در کشورهای آلمان، استرالیا، نروژ، انگلستان، کانادا و آمریکا قسمتی از هزینه‌ها توسط سازمان‌های بیمه پرداخت می‌شود.
در ایران حمایت‌های قابل توجهی از‌ این حیطه با راه‌اندازی رشته‌های دانشگاهی مربوطه و تخصیص اعتبارات صورت پذیرفته است ولی پوشش بیمه‌ای از داروها و خدمات ‌این بخش تقریباً وجود ندارد.
مکتب طب ایرانی که امروزه به پیروی از سازمان بهداشت جهانی تحت عنوان طب سنتی از آن یاد می‌شود، مادر مکاتب پزشکی جهان است.‌ این مکتب که از پویایی و اصالت ویژه‌ای برخوردار است،بنا به دلایل بی‌شماری برای مدتی مهجور مانده است لذا اتخاذ تمهیدات لازم برای احیا و باز گرداندن‌ این سیادت فراموش شده و ارتقاء اهداف متعالی طب سنتی و ایرانی، با پشتوانه عظیم علمی‌ و تخصصی محققین و اندیشمندان و صاحب‌نظران متعهد و دلسوز کشور که با عزم راسخ به ‌این مهم اهتمام ورزیده‌اند، امری اجتناب ناپذیر است (ناصری و همکاران، 1388).
با ظهور داروهای شیمیایی و بیولوژیک، نقش و اهمیت گیاهان دارویی در تأمین سلامت بشر، در معرض فراموشی قرار گرفتند. امّا با گذشت زمان، استقبال از گیاهان دارویی با رشد قابل‌ توجهی روبرو شده است.
صنعت گیاهان دارویی یکی از معدود صنایع دارای رشد دو رقمی‌است. مؤسسه اسکریپ طی سال‌های قبل از ورود به هزاره سوم رشد صنعت گیاهان دارویی را با 3/1 میلیارد دلار گردش مالی در سال ۱۹۹۶ برای سال‌های ابتدایی هزاره سوم رقمی‌حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد پیش‌بینی کرده بود.‌ این پیش‌بینی نه‌ تنها بیش از میزان واقع نبود بلکه در‌ این مدت صنعت مذکور، ۲۵ درصد رشد داشته است.
به نظر می‌رسد مردم از برخی نارسایی‌های طب مدرن خسته شده‌اند و به طور روز افزون به سمت داروهای گیاهی روی می‌آورند. اصولاً زمانی‌که قانون ابن‌سینا را در غرب به آتش کشیدند و ادعا کردند شیمی، مولکول و فیزیولوژی را شناخته‌اند، طب به انحراف کشیده شد به‌ طوری‌که هم‌ اکنون طب مدرن توانایی حل بسیاری از مشکلات بشر را ندارد و طی سال‌های اخیر در کتب درسی به ‌این موضوع اعتراف نموده‌اند (زارع‌زاده، 1383).
طبق گزارش بانک جهانی، گردش مالی صنعت گیاهان دارویی در سال ۲۰۵۰ معادل ۵۰۰ میلیارد دلار خواهد بود. هم‌ اکنون کشورهای مختلف تلاش می‌نمایند تا سهم مناسبی از ‌این بازار عظیم را داشته باشند. نباتات کاربردهای وسیعی دارند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها استفاده‌های دارویی است. حدود ۵۰ درصد از داروهای تولیدشده در جهان منشاء طبیعی دارند که با تغییراتی به عنوان دارو مورد استفاده قرار می‌گیرند. نیمی ‌از‌ این مقدار از منابع معدنی، حیوانی و باکتریایی به دست می‌آید و نیمی‌دیگر منشاء گیاهی دارد. به عنوان مثال، تمام هورمون‌های مصرفی گیاهی هستند و از گیاهان مختلفی نظیر سیب‌زمینی مکزیکی، شنبلیله و غیره به دست می‌آیند همچنین ترکیباتی مثل وین‌بلاستین[2] و وین‌کریستین[3] که از داروهای ضد سرطان هستند از گیاه به دست می‌آیند و یا گلیکوزیدهای قلبی[4] از جمله ‌این گروه داروها محسوب می‌شوند.
البته امروزه ترکیبات زیادی از گیاهان به عنوان نگهدارنده و طعم ‌دهنده در صنایع غذایی، محافظت ‌کننده و شاداب ‌کننده پوست در صنایع آرایشی و بهداشتی و روغن‌های فرار مختلف در آروماتراپی[5] مورد استفاده قرار می‌گیرند (ناصری و همکاران، 1388).
گیاهان دارویی به دلیل ماهیت طبیعی و وجود ترکیبات همولوگ[6] دارویی در کنار هم، با بدن سازگاری بهتری دارند و معمولاً فاقد عوارض ناخواسته هستند لذا به خصوص در موارد مصرف طولانی و در بیماری‌های مزمن، بسیار مناسب می‌باشند. به عنوان مثال، گیاهان دارویی در درمان بسیاری از اختلالات اعصاب و روان به عنوان بهترین انتخاب خواهند بود (زرگری، 1369؛ امیدبیگی، 1376).
بیشترین داروهای مصرفی در سال ۱۳۸۰ با تعداد حدود ۶/۶ میلیارد عدد مربوط به ناراحتی‌های اعصاب و روان می‌باشد که دارای عوارض متعددی می‌باشند در حالی‌که به راحتی می‌توان بخش قابل ‌توجهی از داروهای شیمیایی را با داروهای گیاهی جایگزین نمود (ناصری و همکاران، 1388).
1 ـ 2 ـ طرح مسئله
استفاده مطلوب، منطقی و بهينه از منابع گیاهان دارویی كه به لحاظ فناوری بسيار كم هزينه‌تر و ساده‌تر از صنايع دارويی شيميايی است، می‌تواند ضمن تأمين بخشی از نيازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادير متنابهی ارز جلوگيری نموده و مانع گسترش وابستگی به بيگانگان شود. بنابراين با اتخاذ سياست‌ها و راهكارهای مناسب و مبتنی بر يك شناخت واقع گرايانه از وضعيت موجود اين منابع و كاربرد روش‌های علمی و صحيح در تمام ابعاد اعم از كاشت، داشت، برداشت و بهره‌برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبيعت و چه به صورت كشت مكانيزه، مي‌توان به دركی واقعی و اصولی در خصوص نقش و بازدهی گياهان دارويی در جوامع رو به رشدی همچون ايران رسيد و علاوه بر حفظ و حراست از اين سرمايه های ملی به شكوفايی و توسعه پايدار جامعه نيز دست یافت.
1 ـ 3 ـ اهمیت و ضرورت پژوهش
امروزه هشدارهای جهانی در مورد استفاده از مواد شیمیایی و خطرها و مشکلاتی که آن‌ها برای محیط زیست و انسان ایجاد می‌نمایند به بحث داغ تمامی سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی و خصوصی در سراسر دنیا از جمله ایران تبدیل شده است. این معضل چنان گریبان‌گیر انسان شده است که اگر برای آن چاره‌ای اندیشیده نشود، در آینده‌ای نه چندان دور حیات بشر را به خطر جدی می‌اندازد. انجام تحقیقات و آزمایش‌های مختلف و صرف منابع انسانی، مالی و زمانی بسیار در مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها تأیید کننده این معضل می‌باشد. کودهای شیمیایی و تأثیرات بسیار مخرب آن‌ها بر روی محصولات، محیط زیست و بدن انسان، نیز بایستی مورد توجه تمامی هموطنان گرامی قرار گیرد. هرچند بسیاری از خطرهای مصرف کودهای شیمیایی در دنیا هنوز ناشناخته مانده است و نیاز به گذر زمان می‌باشد تا این تأثیرات مخرب شناسایی شوند.
این پژوهش جهت بررسی اثرات نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی انجام شده است. همان‌طور که ذکر شد، گونه‌های موجود در جنس آویشن از نقطه نظر دارویی و تأثیر بر سلامتی انسان حائز اهمیت بوده و توجه به کمیت و کیفیت این گیاه ضروری است. کمبود مواد غذایی در خاک باعث کاهش تولید و کاهش کیفیت در این گیاه می شود. از سوی دیگر اثرات مخرب کودهای شیمیایی روشن است. در این پژوهش با استفاده از کود نانو به بررسی اثرات آن بر صفات کمی و کیفی گیاه آویشن دنایی پرداخته‌ می شود زیرا با توجه به بررسی‌های موجود، استفاده از نانو کود مناسب‌تر از سایر کودهای شیمیایی رایج به نطر می‌رسد.
1 ـ 4 ـ هــدف
در کشور ما به دلیل وجود تنوع آب و هوایی و شرایط مناسب کاشت و پرورش گیاهان دارویی، اسانس‌های استخراج شده از ‌این گیاهان نه تنها می‌توانند نیاز داخلی را تأمین نمایند بلکه می‌توانند جایگاه مهمی‌ در صادرات کشور داشته باشند. با توجه به اهمیت اقتصادی گونه‌های جنس آویشن، شناخت صحیح آن‌ها و تعیین ویژگی‌های گیاه‌شناسی، فیتوشیمیایی و کاربردهای آن‌ها از نظر دارویی و صنعتی حائز اهمیت است و از آن‌جا که فناوری نانو نو پا بوده و جهان در ابتدای راه شناخت و کاربردهای آن قرار دارد همچنین از این جهت که در کشاورزی حائز اهمیت است، در این پژوهش به بررسی اثر نانو کود جدید آهن بر ویژگی‌های گیاه دارویی آویشن پرداخته شده است تا بتوان اطلاعات جدید و مفیدتری مرتبط با تولید و فرآوری گیاهان دارویی به دست آورد ضمن این‌که این نوع کودها اثرات سوء مواد شیمیایی بر محیط زیست را نیز ندارند از این‌رو اهداف زیر در این پژوهش دنبال می‌گردد:
1 ـ تعیین اثر نانو کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
2 ـ تعیین اثر کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
3 ـ مقایسه اثر نانو کود آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
4 ـ تعیین اثر متقابل نانو کود آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.

فصـل دوّم
کلیـات و بررسی منابع
2 ـ 1 ـ تاریخچه استفاده از گیاهان دارویی
فسیل‌های کشف شده گیاهان به 3/2 میلیون سال پیش بر می‌گردد. گیاهان اساس زندگی جانوران و انسان را در کره زمین امکان ‌پذیر ساخته‌اند. گیاهان انرژی و عناصر سازنده بدن همچنین ویتامین‌های تنظیم کننده متابولیسم[7] را فراهم می‌نمایند.
استفاده از مواد مؤثره گیاهان به عنوان دارو با تاریخ بشر همزمان بوده است. در حفاری‌های 60،000 ساله در عراق شواهدی مبنی بر ‌این‌که انسان هشت گیاه دارویی از جمله ختمی ‌را مورد استفاده قرار داده است، وجود دارد.
با سقوط تمدن‌های باستانی بسیاری از ‌این شواهد نابود شده‌اند، با‌ این وجود برخی شواهد به جای مانده در برخی از تمدن‌ها مانند هندو از‌ این گیاهان به عنوان گیاهان مقدس یا در فرهنگ یونان به عنوان روح یا روان یاد شده است.
با ظهور تمدن‌های سه هزار ساله پیش از میلاد در مصر، خاورمیانه، هند و چین، کتاب‌هایی در خصوص گیاهان دارویی از جمله (Papyrus Egyptian eber) نوشته شدند. در عصر هومر کشور مصر سرزمینی غنی از گیاهان دارویی و سمی‌ به شمار می‌رفت، برای مثال از روغن کرچک به عنوان مسهل، از پوست انار برای رفع کرم و… استفاده می‌شده است. در کتاب مقدس تورات به برخی از گیاهان مفید اشاره شده و حتی رساله‌هایی را به حضرت سلیمان نسبت داده‌اند که در آن‌ها از گیاهان دارویی گوناگون نام برده شده است.
کشور دیگری که در ‌این زمینه دارای پیشینه‌ای بسیار و در واقع حافظ ‌این علم بوده، هندوستان است. در کتاب‌های قدیمی ‌هندوها مانند “وداس[8]”، “کاراکا[9]” یا ” کاراکا سام هیتا[10]” متعلق به 700 سالپیش از میلاد شرح درمانی 500 گیاه و در کتاب دیگری به نام “ساسروتا[11]” شرح اختصارات 700 گیاه آمده است.
از قدیمی‌ترین کتاب‌های درمانی چینی‌ها، متعلق به 2800 سال پیش از میلاد، کتاب زرد امپراتوری به نام “طب داخلی سنتی” را می‌توان نام برد که در آن به بیش از 100 گیاه و خواص آن‌ها اشاره کرده است.
یونانی‌ها هم از‌ این علم بی بهره نبوده اند، بقراط دانشمند بزرگ و طبیب مشهور یونانی ارزش زیادی برای گیاهان دارویی قائل بوده است. جالینوس از پزشکان معروف یونان در قرن اول میلادی، نخستین کتاب پزشکی را با عنوان “موضوع طب” نوشت که در آن از 600 گیاه دارویی نام برده شده است.
ایرانیان از دیرباز و حتی پیش از دیگران در زمینه شناخت گیاهان دارویی و کاربرد درمانی آن‌ها از دانش پیشرفته‌ای برخوردار بوده‌اند و گواه‌ این مدعا، مدارک به جا مانده از نیاکان و از این جمله کتاب باستانی”اوستا”ست. در “وندیداد” یکی از پنج کتاب تشکیل دهنده اوستا، بخش‌های پر شماری به گیاه درمانی، معرفی گیاهان دارویی و کاربرد آن‌ها اختصاص یافته است. انتخاب اسامی ‌افراد به نام‌های نسترن، سوسن و غیره که برگرفته از ‌این منابع بوده نشان از پیشینه و عمق نفوذ فرهنگی گیاهان در زندگی مردم ایران بوده است.
پس از اسلام متأسفانه به علت چپاول ایران مخصوصاً در زمان حمله مغول‌ها اسناد زیادی در دست نیست ولی در قرون 8 تا 10 میلادی دانشنمدانی چون ابن‌سینا، زکریای رازی و غیره دانش درمان با‌ این گیاهان را رونق دادند و کتاب‌های معروفی چون”قانون” یا “الحاوی” را تألیف نمودند. در قرن سیزدهم، ابن‌بیطار پژوهش‌های فراوانی در مورد خواص دارویی گیاهان انجام داد و ویژگی‌های بیش از 1400 گیاه دارویی را در کتابی که از خود بر جای گذاشته، یاد آور شده است. جرجانی طبیب نامدار قرن ششم ایران، در کتاب “ذخیره خوارزمشاهی” به شناخت گیاهان و مواد سمی ‌و روش درمان به آن‌ها اشاره کرده است.
پیشرفت اروپاییان در استفاده از گیاهان در قرن هفده و هجده میلادی، ابعاد وسیعی به خود گرفت و از قرن نوزدهم کوشش‌هایی همه جانبه برای استخراج مواد مؤثره از گیاهان دارویی و تعیین معیارهای معینی برای تجویز و مصرف آن‌ها شروع شد.
در سال 1949، مائوتستونگ[12] (رهبر چین) طبابت با گیاهان دارویی را رایج نمود و ‌این روش درمان به وسیله سازمان بهداشت جهانی در سال 1960 مورد تأیید قرار گرفت. در سال 1962 در کشور انگلستان حادثه‌ای ناشی از آثار مصرف داروهای شیمیایی (قرص تالیدومید[13]) در دوران حاملگی مادران رخ داد که طی آن 3،000 نوزاد ناقص‌الخلقه متولد شدند و توجه افکار عمومی ‌را به طب سنتی و گیاهان دارویی موجب شد. کوشش‌ها از آن زمان تا به امروز هم ادامه یافته است و در حال حاضر نیز با سرعت هرچه بیشتر به پیش می‌رود. اکنون با در دست داشتن نتایج آزمایشات و تحقیقات، با اطمینان می‌توان به تشریح و تفسیر علمی‌ مزایای موجود در مواد مؤثره گیاهان دارویی پرداخت.
از ‌این روست که نسبت به زمان‌های گذشته که تعداد کمی ‌از گیاهان به عنوان گیاهان دارویی شناخته می‌شدند امروزه به تعداد‌ این گیاهان رفته رفته افزوده می‌شود (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386).
2 ـ 2 ـ ترکیبات شیمیایی اسانس
ترکیب شیمیایی اسانس‌ها بر اساس مبدأ بیوسنتز[14] آن‌ها به دو طبقه به شرح زیر تقسیم‌بندیمی‌شوند:
1ـ مشتقات ترپن‌ها[15] (در طبیعت گستردگی فراوانی دارند و اکثراً در گیاهان به عنوان جز اصلی روغن‌های ضروری می‌باشند) که از طریق واکنش‌های موالونیک اسید[16] به وجود می‌آیند.
2ـ ترکیب‌های عطری که از طریق اسید شیکمیک[17] و فنیل پروپانوئید[18] ساخته می‌شوند (جایمند و رضایی، 1385).

2 ـ 2 ـ 1 ـ ترپن‌ها
ترپن‌های موجود در اسانس را می‌توان به دو گروه تقسیم نمود:
1ـ مونوترپن‌ها که دارای ساختمان 10 کربنی هستند.
2ـ سزکویی ترپن‌ها که ساختمان 15 کربنی دارند.
2 ـ 2 ـ 2 ـ فنیل پروپن‌ها[19]
فنیل پروپن‌ها بدون استثنا در ساختار خود دارای یک حلقه شش کربنی آروماتیک می‌باشند که به یک زنجیر جانبی سه کربنه متصل است. زنجیر جانبی معمولاً حاوی یک پیوند دو گانه است ولی اتم اکسیژن فقط گاهی در آن دیده می‌شود (Dewick, 2002).
2 ـ 3 ـ تیره نعناع
تیره نعناع که به Lamiaceae و Labiatae و یا mint family موسوم است، تیره‌ای از گیاهان گلدار به شمار می‌رود.‌ این گیاهان را سابقاً از منصوبان نزدیک تیره شاه‌پسند (Verbenaceae) به شمارمی‌آوردند (Harley et al., 2004). ولی در دهه 1990، نتایج بررسی‌های فیلوژنتیک ثابت کرد که بسیاری از جنس‌هایی که در تیره شاه‌پسند قرار می‌گیرند در واقع به تیره نعناع تعلق دارند (Harley et al., 1992; Wagstaff et al., 1998).
تیره نعناع در تمامی‌جهان انتشار دارد. تیره بزرگ نعناع حاوی حدود 236 جنس (Harley et al., 2004) و 6900 (Heywood et al., 2007) تا 7200 (Harley et al., 2004) گونه است. بزرگ‌ترین جنس‌های‌ این گروه سالویا Salvia (با 900 گونه)، قصیده یا قاشقک Scutellaria (با 360 گونه)، سنبله‌ای Stachys (با 300 گونه)، پلکترانتوس Plectranthus (با 300 گونه)، هایپتیس Hyptis ( با 280 گونه)، مریم نخودی Teucrium (با 250 گونه)، پنج انگشت Vitex (با 250 گونه)، آویشن Thymus (با 220 گونه) و پونه‌سا Nepeta (با 200 گونه) (Harley et al., 2004) است. جنس Clerodendrum قبلاً دارای بیش از 400 گونه بوده (Harley et al., 2004) که از سال 2010، تعداد گونه‌های آن به حدود 150 تقلیل یافته است (Yuan et al., 2010).
2 ـ 4 ـ تاریخچه تیره Labiatae و جنس Thymus
در گياهان تيره نعناعيان برگ‌ها ساده و يا كم و بيش دندانه‌دار بوده و نسبت به هم متقابل مي‌باشند. شكل ظاهري ساقه كم و بيش چهار گوش و در ساختمان تشريحي ساقه در هر گوشه از آن يك بافت كلانشيمي به شكل ستون قرار دارد. در سطح برگ و ساقه جوان اكثر نباتات اين تيره پرزهاي ساده و غده‌اي يافت مي‌شوند كه داراي ترشحات معطره مي‌باشند. در اين مواد معطره مقدار قابل ملاحظه‌اي منتول[20] و تيمول[21] و غیره يافت مي‌شود كه استفاده طبي دارند. از اين مواد براي معطر نمودن خمير دندان و بعضي شربت‌ها و شيريني‌جات نيز استفاده مي‌شود.
شكل ظاهري و قطعات پوششي گل اين گياهان كم و بيش شبيه گل در تيره ميمونيان است يعني در قطعات پوششي گل 5 كاسبرگ و 5 گلبرگ نامنظم يافت مي‌گردد. كاسبرگ‌ها نسبتاً كوچكند. قسمت انتهايي جام گل به شكل 2 لب در آمده است. لب پايين كه مركب از 3 گلبرگ است بشقابی شكل بوده و روي اين اصل گياهان اين تيره را لبديسان نيز مي نامند (Scheen & Albert, 2009).
جنس آویشن (Thymus) یکی از جنس‌های خانواده نعناع (Labiatae) است که در زیر خانواده Nepetoeideae قرار دارد و از نظر فیلوژنی با جنس‌های مرزنگوش Origanum، آویشن شیرازی Zataria و گل ریز Micromeria خویشاوندی دارد. مبدأ پیدایش‌ این جنس دوران سوم زمین شناسی است و در فلور خشکی پسند ‌این دوره آثار آن را یافته‌اند و به دنبال توسعه مناطق خشک به خصوص در دوره پلیوسن و بعد از آن تا به امروز تکامل صورت گرفته است.
در مورد تعداد گونه‌های آویشن از نظر تاکزونومیکی گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. تعداد گونه‌های آن در بعضی گزارش‌ها به 800 گونه می‌رسد، اما با در نظر گرفتن کم‌ترین مقدار تنوع مورفولوژیکی 215 گونه از ‌این جنس توسط Morals در سال 2002 و 220 گونه توسط Harley و همکاران در سال 2004 گزارش گردیده است. نام جنس Thymus از کلمه یونانی Thyo به معنای عطر گرفته شده است. تفسیر دیگری که در مورد نام‌ این جنس وجود دارد، کلمه یونانی Thymos به معنای قوت است و Thymus به گروهی از گیاهان اطلاق می‌شده که دارای اثر تقویت کننده و محرک بوده‌اند. آویشن‌ها به علت داشتن عطر و همچنین خواص دارویی در همه جای دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرند. وجود غده‌های ترشحی در سطح برگ‌ها و گل‌های این گیاه سبب اصلی عطر، بو و خواص دارویی در گیاه است.
معروف‌ترین گونه ‌این جنس، T. vulgaris است که مطالعات و تحقیقات زیادی در مورد آن انجام شده است و یکی از معروف‌ترین گیاهان دارویی می‌باشد که تولید آن در مقیاس تجاری در برخی از کشورهای اروپایی صورت می‌گیرد.‌ این گونه در واقع اولین گیاه‌ این جنس است که توسط پلینی[22] در قرن اول میلادی در کتاب تاریخ طبیعی درباره آن توضیح داده شده است و ‌این نام بعدها توسط لینه در سال 1753 به گیاه مورد نظر پلینی داده شده است. ارزش تجاری گونه‌های Thymus به دلیل اسانس‌های روغنی، اولئورزین‌ها[23] و مصرف تازه و خشک گیاه و همچنین کاربرد آن‌ها در باغبانی است.
مهم‌ترین ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس آویشن‌ها تیمول[24] و کارواکرول[25] است (شکل‌های 1 ـ 1 و 1 ـ 2).‌ این‌ها دو ترپنوئید هستند که تنها در تعداد محدودی از گونه‌های گیاهی از جمله آویشن‌ها وجود دارند.

right2921000left-13335000
-45085288290شکل 2 ـ 2 ـ کارواکرول
00شکل 2 ـ 2 ـ کارواکرول

38925508890شکل 2 ـ 1 ـ تیمول
00شکل 2 ـ 1 ـ تیمول

هیبریداسیون در ‌این جنس بسیار معمول است و در جایی که دو گونه یا بیشتر در کنار هم رشد می‌نمایند بین آن‌ها هیبریداسیون صورت می‌گیرد. بیشترین حشرات ملاقات کننده گل‌ها، زنبورها هستند که به مقدار زیاد بین گیاهان مجاور یکدیگر پرواز می‌نمایند و عامل مهمی ‌در انتقال دانه‌های گرده به حساب می‌آیند.
در واقع آویشن‌ها جزء گیاهان جذب کننده زنبورهای عسل نیز می‌باشند. به علاوه تعداد زیادی از گونه‌های پروانه (Lepidopedra) آویشن‌ها را ملاقات می‌نمایند و به دلیل ‌اینکه ‌این‌ها فواصل طولانی‌تری را طی می‌نمایند، توان انتقال ژن در میان جمعیت‌ها وجود داشته و در نتیجه تنوع مورفولوژیکی بالایی در میان جمعیت‌ها به چشم می‌خورد. (جم‌زاد، 1388).
روش‌های تهیه و استخراج ترکیبات معطر از گذشته‌های دور آغاز شده و تا کنون نیز به‌ طور چشمگیری توسعه یافته است. اولین نوشته‌هایی که در‌ این زمینه وجود دارد مربوط به کیمیاگران تمدن‌های اولیه در خاورمیانه می‌باشد که در آن زمان در اوج شهرت بوده‌اند.‌ این نوشته‌ها توسط جامعه الکسندریا در مصر گردآوری شده اند (Taylor, 1996).
ایرانیان از قرن‌های هفتم تا سیزدهم دانشمندان بزرگی را پرورش داده‌اند که از جمله‌ این دانشمندان ابن‌سینا می‌باشد که بالغ بر یکصد کتاب نوشته است و یکی از ‌این کتاب‌ها به طور کامل به گل رز اختصاص دارد. همچنین اختراع کندانسور را نیز به ابن‌سینا نسبت می‌دهند که برای تهیه روغن‌های اسانسی خاص و گلاب از آن استفاده می‌شده است (Forbes, 1984).
2 ـ 5 ـ ویژگی‌های گیاه‌شناسی و ریخت شناسی آویشن (Thymus)
آویشن‌ها گیاهان چند ساله، بالشتکی یا کپه‌ای با فرم افراشته، خیزان، خمیده و یا خزنده هستند. اصولاً گیاهانی کوتاه قد هستند و ارتفاع آن‌ها کمتر از 50 سانتی‌متر است البته به ندرت گونه‌هایی با ارتفاع بیشتر نیز وجود دارند. ساقه‌ها ممکن است مشخصاً چهارگوش و یا کم و بیش چهارگوش و یابا سطح مقطع گرد باشند. معمولاً ساقه پوشیده از کرک است که به حالت‌های مختلف سطح ساقه را می‌پوشانند، در گروهی از گونه‌ها کرک‌ها به صورت یکنواخت تمام سطح ساقه را می‌پوشاند (holotrichous)، در گروهی دیگر کرک‌ها تنها در دو سطح متقابل وجود دارند که‌ این حالت معمولاً در گروه با ساقه‌های چهارگوش دیده می‌شود (alelotrichous) و بالاخره در گروه سوم کرک‌ها تنها در محل حاشیه ساقه چهارگوش یا به عبارت دیگر در چهار وجه ساقه قرار دارند (goniotrichous).
از میان گونه‌های آویشن 18 گونه از ایران شناسایی شده است. گونه‌های Thymus‌ ایران اکثراً دارای ساقه‌های پوشیده از کرک‌های یکنواخت در تمام سطحشان هستند (holotrichous) و تنها یک گونه دارای کرک در سطوح موازی (alelotrichous) از ایران گزارش شده است (آویشن برگ گرد T. nummularis).
غده‌های ترشحی معمولاً در سطح ساقه دیده نمی‌شوند و اصولاً کرک‌های ساقه ساده و بدون غده‌اند، امّا گاهی تعدادی غده ترشحی نقطه مانند در سطح ساقه دیده می‌شوند.
بـرگ‌ها: متقابل و به شکل‌های مختلف از خطی تا دایره‌ای دیده می‌شوند و ممکن است در حاشیه مسطح یا تا خورده (revolute) با لبه‌های به طرف بیرون برگشته باشند. برگ‌های قاعده گل آذین کمی ‌بزرگ‌تر از برگ‌های ساقه‌ایست. برگ‌ها معمولاً دارای دمبرگ کوتاه هستند و یا ممکن است بدون دمبرگ باشند. در محور برگ‌ها در محل اتصال برگ به ساقه معمولاً تعدادی برگ کوچک وجود دارد.در گونه‌های ایرانی تعداد رگبرگ‌های جانبی معمولاً از چهار جفت تجاوز نمی‌کند.
گـل آذین: معمولاً انتهایی به شکل کروی و یا بیضوی در انتهای شاخه دیده می‌شود که از چرخه‌های متراکم گل آذین تشکیل شده و گاهی یک یا دو چرخه با فاصله نسبت به چرخه انتهایی به صورت چسبیده به ساقه و یا گاهی با دم گل آذین مشخص به چشم می‌خورد. در تعدادی از گونه‌ها از جمله T. armeniacus گل آذین به صورت خوشه‌ای مرکب (panicle) دیده می‌شود و یا ممکن است چرخه‌های گل تماماً با فاصله نسبت به یکدیگر قرار گرفته باشند.
براکـته‌ها: معمولاً خطی و یا سر نیزه‌ای، بدون کرک و یا پوشیده از کرک به شکل‌های مختلف می‌باشند.
گـل‌ها: به شکل نر و ماده و یا ماده هستند. گل‌های ماده فاقد پرچم‌های بارورند. دارای دمگل و یا بدون دمگل به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز، ارغوانی و بنفش هستند.
کاسـه گل: دارای 5 دندانه است که در دو لبه مشخص وجود دارند. لبه بالایی به سه دندانه کوتاه مثلثی یا سر نیزه‌ای که در حاشیه ممکن است دارای کرک‌های مژه‌ای و یا کرک‌ها ساده تک سلولی پراکنده و یا فاقد کرک باشند، لبه پایینی کاسه گل دارای دو دندانه باریک و مژه‌دار است که‌ این صفت در جنس آویشن ثابت است و تمام گونه‌ها دارای کاسه با دندانه‌های پایینی خطی و مژه‌دارند و‌ این دندانه‌ها معمولاً به طرف داخل خمیده اند و در موارد استثنایی صاف و بدون خمیدگی هستند،‌ این دندانه‌ها معمولاً بلندتر از دندانه‌های بالایی هستند، ولی در بعضی از گونه‌ها ممکن است کم و بیش هم اندازه با دندانه‌های بالایی باشند. سه دندانه بالایی ممکن است کم و بیش در امتداد لوله کاسه قرار گیرند یا مشخصاً پهن‌تر از لوله کاسه باشند. گلوی کاسه معمولاً دارای یک دسته کرک سفید و ریش مانند می‌باشد. کرک‌ها و غده‌های ترشحی از نوع کرک‌ها و غده‌های برگ بر روی کاسه گل دیده می‌شود.
جـام گل: دارای دو لبه مشخص است. لبه بالایی معمولاً دارای یک بریدگی کوتاه در وسط است و لبه پایینی دارای سه لوب کم و بیش یک شکل و یک اندازه است. بر روی لبه پایینی گاهی تعدادی کرک دیده می‌شود و همچنین در سطح بیرونی گل غده‌های ترشحی و کرک به طور پراکنده وجود دارند.جام گل معمولاً کمی ‌از کاسه بیرون می‌آید و یا ممکن است مشخصاً از کاسه بلندتر باشند. اصولاً اندازه گل‌ها بین 4 تا 10 میلی‌متر است. تعداد پرچم‌ها در آویشن‌ها 4 عدد است که دو تا بلندتر هستند.تولید گرده در پرچم‌ها کم است.
دانـه گرده: در‌ این جنس دارای شکل یکنواختی است و مانند سایر جنس‌های زیر خانواده Nepetoideae دارای شش شیار و جور قطب هستند. انواع هشت و یا چهار شیاری نیز استثنائاً دیده شده‌اند. سطوح بین شیارها معمولاً یک اندازه، امّا در مواردی شیارهای نابرابر به طور یک در میان کوچک و بزرگ وجود دارند. دانه‌های گرده کم و بیش کروی هستند. تزئینات سطح گرده معمولاً از نوع شبکه‌ای، شبکه‌ای مرکب، یا به ندرت دارای سطح صاف هستند.
مـادگی: از تخمدان چهارخانه ساخته شده که تبدیل به میوه چهار فندقه می‌گردد. معمولاً هر چهار فندق کامل و رسیده می‌شوند ولی در مواردی ممکن است یک یا دو تای آن‌ها تحلیل رفته و رشد کامل نداشته باشند. اندازه فندقه‌ها بین 1 تا 2 میلی‌متر است و معمولاً کروی یا تخم مرغی پهن هستند. خامه بلندتر از لوله جام گل و دارای کلاله دو شاخه و هم سطح با پرچم‌هاست (شکل1 ـ 3).

center8288655شکل 2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن
00شکل 2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن
center-22923500
عدد کروموزومی: در ‌این جنس بسیار متنوع است. حالت‌های پلی‌پلوئیدی[26] شامل تترا و هگزا پلوئید گزارش گردیده است. عدد پایه کروموزومی‌7=x است. اعداد کروموزومی‌24=n2 تا 90=n2 برای گونه‌های Thymus گزارش گردیده است ولی معمول‌ترین اعداد کروموزومی‌60، 56، 30 و 28=n2 می‌باشند. همچنین گزارش‌هایی از سطوح پلوئیدی متفاوت در یک گونه وجود دارد. آنیوپلوئیدی[27] پدیده مهمی‌در دوره تکامل جنس آویشن بوده است و عامل تغییرات در عدد کروموزومی‌می‌باشد. بعضی از مطالعات نشان داده است که جمعیت‌های متفاوت یک گونه اعداد کروموزومی ‌متفاوتی دارند (جم‌زاد، 1388).
2 ـ 5 ـ 1 ـ ویژگی‌های Thymus daenensis
گیاهی خشبی، کوتاه قد، بالشتکی، به ارتفاع 15 تا 30 سانتی‌متر، راست، بدون انشعاب، تقریباً بدون کرک تا کم و بیش کرک‌دار با مجموعه برگ‌های محوری یا بدون آن. برگ‌ها به طول 10 تا 20 و عرض 2 تا 5 میلی‌متر، کم و بیش گسترده، از میان‌گره کوتاهتر، خطی تا سر نیزه‌ای باریک، بدون دمبرگ، نوک تیز، سطح زیرین برگ با رگبرگ میانی برجسته و 2 تا 3 جفت رگبرگ جانبی برجسته، جفت سوم تا نیمه برگ امتداد یافته، با تعداد زیادی غده ترشحی قرمز رنگ در هر دو سطح. گل آذین انتهایی، گاهی کشیده، چرخه‌های پایینی دور از یکدیگر و بندرت دارای دمگل آذین. برگه‌ها تقریباً شبیه به برگ‌ها، کوتاه‌تر و تقریباً پهن‌تر از آن‌ها، سبز رنگ به ندرت قرمز مایل به بنفش. کاسه به طول 3 تا 5/4 میلی‌متر، لوله‌ای یا استکانی، دندانه‌های لبه بالایی به طول 5/0 تا 1 میلی‌متر، نزدیک به هم به طرف بیرون برگشته، مشخصاً کوتاه‌تر از دندانه‌های لبه پایینی. جام گل به طول 5 تا 6 میلی‌متر، قرمز رنگ. زمان گلدهی تابستان (شکل1 ـ 4).
اکـولوژی: مناطق کوهستانی در ارتفاع 1450 تا 3200 متر.
پـراکندگی جغرافیایی در جهان: ایران (گیاه انحصاری).
رویشگاه‌ها و پراکندگی جغرافیایی در ایران: زنجان، کردستان، همدان، لرستان، اصفهان، کهکیلویه و بویر احمد، چهارمحال و بختیاری، فارس، مرکزی، قزوین (جم‌زاد، 1388) و تهران (Rechinger, 1982).
centercenter00
center6769100شکل 2 ـ 4 ـ آویشن دنایی
00شکل 2 ـ 4 ـ آویشن دنایی

2 ـ 6 ـ نیازهای اکولوژیکی آویشن
بذرهای آویشن 2 الی 3 سال از قوه رویش خوبی برخوردار هستند. در شرایط اقلیمی‌ مناسب 14 تا 20 روز پس از کاشت سبز می‌شوند. رشد اولیه ‌این گیاه بسیار کند است. آویشن در اوایل رویش نسبت به سایه بسیار حساس است و به تابش نور کافی نیاز دارد.
با افزایش سن در اوایل بهار رویش گیاه آغاز شده و از اواسط اردیبهشت اولین گل‌ها ظاهر می‌شوند و گلدهی تا اواخر خرداد ادامه می‌یابد.
این گیاه خشکی دوست است و به سهولت قادر به تحمل کم آبی و خشکی می‌باشد. کشت ‌این گیاه در زمین‌های گود و زمین‌هایی که سبب آب‌ایستایی شود مناسب نیست، زیرا به غرقابی زمین به شدت حساس است. در فصول سرد و در زمستان چنانچه روی گیاهان را برف نپوشاند ممکن است تحت تأثیر سرما قرار گرفته و خشک شوند چون نور نقش عمده‌ای در افزایش کمیت و کیفیت اسانس آویشن دارد. توصیه می‌شود برای کشت آن از مناطق آفتابی و از دامنه‌های جنوبی تپه‌ها استفاده شود (امیدبیگی، 1379).
2 ـ 7 ـ کاشت، داشت و برداشت
2 ـ 7 ـ 1 ـ کاشت
آویشن به سه روش کشت می‌شود:
1 ـ بذر
2 ـ قلمه‌ زنی
3 ـ تقسیم گیاه به چند پایک در فصل بهار اواسط فروردین ماه.
برای کاشت به صورت بذر، در زمین مورد نظر که دارای خاک نرم حاوی رس و ماسه می‌باشد، آفتاب‌گیر و خشک است بذر به صورت خطی و به فاصله عرض 50 سانتی‌متر کاشته می‌شود. با توجه به ‌این‌که آویشن گیاه آهک دوست است، در خاک‌های اسیدی قبل از کاشت مقدار 4 تا 5 تن بی‌کربنات کلسیم در هکتار به خاک اضافه می‌نمایند. ‌این امر در صورتی انجام می‌گیرد که خاک دارای کمبود کلسیم باشد. پس از کاشت بذر یک لایه نازک به قطر 2 میلی‌متر خاک نرم داده می‌شود. معمولاً توسط غلطک فشاری ‌این امر صورت می‌پذیرد. میزان بذر مورد نیاز 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار می‌باشد. پس از فصل رویش قبل از چوبی شدن برای برداشت گیاه از 3 سانتی‌متری بالای یقه قطع می‌شود.
این گیاه اگر به صورت زراعی کشت گردد به رطوبت دائم خاک با زهکش خوب نیاز دارد که معادل حدود 500 تا 600 میلی‌متر بارندگی سالیانه می‌باشد. اگر در فصل بهار پراکنش داشته باشد بسیار مناسب می‌باشد در غیر ‌این صورت هر 10 تا 12 روز نیاز به آبیاری دارد (حبیبی و همکاران، 1382).
خاک‌های سبک حاوی ترکیبات کلسیم و با ضخامت زیاد سطح الارض، خاک‌های مناسبی برای کشت آویشن هستند. خاک‌های سنگین برای کشت‌ این گیاه مناسب نیست و سبب کاهش عملکرد رویشی و اسانس آن می‌شود. تهویه خاک نقش عمده‌ای در افزایش عملکرد دارد. رطوبت و آبیاری زیاد نه تنها برای رویش‌ این گیاه مناسب نیست بلکه سبب کاهش کمیت و کیفیت اسانس آویشن می‌گردد.
pH خاک برای کشت آویشن بین 4/5 تا 8 مناسب است.
آویشن حداقل 4 تا 6 سال در یک مکان باقی می‌ماند، از ‌این رو تناوب کشت برای ‌این گیاه مهم، مناسب است. آویشن را باید با گیاهانی به تناوب کشت کرد که دوره رویشی کوتاهی داشته باشند و مدت کوتاهی پس از کشت برداشت شوند. گیاهان وجینی گیاهان مناسبی برای ‌این کار هستند.
سه تا چهار سال پس از برداشت آویشن آن را مجدداً می‌توان در همان زمین کشت کرد.
افزودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به خاک باید به دقت انجام گیرد، زیرا مواد غذایی فراوان یا کمبود ‌این مواد در خاک‌هایی که آویشن کشت می‌شود، مناسب نیست و در دو حالت سبب کاهش عملکرد پیکره رویشی و اسانس می‌شود.
قبل از کاشت، خاک باید مورد تجزیه و آزمایش قرار گیرد و مقادیر نیتروژن، فسفر و پتاس آن اندازه‌گیری و با در نظر گرفتن مقدار آن‌ها اقدام به کوددهی شود.
به زمین‌های تهی از مواد و عناصر غذایی، در فصل پاییز هنگام آماده ساختن خاک20 تا 30 تن در هکتار کود حیوانی کاملاً پوسیده باید اضافه شود. فصل بهار قبل از کشت گیاه 50 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و همین مقدار اکسید پتاس به همراه 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، باید در اختیار گیاهان قرار گیرد.
از آن‌جا که آویشن گیاهی چند ساله است، لذا خاک مزرعه در طول رویش گیاه، باید تجزیه شود ودر صورت لزوم مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه (مانند فسفر، پتاسیم، کلسیم و نیتروژن) به خاک اضافه شود (امیدبیگی، 1379).
2 ـ 7 ـ 2 ـ داشت
با توجه به ‌اینکه آویشن به مدت 4 تا 6 سال در مزرعه باقی می‌ماند، برنامه‌ریزی برای کوددهی آن حائز اهمیت است. با مصرف میزان مناسب کود دامی‌ پوسیده (تقریباً 20 تا 30 تن) قبل از کشت بایستی تأمین نیاز غذایی آن را تأمین نمود.
به طور معمول در فصل بهار قبل از کشت 50 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به همراه 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن در اختیار گیاهان قرار می‌گیرد. از سال دوم رویش، قبل از وجین علف‌های هرز همه ساله در فصل بهار باید 30 تا 50 کیلوگرم در هکتار نیتروژن در اختیار گیاهان قرار گیرد. علف‌کش‌هایی که ممکن است برای کنترل انتخابی علف‌های هرز آویشن در آزمایش‌های تحقیقاتی و زراعی استفاده شوند شامل لینورون[28]، سینبار[29]، استامپ[30]، فورسایت[31] و ورساتیل[32] می‌باشد. با‌ این وجود هرگونه کنترل شیمیایی علف‌های هرز ممکن است مطلوب نباشد. البته شاید بدون کمک بعضی از علف‌کش‌ها، کشت آویشن در مقیاس وسیع ممکن نباشد. با‌ این حال آویشن را می‌توان بدون استفاده از علف‌کش به طور موفقیت آمیز در مزارع با استفاده از یک پوشش بازدارنده رشد علف هرز پرورش داد. برای چنین کاری می‌توان از مالچ‌های آلی استفاده کرد (میرحیدر، 1382؛ سیف بهزاد، 1389).
2 ـ 7 ـ 3 ـ برداشت
زمان برداشت آویشن، نقطه حساس در مدیریت زراعی‌ این گیاه محسوب می‌شود. به طور کلی، بهترین زمان جمع آوری اندام رویشی ( برگ‌ها و ساقه‌های جوان) حاوی مواد مؤثره هنگامی ‌است که گیاه در مرحله گل‌زایی باشد. زمان برداشت مناسب برای آویشن در مناطق مختلف، متفاوت می‌باشد (میرحیدر، 1382؛ سیف بهزاد، 1389).
2 ـ 8 ـ خواص و کاربرد
همان‌طور که قبلاً اشاره شد، T. daenensis بومی‌کشور ایران می‌باشد و سالیان درازی است که از آن به عنوان آویشن استفاده می‌گردد. آزمایشات انجام شده در داخل کشور نشان می‌دهد که‌ این گونه ترکیبات مؤثره مشابه با گونه زراعی T. vulgaris دارد. بیشترین کاربرد ‌این گونه به علت داشتن ترکیبات فنلی نظیر کارواکرول و تیمول می‌باشد چون میزان ترکیبات فنلی T. daenensis قابل مقایسه باT. vulgaris می‌باشد. بنابراین موارد استفاده دارویی ذکر شده برای گونه T. vulgaris در موردT. daenensis نیز صدق می‌کند. تیمول موجود در گیاه T. daenensis دارای اثر آنتی سپتیکی 20 برابر فنل و اثرات سمی‌ کم‌تر از آن می‌باشد. همچنین بر روی برخی از ویروس‌ها مؤثر بوده و از آن به عنوان بند آورنده خون از سینه و درمان کننده بیماری قارچی Actinomycosis نام برده شده است. از تیمول موجود در T. daenensis می‌توان به نسبت 1/0 تا 1 درصد در لوسیون‌ها، کرم‌ها و پمادها جهت استعمال خارجی استفاده کرد. ‌این گیاه به عنوان ضدعفونی کننده در دردها و عفونت‌های سخت دندان و استحکام لثه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد (دامن خورشید، 1371؛ Perucci et al., 1995؛ Piccaglia et al., 1993 و Schwarz et al., 1996).
گیاه T. daenensis به دلیل داشتن بتا کاریوفیلن[33]، تیمول و کارواکرول به عنوان ضد التهاب، مسکن،ضد میکروب و مؤثر در تسکین علائم سرماخوردگی کاربرد دارد (الوندی، 1375).
از فعالیت‌های ضد میکروبی کارواکرول به اثرات ضد کرم آن می‌توان اشاره نمود (Herman, 1976 و Lattaoui Tantaoui-Elaraki, 1994). بتا بیسابولن[34] موجود در ‌این گونه دارای خواص ضد التهابی می‌باشد. علاوه بر ترکیبات فنلی اسانس گیاه وجود تانن[35] و ساپونین[36] در عصاره ‌این گیاه حائز اهمیت است. تانن‌ها دارای اثرات ضد التهاب پوستی، خواص آنتی سپتیکی و جلوگیری‌ کننده از خونریزی لثه و ساپونین‌ها دارای اثرات خلط آوری، ضد التهابی و دیورتیکی (اثر مهار کنندگی پمپ سدیم یا پمپ پتاسیم و یا ادرار آوری) دارد (Hornok, 1992). همچنین از ترکیبات فنلی ترپنی و غیر ترپنی در صنایعکنسرو سازی، بهداشتی، آرایشی و غذایی استفاده می‌شود (امیدبیگی، 1376 و صمصام شریعت و معطر، 1358). اسانس آويشن فرآورده‌هاي ضد اسپاسم، ضد نفخ و اثر ضدعفوني کننده قوي دارد. پماد حاصل از اين اسانس در بعضي از بيماري‌هاي جلدي مخصوصاً زونا اثر مفيد ظاهر مي کند. همچنين مي توان اين اسانس را در مصرف خارجي با روغن زيتون يا روغن‌هاي ديگري روي مفاصل به عنوان گرم کننده و محرک سطحي بکار برد. تيمول در فرمول خمير دندان‌ها و محلول‌هاي غرغره و دهان ‌شويه وارد مي‌شود. در بيماري‌هاي دستگاه تنفسي مانند برونشيت مزمن، سل و سرفه، به صورت استنشاق و يا به حالت محلول جهت پانسمان زخم‌ها بکار مي رود، زيرا اثر ميکروب کشي آن بر فنل ترجيح دارد.
آویشن برای تقویت اعصاب، درمان افسردگی، خستگی، بی‌خوابی، درد مفاصل، نقرس، ورم مفاصل و درد سیاتیک مفید بوده و همچنین نشاط‌آور است (Leung & Foster, 1996).
2 ـ 8 ـ 1 ـ شکل‌های دارویی
داروهایی که مواد مؤثره گیاه T. vulgaris در آن‌ها به کار رفته اند عبارتند از کنایپ[37]، برونشیکوم[38]، تیمیان کورارینا[39]،تیمپین[40]، اسپکتون[41]، شربت تیموزین[42] و اوپودلدوک[43] که در بازار دارویی اغلب کشورهای جهان وجود دارد. در کشور ما نیز عصاره پروپلین گلایکولی آویشن تولید و شربت تیمیان، تیمکس[44] و تیم آرتا[45] از آن تهیه شده است (امیدبیگی و بشیری، 1376؛ میرحیدر، 1373 ).
2 ـ 9 ـ بررسی اسانس
اسانس‌ها از دیدگاه شیمیایی، مخلوط‌های بسیار پیچیده، گاه بیش از یکصد جزء از ترکیبات شیمیایی هستند که شامل مونوترپن‌ها، سزکویی ترپن‌ها، مشتقات اکسیژنه آن‌ها و ترکیبات دیگر می‌باشند. اغلب اسانس‌ها دارای یک یا چند جزء اصلی در ترکیباتشان می‌باشند که عامل طعم و بوی آن‌ها هستند. اسانس‌ها از قسمت‌های مختلف گیاه از جمله برگ، ساقه، دانه، گل، ریشه و غدد ترشحی به دست می‌آیند. اسانس‌ها به دلیل معطر بودن به طور وسیع در صنایع دارویی، غذایی و عطر سازی کاربرد دارند. اسانس‌ها فرار هستند و هنگام قرار گرفتن در مجاورت هوا تبخیر می‌شوند و به همین علت به نام‌های Essential oil، Volatile oil و Ethereal oil معروف می‌باشند. اسانس‌ها ابتدا که تازه‌اند بدون رنگهستند، امّا مدت طولانی به علت اکسیده شدن و رزینی شدن[46] تیره رنگ می‌شوند. برای جلوگیری از تیره رنگ شدن اسانس‌ها را در مکان خنک و خشک و در ظروف شیشه‌ای کدر نگهداری می‌نمایند (آزادبخت، 1378؛ آقایی جوینی، 1379 و مؤمنی و شاهرخی، 1370).
اسانس آویشن مرکب از دو نوع فنل تیمول و کارواکرول که ‌ایزومر یکدیگرند، می‌باشد. علت از بین رفتن اسانس‌ها را واکنش‌های عمومی ‌نظیر اکسیداسیون، رزینی شدن، پلیمریزاسیون، هیدرولیز استرها و برهم کنش گروه‌های واکنش‌گر[47] ذکر کرده اند. ‌این فرآیندها به وسیله حرارت در مجاورت هوا و رطوبت فعال شده و با قرار گرفتن در معرض نور به وسیله فلزات کاتالیز می‌شوند (Mahindru, 1992).
اثر نور در خراب شدن اسانس کمتر از اثر رطوبت می‌باشد. اسانس‌ها را بایستی از وجود هرگونه فلز و رطوبت دور نگه داشت و در ظرف در بسته و کاملاً تیره در دمای پایین و دور از نور نگهداری کرد. برای نگهداری مقدار کم اسانس، شیشه‌های تیره رنگ و برای مقادیر زیاد اسانس ظروف استوانه‌ای فلزی ویژه که دهانه آن‌ها با قلع بسته شده است، مناسب می‌باشد (آیینه‌چی، 1370).
برای گرفتن رطوبت اسانس در مقادیر کم، می‌توان از سولفات سدیم[48] بدون آب استفاده کرد. سولفات سدیم به اسانس اضافه می‌شود و سپس با صاف کردن اسانس، سولفات سدیم از آن جدا می‌شود(آقایی جوینی، 1379).
گرچه اسانس‌ها از نظر ترکیبات شیمیایی از هم متفاوت هستند ولی دارای خواص فیزیکی مشترکیمی‌باشند. مانند بوی مخصوص، ضریب شکست بالا و فعالیت نوری زیاد. اسانس‌ها در آب میسل[49] تشکیل نمی‌دهند امّا تا حدی که بوی خود را به آب منتقل کنند در آن قابل حل می‌باشند. اسانس‌ها در الکل و دیگر حلال‌های آلی حل می‌شوند و بر خلاف روغن‌های ثابت که از اسیدهای چرب و استرهای گلیسرول تشکیل شده‌اند، اثر پایداری روی کاغذ بر جای نمی‌گذارند و با قلیاها قابل صابونی شدن نمی‌باشند (امیدبیگی، 1379).
ترکیب شیمیایی اسانس‌ها بسیار متفاوت بوده و از مواد آلی مختلفی نظیر ترپن‌ها، استرها، آلدئیدها،کتون‌ها، الکل‌ها و هیدروکربن‌ها تشکیل شده اند.
اسانس‌های محتوی ترپن زیاد نظیر اسانس پرتقال، کاج و غیره بیشتر از طریق اکسیداسیون و رزینی شدن تخریب می‌شوند. اسانس‌هایی که محتوی استر بیشتری می‌باشند، در طول دوره نگهداری مقداری اسید تولید می‌نمایند که ناشی از هیدرولیز استرها می‌باشد. اسانس‌های محتوی آلدئید به تدریج از بین می‌روند که احتمالاً از طریق افزایش مواد آنتی اکسیدان به روغن‌های چرب می‌توان آن‌ها را در مقابل اکسیداسیون محافظت نمود. اسانس‌های محتوی الکل مانند اسانس سندل و ژرانیوم پایدار بوده و در طی نگهداری بی‌رنگ باقی می‌مانند (آیینه‌چی، 1370).
وزن مخصوص اسانس‌ها کمتر از آب است ولی تعداد محدودی از اسانس‌های گیاهی وزن مخصوص بیشتر از آب دارند. به طور کلی اسانس‌ها در الکل، اتر، اتر نفت و اغلب حلال‌های آلی محلول هستند (جایمند و رضایی، 1385).
اسانس‌ها به صورت خوراکی اثر تحریکی ملایم روی مخاط دهان و جهاز ‌هاضمه دارند و دفع آن‌ها از ریه‌ها، پوست و کلیه صورت می‌گیرد. از گیاهانی که دارای اسانس زیاد می‌باشند می‌توان به گیاهان خانواده کاسنی، نعناعیان، چتریان، کاج و مرکبات اشاره نمود (بهمن زادگان جهرمی، 1385).
ترکیبات و همچنین مقدار اسانس در اثر عوامل مختلفی مانند زمان جمع آوری، سن گیاه، نحوه خشک کردن، بسته بندی و شرایط نگهداری گیاه و روش استخراج اسانس تغییر می‌نماید. همچنین شرایط رویشگاهی مانند ارتفاع از سطح دریا، شرایط آب و هوایی، خاک، میزان نور، رطوبت و غیره نیز بر میزان، نوع و درصد اجزای تشکیل دهنده اسانس اثر دارند. بنابراین برای یافتن شرایط بهینه برای دستیابی به اسانس با کمیت و کیفیت بالا، تحقیق بر روی اثر هر یک از‌ این عوامل بر اسانس گیاهان معطر مختلف اهمیت دارد (آیینه‌چی، 1370 و Asakawa & Toyota, 1978).
2 ـ 10 ـ موارد کاربرد اسانس
بیشتر اسانس‌ها به طور مستقیم به عنوان مواد اولیه در تولید ترکیب‌های طعم‌دار وخوشبو کننده‌ها استفاده می‌شوند. در هر حال، بعضی اسانس‌ها تجزیه و یا توسط تقطیر کردن غلیظ می‌شوند و همچنین تفکیک یا جذب می‌گردند. به طور مثال ترکیب‌هایی که از اهمیت خاصی برخوردار بوده و برای خوش‌بو کننده‌ها و یا طعم دهنده‌ها مطلوب هستند تغلیظ می‌گردند، ولی ترکیب‌هایی که بوی نامطبوع و یا ضعیفی دارند و ضروری نمی‌باشند، حذف می‌گردند. امکان جداسازی یک یا چند ترکیب خاص از اسانس‌ها با روش تقطیر و یا کریستالیزاسیون وجود دارد.
اسانس‌ها و ترکیب‌های آن‌ها به طور مستقل در صنایع مختلف نیز مصارف زیادی دارند بنابر‌این در زیر به عمده‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود:
ـ صنایع عطر سازی (تهیه ادکلن، عطرها و اسپری‌های مختلف).
ـ صنایع بهداشتی (خوشبو کننده‌ها، بهبود مزه خمیر دندان، تهیه صابون، کرم، ضد عفونی کننده‌ها و غیره).
ـ صنعت غذایی (شربت، آبلیمو، نوشابه‌های غیر الکلی و الکلی، شیرینی‌پزی و غیره).
ـ جهت مصارف فنی (حلال‌ها و معرف‌های کف کننده).
ـ صنایع داروسازی (ساخت داروها نظیر شربت‌ها و غیره).
ـ سایر صنایع (چرم سازی، لاستیک، خوشبو کننده‌های صنعتی، لوازم التحریر و غیره).
2 ـ 10 ـ 1 ـ کاربرد اسانس‌ها در پزشکی
بسیاری از فراورده‌های خام گیاهان معطر به علت داشتن اسانس به طور مستقیم در پزشکی مصرف می‌شوند، ولی در بیشتر موارد اسانس‌ها را از مواد خام جدا نموده و به عنوان دارو به کار می‌برند. ‌این مواد برخلاف بسیاری از داروها جذب پوست سالم می‌شوند. اسانس‌ها علاوه بر ‌این از نظر اقتصادی نقش مهمی‌ در داروسازی و صنعت‌ ایفا می‌نمایند. از اسانس‌ها در مواردی مثل اثر ضد تحریکات پوستی، رفع درد، سوزش و خارش جلدی (از اسانس کافور و ترکیب منتول به شکل روغن و یا پماد) استفاده می‌شود. در بی‌حسی موضعی از اسانس میخک که موجب تسکین درد دندان می‌گردد و به عنوان بادشکن، ادرار آور، ضد عفونی‌های ملایم،‌ ایجاد تحریکات موضعی پوست، احتقان و قرمزی، احساس گرما، حساسیت به تحریکات،‌ ایجاد حالتی شبیه به التهاب (مانند خردل به شکل ضماد و پاشویه) به کار می‌رود.
تا به حال تحقیقات وسیعی در مورد اسانس‌ها به علاوه داشتن ویژگی‌ها ضد عفونی کنندگی از قبیلضد باکتری، ضد میکروبی و ضد قارچی صورت پذیرفته است. در گذشته از ‌این خاصیت برای نگهداری و جلوگیری از کپک زدن و خراب شدن مواد غذایی استفاده می‌کردند (جایمند و رضایی، 1385).
2 ـ 11 ـ ترکیبات اصلی تشکیل دهنده اسانس آویشن دنایی
شاخه گلدار و برگدار گیاه دارای پنتوزان‌ها[50]، تانن‌ها به مقدار 10 درصد و حتی بیشتر، یک ماده تلخ، رزین، یک ساپونین و اسانسی است که مقدار متوسط آن به 4/0 درصد می‌رسد.
اسانس آویشن که به اسانس تیم[51] موسوم است مرکب از دو نوع‌ ایزومر فنلی، یکی تیمول و دیگری کارواکرول می‌باشد که همراه با سیمن[52]، لینالول[53] (به مقدار کم)، پینن[54] و بورنیل استات[55] در اسانس یافت می‌شوند. در کشور فرانسه، مقدار درصد تیمول در اسانس ‌این گیاه به 24 تا 25 درصد می‌رسد.
اسانس آویشن در الکل و روغن‌های چرب حل می‌شود. نوع دارویی آن باید لااقل دارای 30 درصد ازفنل‌های مذکور باشد.
اسانس آویشن، از گیاه مذکور و همچنین از T. zygis L. و واریته‌ای از آن به نام gracilis Boiss. که بر اثر تقطیر با آب بخار آب به دست آمده، مایعی است بی‌رنگ یا به رنگ زرد تا قرمز که بوی مطبوع مخصوص و معطر و پایدار دارد. در مجاورت نور فاسد می‌شود. وزن مخصوص آن بین 915/0 تا 935/0 است. باید در محل خنک، در شیشه‌های در بسته، به صورت مملو و دور از نور نگهداری شود.
تیمول به فرمول C10H14O و به وزن مولکولی 21/150 است. در اعضای گیاهان مختلف تیره نعناع، متعلق به جنس‌های Thymus، Ocimum، Mosla، Monandra، Origanum و همچنین Carum‌ها(از خانواده Umbelliferae) یافت می‌شوند. تیمول به طور سنتزی نیز از پیپریتون[56]، پاراسیمین[57] یا متا کرزول[58] تهیه می‌شود. تیمول به صورت بلورهای منشوری شکل نسبتاً درشت و بی‌رنگ از اسانس آویشن به دست می‌آید. بوی مشخص دارد و در گرمای 5/50 تا 5/51 درجه سانتی‌گراد ذوب می‌شود. در الکل، اتر، کلروفرم[59]، پترولیوم اتر[60]، سولفور کربن و استیک اسید[61]، به مقدار زیاد حل می‌گردد. در آب به مقادیر کم (یک در 1200) محلول است.
محلول‌های الکلی و آبی آن، خنثی و فاقد هرگونه واکنش در مقابل تورنسل هستند. در محلول‌های قلیایی به سهولت حل می‌شود. از مشخصات دیگر این است که با منتول، سالول[62]، کامفور[63] و کلرال[64]، مخلوط مایع به وجود می‌آورد یعنی در واقع با آن‌ها ناسازگاری دارد (زرگری، 1369).

– (102)

centercenter00
centertop00
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رودهن
دانشکده کشاورزی ـ گروه زراعت
پایان‌نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد زراعت
عنوان پایان‌نامه:
بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی(Thymus daenensis L.)
استاد راهنما:
دکتر فائزه فاضلی
استاد مشاور:
مهندس مسعود محمد علیها
نگارش:
شاهین شرف‌الدین شیرازی
تابستان 1392
کد شناسایی پایان‌نامه:
11350208901011
left-32512000به نام خداوند جان و خرد
دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن
تعهدنامه اصالت پایان نامه
اینجانب شاهین شرف‌الدین شیرازی دانش‌ آموخته مقطع کارشناسی ارشد ‌در رشته کشاورزی ـ زراعت که در تاریخ 31/06/1392 از پایان نامه خود خود تحت عنوان بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی (Thymus daenensis L.) با کسب نمره 20 و درجه عالی دفاع نموده‌ام، متعهد می‌شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و…) استفاده نموده‌ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج نموده‌ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین‌تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی ارایه نشده است.
چنان‌چه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره‌برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و… از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنان‌چه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می‌پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی‌ام هیچ‌گونه ادعایی نخواهم داشت.
0120015شاهین شرف‌الدین شیرازی
تاریخ و امضا:
00شاهین شرف‌الدین شیرازی
تاریخ و امضا:

تقدیم به
تو ای مادر، ای شوق زیبایی نفس کشیدن، ای روح مهربان هستی‌ام
تو رنگ شادی‌هایم شدی و لحظه‌ها را با تمام وجود از من دور کردی و
عمری خستگی‌ها را به جان خریدی تا اکنون توانستی طعم خوش
پیروزی را به من بچشانی
تقدیم به خواهرم
که وجودش شادی بخش و صفایش مایه آرامش من است
تقدیم به برادرم
که همواره در طول تحصیل متحمل زحماتم بود و تکیه‌گاه من در مواجهه با مشکلات، و وجودش مایه دلگرمی
با سپاس از استاد راهنمای ارجمند و پر مایه‌ام سرکار خانم دکتر فاضلی
که از محضر پر فیض ایشان، بهره‌ها برده‌ام.
با امتنان بیکران از مساعدت‌های بی شائبه‌ و پدرانه‌ی استاد مشاور، جناب آقای مهندس علیها که همواره یاور، راهنما و چراغ راهم بودند.
با تقدیر و درود فراوان خدمت خانواده عزیز، دلسوز و فداکارم که پیوسته
جرعه نوش جام تعیلم و تربیت، فضیلت و انسانیت آن‌ها بوده‌ام و همواره چراغ وجودشان
روشنگر راه من در سختی‌ها و مشکلات بوده‌.
با سپاس بی دریغ خدمت دوستان گران مایه‌ام خانم اسمعیلی،
آقای دکتر لباسچی و آقای مهندس بختیاری که مرا صمیمانه و مشفقانه یاری داده‌اند.
و با تشکر خالصانه خدمت همه کسانی که به نوعی مرا در به انجام رساندن این مهم
یاری نموده‌اند.
بررسی اثر نانو کود کلات آهن و کود آهن
بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی
آویشن دنایی
(Thymus daenensis L.)
فهرست مطالب
عـنــوان صفحه
چکیده 1
فصل اوّل: کلیات 1 ـ 1 ـ مقدمه 3
1 ـ 2 ـ طرح مسئله 6
1 ـ 3 ـ اهمیت و ضرورت پژوهش 6
1 ـ 4 ـ هدف 7
فصل دوّم: کلیات و بررسی منابع 2 ـ 1 ـ تاریخچه استفاده از گیاهان دارویی 9
2 ـ 2 ـ ترکیبات شیمیایی اسانس 11
2 ـ 2 ـ 1 ـ ترپن‌ها 11
2 ـ 2 ـ 2 ـ فنیل پروپن‌ها 11
2 ـ 3 ـ تیره نعناع 12
2 ـ 4 ـ تاریخچه تیره Labiatae و جنس Thymus 12
2 ـ 5 ـ ویژگی‌های گیاه‌شناسی و ریخت شناسی آویشن (Thymus) 15
2 ـ 5 ـ 1 ـ ویژگی‌های Thymus daenensis 18
2 ـ 6 ـ نیازهای اکولوژیکی آویشن 20
2 ـ 7 ـ کاشت، داشت و برداشت 20
2 ـ 7 ـ 1 ـ کاشت 20
2 ـ 7 ـ 2 ـ داشت 22
2 ـ 7 ـ 3 ـ برداشت 22
2 ـ 8 ـ خواص و کاربرد 23
2 ـ 8 ـ 1 ـ شکل‌های دارویی 24
2 ـ 9 ـ بررسی اسانس آویشن 24
2 ـ 10 ـ موارد کاربرد اسانس 26
2 ـ 10 ـ 1 ـ کاربرد اسانس‌ها در پزشکی 27
2 ـ 11 ـ ترکیبات اصلی تشکیل دهنده اسانس آویشن 28
2 ـ 12 ـ نانوتکنولوژی و کشاورزی 29
2 ـ 12 ـ 1 ـ نانو کود کلات آهن 30
2 ـ 13 ـ سولفات آهن 31
2 ـ 14 ـ مروری بر پژوهش‌های انجام شده 32
فصل سوّم: مواد و روش‌ها 3 ـ 1 ـ ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی محل اجرای طرح 38
3 ـ 2 ـ کاشت، داشت و برداشت 42
3 ـ 2 ـ 1 ـ کاشت 42
3 ـ 2 ـ 2 ـ داشت 45
3 ـ 2 ـ 3 ـ برداشت 51
3 ـ 3 ـ اندازه‌گیری ارتفاع گیاه 52
3 ـ 4 ـ اندازه‌گیری سطح تاج پوشش 52
3 ـ 5 ـ اندازه‌گیری وزن تر و خشک گیاه 53
3 ـ 5 ـ 1 ـ اندازه‌گیری وزن تر 53
3 ـ 5 ـ 2 ـ اندازه‌گیری وزن خشک 53
3 ـ 6 ـ اندازه‌گیری محتوای کلروفیل a، b، کل و کاروتنوئیدها 53
3 ـ 7 ـ اندازه‌گیری میزان N، P، K و Fe جذب شده توسط برگ‌ها 54
3 ـ 8 ـ شاخص سطح برگ 55
3 ـ 9 ـ تعیین درصد اسانس 57
3 ـ 10 ـ تجزیه آماری 60
فصل چهارم: نتایج و بحث 4 ـ 1 ـ تجزیه و تحلیل آماری 62
4 ـ 2 ـ رنگیزه‌های فتوسنتزی 64
4 ـ 2 ـ 1 ـ محتوای کلروفیل a 64
4 ـ 2 ـ 2 ـ محتوای کلروفیل b 66
4 ـ 2 ـ 3 ـ مقدار کل کلروفیل 68
4 ـ 2 ـ 4 ـ نسبت کلروفیل a به b 69
4 ـ 2 ـ 5 ـ محتوای کاروتنوئیدها 71
4 ـ 2 ـ 6 ـ نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 73
4 ـ 3 ـ ارتفاع گیاه 78
4 ـ 4 ـ سطح تاج پوشش 80
4 ـ 5 ـ عملکرد بیوماس و عملکرد ماده خشک 83
4 ـ 5 ـ 1 ـ عملکرد بیوماس 83
4 ـ 5 ـ 2 ـ عملکرد ماده خشک 84
4 ـ 6 ـ میزان جذب نیتروژن، فسفر، پتاسیم و آهن توسط برگ‌ها 87
4 ـ 6 ـ 1 ـ میزان جذب نیتروژن 87
4 ـ 6 ـ 2 ـ میزان جذب فسفر 89
4 ـ 6 ـ 3 ـ میزان جذب پتاسیم 91
4 ـ 6 ـ 4 ـ میزان جذب آهن 93
4 ـ 7 ـ شاخص سطح برگ 97
4 ـ 8 ـ اسانس 100
4 ـ 8 ـ 1 ـ درصد اسانس 100
4 ـ 8 ـ 2 ـ عملکرد اسانس 102
4 ـ 9 ـ نتیجه‌گیری 106
4 ـ 10 ـ پیشنهادات 107
فهرست منابع 108
چکیده انگلیسی 125

فهرست جداول
عـنــوان صفحه
جدول 3 ـ 1 ـ برخی خواص فیزیکی و شیمیایی خاک مورد آزمایش 39
جدول 3 ـ 2 ـ آمار بارندگی ماهانه محل اجرای طرح در طول اجرای طرح 39
جدول 3 ـ 3 ـ آمار دمای ماهانه هوا در محل اجرای طرح در طول اجرای طرح 40
جدول 4 ـ 1 ـ تجزیه واریانس صفات کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، ارتفاع گیاه و سطح تاج پوشش 62
جدول 4 ـ 2 ـ تجزیه واریانس صفات عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان N، P، KوFe جذب شده توسط برگ‌ها، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد 63
جدول 4 ـ 3 ـ مقایسه میانگین محتوای کلروفیل a 64
جدول 4 ـ 4 ـ مقایسه میانگین محتوای کلروفیل b 66
جدول 4 ـ 5 ـ مقایسه میانگین محتوای کل کلروفیل 68
جدول 4 ـ 6 ـ مقایسه میانگین نسبت کلروفیل a به b 69
جدول 4 ـ 7 ـ مقایسه میانگین محتوای کاروتنوئیدها 71
جدول 4 ـ 8 ـ مقایسه میانگین نسبت کاروتنوئیدها به کلروفیل‌ها 73
جدول 4 ـ 9 ـ مقایسه میانگین ارتفاع گیاه 78
جدول 4 ـ 10 ـ مقایسه میانگین سطح تاج پوشش 80
جدول 4 ـ 11 ـ مقایسه میانگین عملکرد بیوماس 83
جدول 4 ـ 12 ـ مقایسه میانگین عملکرد ماده خشک 84
جدول 4 ـ 13 ـ مقایسه میانگین میزان جذب نیتروژن 87
جدول 4 ـ 14 ـ مقایسه میانگین میزان جذب فسفر 89
جدول 4 ـ 15 ـ مقایسه میانگین میزان جذب پتاسیم 91
جدول 4 ـ 16 ـ مقایسه میانگین میزان جذب آهن 93
جدول 4 ـ 17 ـ مقایسه میانگین شاخص سطح برگ 97
جدول 4 ـ 18 ـ مقایسه میانگین درصد اسانس حاصله 100
جدول 4 ـ 19 ـ مقایسه میانگین عملکرد اسانس حاصله 102

فهرست شکل‌ها
عـنــوان صفحه
شکل2ـ 1 ـ تیمول 14
شکل2 ـ 2 ـ کارواکرول 14
شکل2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن 17
شکل2 ـ 4 ـ آویشن دنایی 19
شکل 3 ـ 1 ـ پراکنش بارندگی در منطقه محل اجرای طرح 40
شکل3 ـ 2 ـ سبز شدن بذور کاشته شده در شاسی گلخانه 43
شکل3 ـ 3 ـ آویشن در مرحله 4 تا 6 برگی 43
شکل3 ـ 4 ـ آماده‌سازی زمین جهت انتقال پایک‌ها 44
شکل3 ـ 5 ـ نمونه‌ای از تابلوی کرت‌ها 44
شکل3 ـ 6 ـ وجین کردن علف‌های هرز 45
شکل3 ـ 7 ـ آماده سازی پایه برای محلول پاشی 46
شکل3 ـ 8 ـ محلول‌سازی کودها 46
شکل3 ـ 9 ـ محلول پاشی روی یکی از پایه‌ها 47
شکل3 ـ 10 ـ نمای کرت‌ها قبل از محلول پاشی دوم 47
شکل3 ـ 11 ـ نمای کرت‌ها قبل از محلول پاشی سوم 48
شکل3 ـ 12 ـ پایه تیمار شاهد قبل از برداشت 48
شکل3 ـ 13 ـ پایه سولفات آهن 3 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 49
شکل3 ـ 14 ـ پایه سولفات آهن 6 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 49
شکل3 ـ 15 ـ پایه نانو کود آهن 3 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 50
شکل3 ـ 16 ـ پایه نانو کود آهن 6 کیلوگرم در هکتار قبل از برداشت 50
شکل3 ـ 17 ـ برداشت پایه‌ها 51
شکل3 ـ 18 ـ قرار دادن پایه‌های برداشت شده در خشک‌کن 52
شکل3 ـ 19 ـ دستگاه سنجش شاخص سطح برگ 56
شکل3 ـ 20 ـ قرار دادن برگ‌ها در دستگاه سنجش شاخص سطح برگ 56
شکل3 ـ 21 ـ اسانس‌گیری با دستگاه کلونجر 58
شکل3 ـ 22 ـ انتقال اسانس به شیشه مخصوص 59
شکل3 ـ 23 ـ جمع شدن اسانس در کلونجر 59
شکل 4 ـ 1 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کلروفیل a 64
شکل 4 ـ 2 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کلروفیل a 65
شکل 4 ـ 3 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کلروفیل a 65
شکل 4 ـ 4 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کلروفیل b 66
شکل 4 ـ 5 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کلروفیل b 67
شکل 4 ـ 6 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کلروفیل b 67
شکل 4 ـ 7 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کل کلروفیل 68
شکل 4 ـ 8 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت محتوای کل کلروفیل 69
شکل 4 ـ 9 ـ اثر نانو کود آهن بر نسبت کلروفیل a به b 70
شکل 4 ـ 10 ـ اثر سولفات آهن بر نسبت کلروفیل a به b 70
شکل 4 ـ 11 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت کلروفیل a به b 71
شکل 4 ـ 12 ـ اثر نانو کود آهن بر محتوای کاروتنوئیدها 72
شکل 4 ـ 13 ـ اثر سولفات آهن بر محتوای کاروتنوئیدها 72
شکل 4 ـ 14 ـ اثر متقابل تیمارها بر محتوای کاروتنوئیدها 73
شکل 4 ـ 15 ـ اثر نانو کود آهن بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 74
شکل 4 ـ 16 ـ اثر سولفات آهن بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 74
شکل 4 ـ 17 ـ اثر متقابل تیمارها بر نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل 75
شکل 4 ـ 18 ـ اثر نانو کود آهن بر ارتفاع گیاه 78
شکل 4 ـ 19 ـ اثر سولفات آهن بر ارتفاع گیاه 79
شکل 4 ـ 20 ـ اثر نانو کود آهن بر سطح تاج پوشش 81
شکل 4 ـ 21 ـ اثر سولفات آهن بر سطح تاج پوشش 81
شکل 4 ـ 22 ـ اثر متقابل تیمارها بر سطح تاج پوشش 82
شکل 4 ـ 23 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد بیوماس 83
شکل 4 ـ 24 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد بیوماس 84
شکل 4 ـ 25 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد ماده خشک 85
شکل 4 ـ 26 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد ماده خشک 85
شکل 4 ـ 27 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب نیتروژن 88
شکل 4 ـ 28 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب نیتروژن 88
شکل 4 ـ 29 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب نیتروژن 89
شکل 4 ـ 30 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب فسفر 90
شکل 4 ـ 31 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب فسفر 90
شکل 4 ـ 32 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب فسفر 91
شکل 4 ـ 33 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب پتاسیم 92
شکل 4 ـ 34 ـ اثر سولفات آهن بر میزان جذب پتاسیم 92
شکل 4 ـ 35 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب پتاسیم 93
شکل 4 ـ 36 ـ اثر نانو کود آهن بر میزان جذب آهن 94
شکل 4 ـ 37 ـ اثر متقابل تیمارها بر میزان جذب آهن 94
شکل 4 ـ 38 ـ اثر نانو کود آهن بر شاخص سطح برگ 97
شکل 4 ـ 39 ـ اثر سولفات آهن بر شاخص سطح برگ 98
شکل 4 ـ 40 ـ اثر نانو کود آهن بر درصد اسانس حاصله 100
شکل 4 ـ 41 ـ اثر سولفات آهن بر درصد اسانس حاصله 101
شکل 4 ـ 42 ـ اثر متقابل تیمارها بر درصد اسانس حاصله 101
شکل 4 ـ 43 ـ اثر نانو کود آهن بر عملکرد اسانس 102
شکل 4 ـ 44 ـ اثر سولفات آهن بر عملکرد اسانس 103
شکل 4 ـ 45 ـ اثر متقابل تیمارها بر عملکرد اسانس 103

فهرست نقشه‌ها
عـنــوان صفحه
نقشه 3 ـ 1 ـ طرز قرار گرفتن بلوک‌ها، کرت‌ها و تیمارها به صورت تصادفی 41
نقشه 3 ـ 2 ـ ابعاد کرت‌ها در بلوک 42
چکـیده
آویشن‌ها، گیاهانی چند ساله از خانواده نعناعیان و از جمله گیاهان دارویی با ارزش در دنیا می‌باشند. در جنس آویشن، 215 گونه در دنیا و 18 گونه در ایران پراکنش دارند که آویشن دنایی (Thymus daenensis L.) از گونه انحصاری در کشور ایران می‌باشد.
به منظور بررسی تأثیر نانو کود کلات آهن و کود آهن (سولفات آهن) بر محتوای کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، ارتفاع گیاه‌، سطح تاج پوشش، عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان جذب عناصر (نیتروژن، فسفر، پتاسیم و آهن) توسط برگ‌ها، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد اسانس گیاه دارویی آویشن دنایی آزمایشی در قالب طرح بلوک‌های کاملاً تصادفی به صورت فاکتوریل در سه تکرار با سه سطح 0، 3 و 6 کیلوگرم در هکتار نانو کود کلات آهن (0n، 3n و 6n) و سه سطح سولفات آهن (0i، 3i و 6i) به صورتمحلول پاشی در سه مرحله در ایستگاه تحقیقات مراتع همند آبسرد (وابسته به مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور) در شرایط اقلیمی نیمه استپی سرد انجام شد. نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده‌ها نشان داد که نانو کود کلات آهن به تنهایی بر صفات محتوای کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلرفیل، سطح تاج پوشش، عملکرد بیوماس، عملکرد ماده خشک، میزان جذب نیتروژن، آهن، شاخص سطح برگ، درصد اسانس و عملکرد اسانس (در سطح 1 درصد) و ارتفاع گیاه و میزان جذب پتاسیم در سطح 5 درصد اثر معنی‌دار افزایشی داشت. سولفات آهن به تنهایی بر صفات کلروفیل a، کلروفیل b، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل و میزان جذب فسفر در سطح 1 درصد اثر افزایشی معنی‌دار داشت. اثرات متقابل نانو کود کلات آهن و سولفات آهن بر صفات کلروفیل a، b، کل، کاروتنوئیدها، نسبت کلروفیل a به b، نسبت کاروتنوئیدها به کل کلروفیل، سطح تاج پوشش، میزان جذب نیتروژن، فسفر، پتاسیم، آهن، درصد و عملکرد اسانس در سطح 1 درصد معنی‌دار بود که در بیشتر موارد نانو کود توانست از اثر کاهشی سولفات آهن بکاهد.
واژگان کلیدی: گیاهان دارویی، آویشن دنایی، نانو کود کلات آهن، سولفات آهن، عملکرد اسانس
فصل اوّل
مـقدمه
1 ـ 1 ـ مقدمه
اهمیت گیاهان دارویی ایران و نقش حیاتی آن در پیشبرد اهداف منطقه‌ای، ملی و جهانی برای دستیابی به سلامت جامعه، خود کفایی دارویی،‌ ایجاد اشتغال، توسعه اقتصادی، امنیت غذایی و حفظ ذخایر ژنتیکی و مضافاً حضور فعال در بازار‌های جهانی بر کسی پوشیده نیست به طوری‌که هم اکنون میلیون‌ها نفر از مردم جهان در زمینه کشت، برداشت و فرآوری گیاهان دارویی فعالیت دارند.
طبق گزارش‌ سازمان بهداشت جهانی[1] در سال 2006، حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی و فرآورده‌های آن به 100 میلیارد دلار در سال رسیده است. بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی بیش از 80 درصد از مردم جهان برای درمان انواع بیماری‌ها از گیاهان دارویی و یا روش‌های طب مکمل و سنتی استفاده می‌نمایند.
کشور ایران مهد استفاده از طب سنتی و داروهای گیاهی است. امّا گویا زندگی امروزه با گذشته بسیار متفاوت شده است به طوری‌که گاه برای درمان بیماری‌های بسیار جزئی به پزشک متخصص مراجعه می‌شود و گاه خود سرانه از داروهای شیمیایی با قدرت اثر بالا که متأسفانه دارای عوارض جانبی فراوان نیز می‌باشند، استفاده می‌گردد و این در حالی است ‌که 75 درصد از مردم فرانسه، 50 درصد از مردم کانادا، 48 درصد از مردم استرالیا و 40 درصد از مردم بلژیک در حال حاضر از داروهای گیاهی برای درمان استفاده می‌نمایند. در روسیه 4 بیمارستان در زمینه طب سنتی فعالیت دارند. در چین با جمعیتی بیش از یک میلیارد و سیصد میلیون نفر، 80 درصد خدمات پزشکی با روش طب سنتی چین ارائه می‌شود البته ارزان‌تر بودن هزینه درمان طب سنتی نسبت به درمان‌های نوین هم در‌ این زمینه نقش دارد زیرا در چین هزینه درمان از طریق طب سنتی بین یک بیست و پنجم تا یک سیم درمان از طریق طب نوین است.
در حال حاضر حدود 66 هزار هکتار از اراضی کشاورزی کشور ایرن در استان‌های مختلف به کشت گیاهان دارویی اختصاص دارد. در مجموع از مزارع اختصاص یافته به گیاهان دارویی حدود 65 هزار تن محصول تولید می‌شود. در داخل کشور 5 وزارت‌خانه مهم در زمینه پژوهش از مرحله کشت و تولید گیاهان دارویی تا فرآوری و بسته‌بندی، مصرف و صادرات گیاهان دارویی نقش مستقیم دارند کههر کدام با ساز و کار متفاوت به موضوع نگریسته‌اند. همچنین تعداد زیادی از مردم و شرکت‌ها در زمینه‌های مختلف گیاهان دارویی اشتغال دارند (ناصری و همکاران، 1388)
وجود استعدادهای بالقوه عظیم ملی و نیز فرهنگ استفاده از گیاهان دارویی در کشور توجه بیش از پیش به ‌این مقوله را به مسئولین کشور یادآوری می‌نماید و به هر متخصص دلسوزی ‌این باور را یادآور می‌شود که اگر به ‌این مقوله به صورت یک ضرورت ملی و در چارچوب یک برنامه مشخص و جامع‌نگرانه عنایت شود، می‌تواند علاوه بر دستیابی به مدیریت توسعه پایدار در ‌این بخش در ابعاد کلان توسعه اقتصادی ـ زیست محیطی، بهداشتی (خودکفایی دارویی)، اشتغال، امنیت غذایی و ذخایز ژنتیکی در عرصه ملّی و جهانی به عنوان یک منبع درآمد ارزی برای کشور محسوب و‌ ایفای نقش نماید.
درصد زیاد و قابل توجهی (بین 30 تا 80 درصد) از مردم از کشورهای مختلف دنیا از جمله ایران از طب مکمل و سنتی استفاده می‌نمایند که‌ این آمار نیز رو به افزایش است. در کشورهای مختلف دنیا، مبالغ کلانی صرف حوزه‌های مختلف (مانند خدمات رسانی، تولید داروهای گیاهی و طبیعی، تأسیس مراکز مرتبط و…) می‌شود (زارع زاده، 1383).
در اکثر کشورهای معروف دنیا، طب سنتی و مکمل در زمینه‌های مختلف (قوانین، مجوزهای خدمات و تولید داروهای طبیعی، حمایت بیمه‌ها، راه اندازی رشته‌های دانشگاهی مربوطه و…) تحت حمایت دولت قرار گرفته و سهم خوبی از تأمین سلامت مردم را در سلامت کشور به عهده گرفته است. طب سنتی چین 40 درصد خدمات بهداشتی درمانی را در ‌این کشور بر عهده دارد،‌ این نسبت در اوگاندا، هند و اتیوپی به ترتیب 60، 70 و 90 درصد می‌باشد. پوشش بیمه‌ای هزینۀ درمان، دارو و خدمات طب مکمل در ژاپن، چین، کره و ویتنام به صورت کامل است و در کشورهای آلمان، استرالیا، نروژ، انگلستان، کانادا و آمریکا قسمتی از هزینه‌ها توسط سازمان‌های بیمه پرداخت می‌شود.
در ایران حمایت‌های قابل توجهی از‌ این حیطه با راه‌اندازی رشته‌های دانشگاهی مربوطه و تخصیص اعتبارات صورت پذیرفته است ولی پوشش بیمه‌ای از داروها و خدمات ‌این بخش تقریباً وجود ندارد.
مکتب طب ایرانی که امروزه به پیروی از سازمان بهداشت جهانی تحت عنوان طب سنتی از آن یاد می‌شود، مادر مکاتب پزشکی جهان است.‌ این مکتب که از پویایی و اصالت ویژه‌ای برخوردار است،بنا به دلایل بی‌شماری برای مدتی مهجور مانده است لذا اتخاذ تمهیدات لازم برای احیا و باز گرداندن‌ این سیادت فراموش شده و ارتقاء اهداف متعالی طب سنتی و ایرانی، با پشتوانه عظیم علمی‌ و تخصصی محققین و اندیشمندان و صاحب‌نظران متعهد و دلسوز کشور که با عزم راسخ به ‌این مهم اهتمام ورزیده‌اند، امری اجتناب ناپذیر است (ناصری و همکاران، 1388).
با ظهور داروهای شیمیایی و بیولوژیک، نقش و اهمیت گیاهان دارویی در تأمین سلامت بشر، در معرض فراموشی قرار گرفتند. امّا با گذشت زمان، استقبال از گیاهان دارویی با رشد قابل‌ توجهی روبرو شده است.
صنعت گیاهان دارویی یکی از معدود صنایع دارای رشد دو رقمی‌است. مؤسسه اسکریپ طی سال‌های قبل از ورود به هزاره سوم رشد صنعت گیاهان دارویی را با 3/1 میلیارد دلار گردش مالی در سال ۱۹۹۶ برای سال‌های ابتدایی هزاره سوم رقمی‌حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد پیش‌بینی کرده بود.‌ این پیش‌بینی نه‌ تنها بیش از میزان واقع نبود بلکه در‌ این مدت صنعت مذکور، ۲۵ درصد رشد داشته است.
به نظر می‌رسد مردم از برخی نارسایی‌های طب مدرن خسته شده‌اند و به طور روز افزون به سمت داروهای گیاهی روی می‌آورند. اصولاً زمانی‌که قانون ابن‌سینا را در غرب به آتش کشیدند و ادعا کردند شیمی، مولکول و فیزیولوژی را شناخته‌اند، طب به انحراف کشیده شد به‌ طوری‌که هم‌ اکنون طب مدرن توانایی حل بسیاری از مشکلات بشر را ندارد و طی سال‌های اخیر در کتب درسی به ‌این موضوع اعتراف نموده‌اند (زارع‌زاده، 1383).
طبق گزارش بانک جهانی، گردش مالی صنعت گیاهان دارویی در سال ۲۰۵۰ معادل ۵۰۰ میلیارد دلار خواهد بود. هم‌ اکنون کشورهای مختلف تلاش می‌نمایند تا سهم مناسبی از ‌این بازار عظیم را داشته باشند. نباتات کاربردهای وسیعی دارند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها استفاده‌های دارویی است. حدود ۵۰ درصد از داروهای تولیدشده در جهان منشاء طبیعی دارند که با تغییراتی به عنوان دارو مورد استفاده قرار می‌گیرند. نیمی ‌از‌ این مقدار از منابع معدنی، حیوانی و باکتریایی به دست می‌آید و نیمی‌دیگر منشاء گیاهی دارد. به عنوان مثال، تمام هورمون‌های مصرفی گیاهی هستند و از گیاهان مختلفی نظیر سیب‌زمینی مکزیکی، شنبلیله و غیره به دست می‌آیند همچنین ترکیباتی مثل وین‌بلاستین[2] و وین‌کریستین[3] که از داروهای ضد سرطان هستند از گیاه به دست می‌آیند و یا گلیکوزیدهای قلبی[4] از جمله ‌این گروه داروها محسوب می‌شوند.
البته امروزه ترکیبات زیادی از گیاهان به عنوان نگهدارنده و طعم ‌دهنده در صنایع غذایی، محافظت ‌کننده و شاداب ‌کننده پوست در صنایع آرایشی و بهداشتی و روغن‌های فرار مختلف در آروماتراپی[5] مورد استفاده قرار می‌گیرند (ناصری و همکاران، 1388).
گیاهان دارویی به دلیل ماهیت طبیعی و وجود ترکیبات همولوگ[6] دارویی در کنار هم، با بدن سازگاری بهتری دارند و معمولاً فاقد عوارض ناخواسته هستند لذا به خصوص در موارد مصرف طولانی و در بیماری‌های مزمن، بسیار مناسب می‌باشند. به عنوان مثال، گیاهان دارویی در درمان بسیاری از اختلالات اعصاب و روان به عنوان بهترین انتخاب خواهند بود (زرگری، 1369؛ امیدبیگی، 1376).
بیشترین داروهای مصرفی در سال ۱۳۸۰ با تعداد حدود ۶/۶ میلیارد عدد مربوط به ناراحتی‌های اعصاب و روان می‌باشد که دارای عوارض متعددی می‌باشند در حالی‌که به راحتی می‌توان بخش قابل ‌توجهی از داروهای شیمیایی را با داروهای گیاهی جایگزین نمود (ناصری و همکاران، 1388).
1 ـ 2 ـ طرح مسئله
استفاده مطلوب، منطقی و بهينه از منابع گیاهان دارویی كه به لحاظ فناوری بسيار كم هزينه‌تر و ساده‌تر از صنايع دارويی شيميايی است، می‌تواند ضمن تأمين بخشی از نيازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادير متنابهی ارز جلوگيری نموده و مانع گسترش وابستگی به بيگانگان شود. بنابراين با اتخاذ سياست‌ها و راهكارهای مناسب و مبتنی بر يك شناخت واقع گرايانه از وضعيت موجود اين منابع و كاربرد روش‌های علمی و صحيح در تمام ابعاد اعم از كاشت، داشت، برداشت و بهره‌برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبيعت و چه به صورت كشت مكانيزه، مي‌توان به دركی واقعی و اصولی در خصوص نقش و بازدهی گياهان دارويی در جوامع رو به رشدی همچون ايران رسيد و علاوه بر حفظ و حراست از اين سرمايه های ملی به شكوفايی و توسعه پايدار جامعه نيز دست یافت.
1 ـ 3 ـ اهمیت و ضرورت پژوهش
امروزه هشدارهای جهانی در مورد استفاده از مواد شیمیایی و خطرها و مشکلاتی که آن‌ها برای محیط زیست و انسان ایجاد می‌نمایند به بحث داغ تمامی سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی و خصوصی در سراسر دنیا از جمله ایران تبدیل شده است. این معضل چنان گریبان‌گیر انسان شده است که اگر برای آن چاره‌ای اندیشیده نشود، در آینده‌ای نه چندان دور حیات بشر را به خطر جدی می‌اندازد. انجام تحقیقات و آزمایش‌های مختلف و صرف منابع انسانی، مالی و زمانی بسیار در مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها تأیید کننده این معضل می‌باشد. کودهای شیمیایی و تأثیرات بسیار مخرب آن‌ها بر روی محصولات، محیط زیست و بدن انسان، نیز بایستی مورد توجه تمامی هموطنان گرامی قرار گیرد. هرچند بسیاری از خطرهای مصرف کودهای شیمیایی در دنیا هنوز ناشناخته مانده است و نیاز به گذر زمان می‌باشد تا این تأثیرات مخرب شناسایی شوند.
این پژوهش جهت بررسی اثرات نانو کود کلات آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی انجام شده است. همان‌طور که ذکر شد، گونه‌های موجود در جنس آویشن از نقطه نظر دارویی و تأثیر بر سلامتی انسان حائز اهمیت بوده و توجه به کمیت و کیفیت این گیاه ضروری است. کمبود مواد غذایی در خاک باعث کاهش تولید و کاهش کیفیت در این گیاه می شود. از سوی دیگر اثرات مخرب کودهای شیمیایی روشن است. در این پژوهش با استفاده از کود نانو به بررسی اثرات آن بر صفات کمی و کیفی گیاه آویشن دنایی پرداخته‌ می شود زیرا با توجه به بررسی‌های موجود، استفاده از نانو کود مناسب‌تر از سایر کودهای شیمیایی رایج به نطر می‌رسد.
1 ـ 4 ـ هــدف
در کشور ما به دلیل وجود تنوع آب و هوایی و شرایط مناسب کاشت و پرورش گیاهان دارویی، اسانس‌های استخراج شده از ‌این گیاهان نه تنها می‌توانند نیاز داخلی را تأمین نمایند بلکه می‌توانند جایگاه مهمی‌ در صادرات کشور داشته باشند. با توجه به اهمیت اقتصادی گونه‌های جنس آویشن، شناخت صحیح آن‌ها و تعیین ویژگی‌های گیاه‌شناسی، فیتوشیمیایی و کاربردهای آن‌ها از نظر دارویی و صنعتی حائز اهمیت است و از آن‌جا که فناوری نانو نو پا بوده و جهان در ابتدای راه شناخت و کاربردهای آن قرار دارد همچنین از این جهت که در کشاورزی حائز اهمیت است، در این پژوهش به بررسی اثر نانو کود جدید آهن بر ویژگی‌های گیاه دارویی آویشن پرداخته شده است تا بتوان اطلاعات جدید و مفیدتری مرتبط با تولید و فرآوری گیاهان دارویی به دست آورد ضمن این‌که این نوع کودها اثرات سوء مواد شیمیایی بر محیط زیست را نیز ندارند از این‌رو اهداف زیر در این پژوهش دنبال می‌گردد:
1 ـ تعیین اثر نانو کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
2 ـ تعیین اثر کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
3 ـ مقایسه اثر نانو کود آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.
4 ـ تعیین اثر متقابل نانو کود آهن و کود آهن بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی آویشن دنایی.

فصـل دوّم
کلیـات و بررسی منابع
2 ـ 1 ـ تاریخچه استفاده از گیاهان دارویی
فسیل‌های کشف شده گیاهان به 3/2 میلیون سال پیش بر می‌گردد. گیاهان اساس زندگی جانوران و انسان را در کره زمین امکان ‌پذیر ساخته‌اند. گیاهان انرژی و عناصر سازنده بدن همچنین ویتامین‌های تنظیم کننده متابولیسم[7] را فراهم می‌نمایند.
استفاده از مواد مؤثره گیاهان به عنوان دارو با تاریخ بشر همزمان بوده است. در حفاری‌های 60،000 ساله در عراق شواهدی مبنی بر ‌این‌که انسان هشت گیاه دارویی از جمله ختمی ‌را مورد استفاده قرار داده است، وجود دارد.
با سقوط تمدن‌های باستانی بسیاری از ‌این شواهد نابود شده‌اند، با‌ این وجود برخی شواهد به جای مانده در برخی از تمدن‌ها مانند هندو از‌ این گیاهان به عنوان گیاهان مقدس یا در فرهنگ یونان به عنوان روح یا روان یاد شده است.
با ظهور تمدن‌های سه هزار ساله پیش از میلاد در مصر، خاورمیانه، هند و چین، کتاب‌هایی در خصوص گیاهان دارویی از جمله (Papyrus Egyptian eber) نوشته شدند. در عصر هومر کشور مصر سرزمینی غنی از گیاهان دارویی و سمی‌ به شمار می‌رفت، برای مثال از روغن کرچک به عنوان مسهل، از پوست انار برای رفع کرم و… استفاده می‌شده است. در کتاب مقدس تورات به برخی از گیاهان مفید اشاره شده و حتی رساله‌هایی را به حضرت سلیمان نسبت داده‌اند که در آن‌ها از گیاهان دارویی گوناگون نام برده شده است.
کشور دیگری که در ‌این زمینه دارای پیشینه‌ای بسیار و در واقع حافظ ‌این علم بوده، هندوستان است. در کتاب‌های قدیمی ‌هندوها مانند “وداس[8]”، “کاراکا[9]” یا ” کاراکا سام هیتا[10]” متعلق به 700 سالپیش از میلاد شرح درمانی 500 گیاه و در کتاب دیگری به نام “ساسروتا[11]” شرح اختصارات 700 گیاه آمده است.
از قدیمی‌ترین کتاب‌های درمانی چینی‌ها، متعلق به 2800 سال پیش از میلاد، کتاب زرد امپراتوری به نام “طب داخلی سنتی” را می‌توان نام برد که در آن به بیش از 100 گیاه و خواص آن‌ها اشاره کرده است.
یونانی‌ها هم از‌ این علم بی بهره نبوده اند، بقراط دانشمند بزرگ و طبیب مشهور یونانی ارزش زیادی برای گیاهان دارویی قائل بوده است. جالینوس از پزشکان معروف یونان در قرن اول میلادی، نخستین کتاب پزشکی را با عنوان “موضوع طب” نوشت که در آن از 600 گیاه دارویی نام برده شده است.
ایرانیان از دیرباز و حتی پیش از دیگران در زمینه شناخت گیاهان دارویی و کاربرد درمانی آن‌ها از دانش پیشرفته‌ای برخوردار بوده‌اند و گواه‌ این مدعا، مدارک به جا مانده از نیاکان و از این جمله کتاب باستانی”اوستا”ست. در “وندیداد” یکی از پنج کتاب تشکیل دهنده اوستا، بخش‌های پر شماری به گیاه درمانی، معرفی گیاهان دارویی و کاربرد آن‌ها اختصاص یافته است. انتخاب اسامی ‌افراد به نام‌های نسترن، سوسن و غیره که برگرفته از ‌این منابع بوده نشان از پیشینه و عمق نفوذ فرهنگی گیاهان در زندگی مردم ایران بوده است.
پس از اسلام متأسفانه به علت چپاول ایران مخصوصاً در زمان حمله مغول‌ها اسناد زیادی در دست نیست ولی در قرون 8 تا 10 میلادی دانشنمدانی چون ابن‌سینا، زکریای رازی و غیره دانش درمان با‌ این گیاهان را رونق دادند و کتاب‌های معروفی چون”قانون” یا “الحاوی” را تألیف نمودند. در قرن سیزدهم، ابن‌بیطار پژوهش‌های فراوانی در مورد خواص دارویی گیاهان انجام داد و ویژگی‌های بیش از 1400 گیاه دارویی را در کتابی که از خود بر جای گذاشته، یاد آور شده است. جرجانی طبیب نامدار قرن ششم ایران، در کتاب “ذخیره خوارزمشاهی” به شناخت گیاهان و مواد سمی ‌و روش درمان به آن‌ها اشاره کرده است.
پیشرفت اروپاییان در استفاده از گیاهان در قرن هفده و هجده میلادی، ابعاد وسیعی به خود گرفت و از قرن نوزدهم کوشش‌هایی همه جانبه برای استخراج مواد مؤثره از گیاهان دارویی و تعیین معیارهای معینی برای تجویز و مصرف آن‌ها شروع شد.
در سال 1949، مائوتستونگ[12] (رهبر چین) طبابت با گیاهان دارویی را رایج نمود و ‌این روش درمان به وسیله سازمان بهداشت جهانی در سال 1960 مورد تأیید قرار گرفت. در سال 1962 در کشور انگلستان حادثه‌ای ناشی از آثار مصرف داروهای شیمیایی (قرص تالیدومید[13]) در دوران حاملگی مادران رخ داد که طی آن 3،000 نوزاد ناقص‌الخلقه متولد شدند و توجه افکار عمومی ‌را به طب سنتی و گیاهان دارویی موجب شد. کوشش‌ها از آن زمان تا به امروز هم ادامه یافته است و در حال حاضر نیز با سرعت هرچه بیشتر به پیش می‌رود. اکنون با در دست داشتن نتایج آزمایشات و تحقیقات، با اطمینان می‌توان به تشریح و تفسیر علمی‌ مزایای موجود در مواد مؤثره گیاهان دارویی پرداخت.
از ‌این روست که نسبت به زمان‌های گذشته که تعداد کمی ‌از گیاهان به عنوان گیاهان دارویی شناخته می‌شدند امروزه به تعداد‌ این گیاهان رفته رفته افزوده می‌شود (مجنون حسینی و دوازده امامی، 1386).
2 ـ 2 ـ ترکیبات شیمیایی اسانس
ترکیب شیمیایی اسانس‌ها بر اساس مبدأ بیوسنتز[14] آن‌ها به دو طبقه به شرح زیر تقسیم‌بندیمی‌شوند:
1ـ مشتقات ترپن‌ها[15] (در طبیعت گستردگی فراوانی دارند و اکثراً در گیاهان به عنوان جز اصلی روغن‌های ضروری می‌باشند) که از طریق واکنش‌های موالونیک اسید[16] به وجود می‌آیند.
2ـ ترکیب‌های عطری که از طریق اسید شیکمیک[17] و فنیل پروپانوئید[18] ساخته می‌شوند (جایمند و رضایی، 1385).

2 ـ 2 ـ 1 ـ ترپن‌ها
ترپن‌های موجود در اسانس را می‌توان به دو گروه تقسیم نمود:
1ـ مونوترپن‌ها که دارای ساختمان 10 کربنی هستند.
2ـ سزکویی ترپن‌ها که ساختمان 15 کربنی دارند.
2 ـ 2 ـ 2 ـ فنیل پروپن‌ها[19]
فنیل پروپن‌ها بدون استثنا در ساختار خود دارای یک حلقه شش کربنی آروماتیک می‌باشند که به یک زنجیر جانبی سه کربنه متصل است. زنجیر جانبی معمولاً حاوی یک پیوند دو گانه است ولی اتم اکسیژن فقط گاهی در آن دیده می‌شود (Dewick, 2002).
2 ـ 3 ـ تیره نعناع
تیره نعناع که به Lamiaceae و Labiatae و یا mint family موسوم است، تیره‌ای از گیاهان گلدار به شمار می‌رود.‌ این گیاهان را سابقاً از منصوبان نزدیک تیره شاه‌پسند (Verbenaceae) به شمارمی‌آوردند (Harley et al., 2004). ولی در دهه 1990، نتایج بررسی‌های فیلوژنتیک ثابت کرد که بسیاری از جنس‌هایی که در تیره شاه‌پسند قرار می‌گیرند در واقع به تیره نعناع تعلق دارند (Harley et al., 1992; Wagstaff et al., 1998).
تیره نعناع در تمامی‌جهان انتشار دارد. تیره بزرگ نعناع حاوی حدود 236 جنس (Harley et al., 2004) و 6900 (Heywood et al., 2007) تا 7200 (Harley et al., 2004) گونه است. بزرگ‌ترین جنس‌های‌ این گروه سالویا Salvia (با 900 گونه)، قصیده یا قاشقک Scutellaria (با 360 گونه)، سنبله‌ای Stachys (با 300 گونه)، پلکترانتوس Plectranthus (با 300 گونه)، هایپتیس Hyptis ( با 280 گونه)، مریم نخودی Teucrium (با 250 گونه)، پنج انگشت Vitex (با 250 گونه)، آویشن Thymus (با 220 گونه) و پونه‌سا Nepeta (با 200 گونه) (Harley et al., 2004) است. جنس Clerodendrum قبلاً دارای بیش از 400 گونه بوده (Harley et al., 2004) که از سال 2010، تعداد گونه‌های آن به حدود 150 تقلیل یافته است (Yuan et al., 2010).
2 ـ 4 ـ تاریخچه تیره Labiatae و جنس Thymus
در گياهان تيره نعناعيان برگ‌ها ساده و يا كم و بيش دندانه‌دار بوده و نسبت به هم متقابل مي‌باشند. شكل ظاهري ساقه كم و بيش چهار گوش و در ساختمان تشريحي ساقه در هر گوشه از آن يك بافت كلانشيمي به شكل ستون قرار دارد. در سطح برگ و ساقه جوان اكثر نباتات اين تيره پرزهاي ساده و غده‌اي يافت مي‌شوند كه داراي ترشحات معطره مي‌باشند. در اين مواد معطره مقدار قابل ملاحظه‌اي منتول[20] و تيمول[21] و غیره يافت مي‌شود كه استفاده طبي دارند. از اين مواد براي معطر نمودن خمير دندان و بعضي شربت‌ها و شيريني‌جات نيز استفاده مي‌شود.
شكل ظاهري و قطعات پوششي گل اين گياهان كم و بيش شبيه گل در تيره ميمونيان است يعني در قطعات پوششي گل 5 كاسبرگ و 5 گلبرگ نامنظم يافت مي‌گردد. كاسبرگ‌ها نسبتاً كوچكند. قسمت انتهايي جام گل به شكل 2 لب در آمده است. لب پايين كه مركب از 3 گلبرگ است بشقابی شكل بوده و روي اين اصل گياهان اين تيره را لبديسان نيز مي نامند (Scheen & Albert, 2009).
جنس آویشن (Thymus) یکی از جنس‌های خانواده نعناع (Labiatae) است که در زیر خانواده Nepetoeideae قرار دارد و از نظر فیلوژنی با جنس‌های مرزنگوش Origanum، آویشن شیرازی Zataria و گل ریز Micromeria خویشاوندی دارد. مبدأ پیدایش‌ این جنس دوران سوم زمین شناسی است و در فلور خشکی پسند ‌این دوره آثار آن را یافته‌اند و به دنبال توسعه مناطق خشک به خصوص در دوره پلیوسن و بعد از آن تا به امروز تکامل صورت گرفته است.
در مورد تعداد گونه‌های آویشن از نظر تاکزونومیکی گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. تعداد گونه‌های آن در بعضی گزارش‌ها به 800 گونه می‌رسد، اما با در نظر گرفتن کم‌ترین مقدار تنوع مورفولوژیکی 215 گونه از ‌این جنس توسط Morals در سال 2002 و 220 گونه توسط Harley و همکاران در سال 2004 گزارش گردیده است. نام جنس Thymus از کلمه یونانی Thyo به معنای عطر گرفته شده است. تفسیر دیگری که در مورد نام‌ این جنس وجود دارد، کلمه یونانی Thymos به معنای قوت است و Thymus به گروهی از گیاهان اطلاق می‌شده که دارای اثر تقویت کننده و محرک بوده‌اند. آویشن‌ها به علت داشتن عطر و همچنین خواص دارویی در همه جای دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرند. وجود غده‌های ترشحی در سطح برگ‌ها و گل‌های این گیاه سبب اصلی عطر، بو و خواص دارویی در گیاه است.
معروف‌ترین گونه ‌این جنس، T. vulgaris است که مطالعات و تحقیقات زیادی در مورد آن انجام شده است و یکی از معروف‌ترین گیاهان دارویی می‌باشد که تولید آن در مقیاس تجاری در برخی از کشورهای اروپایی صورت می‌گیرد.‌ این گونه در واقع اولین گیاه‌ این جنس است که توسط پلینی[22] در قرن اول میلادی در کتاب تاریخ طبیعی درباره آن توضیح داده شده است و ‌این نام بعدها توسط لینه در سال 1753 به گیاه مورد نظر پلینی داده شده است. ارزش تجاری گونه‌های Thymus به دلیل اسانس‌های روغنی، اولئورزین‌ها[23] و مصرف تازه و خشک گیاه و همچنین کاربرد آن‌ها در باغبانی است.
مهم‌ترین ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس آویشن‌ها تیمول[24] و کارواکرول[25] است (شکل‌های 1 ـ 1 و 1 ـ 2).‌ این‌ها دو ترپنوئید هستند که تنها در تعداد محدودی از گونه‌های گیاهی از جمله آویشن‌ها وجود دارند.

right2921000left-13335000
-45085288290شکل 2 ـ 2 ـ کارواکرول
00شکل 2 ـ 2 ـ کارواکرول

38925508890شکل 2 ـ 1 ـ تیمول
00شکل 2 ـ 1 ـ تیمول

هیبریداسیون در ‌این جنس بسیار معمول است و در جایی که دو گونه یا بیشتر در کنار هم رشد می‌نمایند بین آن‌ها هیبریداسیون صورت می‌گیرد. بیشترین حشرات ملاقات کننده گل‌ها، زنبورها هستند که به مقدار زیاد بین گیاهان مجاور یکدیگر پرواز می‌نمایند و عامل مهمی ‌در انتقال دانه‌های گرده به حساب می‌آیند.
در واقع آویشن‌ها جزء گیاهان جذب کننده زنبورهای عسل نیز می‌باشند. به علاوه تعداد زیادی از گونه‌های پروانه (Lepidopedra) آویشن‌ها را ملاقات می‌نمایند و به دلیل ‌اینکه ‌این‌ها فواصل طولانی‌تری را طی می‌نمایند، توان انتقال ژن در میان جمعیت‌ها وجود داشته و در نتیجه تنوع مورفولوژیکی بالایی در میان جمعیت‌ها به چشم می‌خورد. (جم‌زاد، 1388).
روش‌های تهیه و استخراج ترکیبات معطر از گذشته‌های دور آغاز شده و تا کنون نیز به‌ طور چشمگیری توسعه یافته است. اولین نوشته‌هایی که در‌ این زمینه وجود دارد مربوط به کیمیاگران تمدن‌های اولیه در خاورمیانه می‌باشد که در آن زمان در اوج شهرت بوده‌اند.‌ این نوشته‌ها توسط جامعه الکسندریا در مصر گردآوری شده اند (Taylor, 1996).
ایرانیان از قرن‌های هفتم تا سیزدهم دانشمندان بزرگی را پرورش داده‌اند که از جمله‌ این دانشمندان ابن‌سینا می‌باشد که بالغ بر یکصد کتاب نوشته است و یکی از ‌این کتاب‌ها به طور کامل به گل رز اختصاص دارد. همچنین اختراع کندانسور را نیز به ابن‌سینا نسبت می‌دهند که برای تهیه روغن‌های اسانسی خاص و گلاب از آن استفاده می‌شده است (Forbes, 1984).
2 ـ 5 ـ ویژگی‌های گیاه‌شناسی و ریخت شناسی آویشن (Thymus)
آویشن‌ها گیاهان چند ساله، بالشتکی یا کپه‌ای با فرم افراشته، خیزان، خمیده و یا خزنده هستند. اصولاً گیاهانی کوتاه قد هستند و ارتفاع آن‌ها کمتر از 50 سانتی‌متر است البته به ندرت گونه‌هایی با ارتفاع بیشتر نیز وجود دارند. ساقه‌ها ممکن است مشخصاً چهارگوش و یا کم و بیش چهارگوش و یابا سطح مقطع گرد باشند. معمولاً ساقه پوشیده از کرک است که به حالت‌های مختلف سطح ساقه را می‌پوشانند، در گروهی از گونه‌ها کرک‌ها به صورت یکنواخت تمام سطح ساقه را می‌پوشاند (holotrichous)، در گروهی دیگر کرک‌ها تنها در دو سطح متقابل وجود دارند که‌ این حالت معمولاً در گروه با ساقه‌های چهارگوش دیده می‌شود (alelotrichous) و بالاخره در گروه سوم کرک‌ها تنها در محل حاشیه ساقه چهارگوش یا به عبارت دیگر در چهار وجه ساقه قرار دارند (goniotrichous).
از میان گونه‌های آویشن 18 گونه از ایران شناسایی شده است. گونه‌های Thymus‌ ایران اکثراً دارای ساقه‌های پوشیده از کرک‌های یکنواخت در تمام سطحشان هستند (holotrichous) و تنها یک گونه دارای کرک در سطوح موازی (alelotrichous) از ایران گزارش شده است (آویشن برگ گرد T. nummularis).
غده‌های ترشحی معمولاً در سطح ساقه دیده نمی‌شوند و اصولاً کرک‌های ساقه ساده و بدون غده‌اند، امّا گاهی تعدادی غده ترشحی نقطه مانند در سطح ساقه دیده می‌شوند.
بـرگ‌ها: متقابل و به شکل‌های مختلف از خطی تا دایره‌ای دیده می‌شوند و ممکن است در حاشیه مسطح یا تا خورده (revolute) با لبه‌های به طرف بیرون برگشته باشند. برگ‌های قاعده گل آذین کمی ‌بزرگ‌تر از برگ‌های ساقه‌ایست. برگ‌ها معمولاً دارای دمبرگ کوتاه هستند و یا ممکن است بدون دمبرگ باشند. در محور برگ‌ها در محل اتصال برگ به ساقه معمولاً تعدادی برگ کوچک وجود دارد.در گونه‌های ایرانی تعداد رگبرگ‌های جانبی معمولاً از چهار جفت تجاوز نمی‌کند.
گـل آذین: معمولاً انتهایی به شکل کروی و یا بیضوی در انتهای شاخه دیده می‌شود که از چرخه‌های متراکم گل آذین تشکیل شده و گاهی یک یا دو چرخه با فاصله نسبت به چرخه انتهایی به صورت چسبیده به ساقه و یا گاهی با دم گل آذین مشخص به چشم می‌خورد. در تعدادی از گونه‌ها از جمله T. armeniacus گل آذین به صورت خوشه‌ای مرکب (panicle) دیده می‌شود و یا ممکن است چرخه‌های گل تماماً با فاصله نسبت به یکدیگر قرار گرفته باشند.
براکـته‌ها: معمولاً خطی و یا سر نیزه‌ای، بدون کرک و یا پوشیده از کرک به شکل‌های مختلف می‌باشند.
گـل‌ها: به شکل نر و ماده و یا ماده هستند. گل‌های ماده فاقد پرچم‌های بارورند. دارای دمگل و یا بدون دمگل به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز، ارغوانی و بنفش هستند.
کاسـه گل: دارای 5 دندانه است که در دو لبه مشخص وجود دارند. لبه بالایی به سه دندانه کوتاه مثلثی یا سر نیزه‌ای که در حاشیه ممکن است دارای کرک‌های مژه‌ای و یا کرک‌ها ساده تک سلولی پراکنده و یا فاقد کرک باشند، لبه پایینی کاسه گل دارای دو دندانه باریک و مژه‌دار است که‌ این صفت در جنس آویشن ثابت است و تمام گونه‌ها دارای کاسه با دندانه‌های پایینی خطی و مژه‌دارند و‌ این دندانه‌ها معمولاً به طرف داخل خمیده اند و در موارد استثنایی صاف و بدون خمیدگی هستند،‌ این دندانه‌ها معمولاً بلندتر از دندانه‌های بالایی هستند، ولی در بعضی از گونه‌ها ممکن است کم و بیش هم اندازه با دندانه‌های بالایی باشند. سه دندانه بالایی ممکن است کم و بیش در امتداد لوله کاسه قرار گیرند یا مشخصاً پهن‌تر از لوله کاسه باشند. گلوی کاسه معمولاً دارای یک دسته کرک سفید و ریش مانند می‌باشد. کرک‌ها و غده‌های ترشحی از نوع کرک‌ها و غده‌های برگ بر روی کاسه گل دیده می‌شود.
جـام گل: دارای دو لبه مشخص است. لبه بالایی معمولاً دارای یک بریدگی کوتاه در وسط است و لبه پایینی دارای سه لوب کم و بیش یک شکل و یک اندازه است. بر روی لبه پایینی گاهی تعدادی کرک دیده می‌شود و همچنین در سطح بیرونی گل غده‌های ترشحی و کرک به طور پراکنده وجود دارند.جام گل معمولاً کمی ‌از کاسه بیرون می‌آید و یا ممکن است مشخصاً از کاسه بلندتر باشند. اصولاً اندازه گل‌ها بین 4 تا 10 میلی‌متر است. تعداد پرچم‌ها در آویشن‌ها 4 عدد است که دو تا بلندتر هستند.تولید گرده در پرچم‌ها کم است.
دانـه گرده: در‌ این جنس دارای شکل یکنواختی است و مانند سایر جنس‌های زیر خانواده Nepetoideae دارای شش شیار و جور قطب هستند. انواع هشت و یا چهار شیاری نیز استثنائاً دیده شده‌اند. سطوح بین شیارها معمولاً یک اندازه، امّا در مواردی شیارهای نابرابر به طور یک در میان کوچک و بزرگ وجود دارند. دانه‌های گرده کم و بیش کروی هستند. تزئینات سطح گرده معمولاً از نوع شبکه‌ای، شبکه‌ای مرکب، یا به ندرت دارای سطح صاف هستند.
مـادگی: از تخمدان چهارخانه ساخته شده که تبدیل به میوه چهار فندقه می‌گردد. معمولاً هر چهار فندق کامل و رسیده می‌شوند ولی در مواردی ممکن است یک یا دو تای آن‌ها تحلیل رفته و رشد کامل نداشته باشند. اندازه فندقه‌ها بین 1 تا 2 میلی‌متر است و معمولاً کروی یا تخم مرغی پهن هستند. خامه بلندتر از لوله جام گل و دارای کلاله دو شاخه و هم سطح با پرچم‌هاست (شکل1 ـ 3).

center8288655شکل 2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن
00شکل 2 ـ 3 ـ ویژگی‌های ریخت‌شناسی آویشن
center-22923500
عدد کروموزومی: در ‌این جنس بسیار متنوع است. حالت‌های پلی‌پلوئیدی[26] شامل تترا و هگزا پلوئید گزارش گردیده است. عدد پایه کروموزومی‌7=x است. اعداد کروموزومی‌24=n2 تا 90=n2 برای گونه‌های Thymus گزارش گردیده است ولی معمول‌ترین اعداد کروموزومی‌60، 56، 30 و 28=n2 می‌باشند. همچنین گزارش‌هایی از سطوح پلوئیدی متفاوت در یک گونه وجود دارد. آنیوپلوئیدی[27] پدیده مهمی‌در دوره تکامل جنس آویشن بوده است و عامل تغییرات در عدد کروموزومی‌می‌باشد. بعضی از مطالعات نشان داده است که جمعیت‌های متفاوت یک گونه اعداد کروموزومی ‌متفاوتی دارند (جم‌زاد، 1388).
2 ـ 5 ـ 1 ـ ویژگی‌های Thymus daenensis
گیاهی خشبی، کوتاه قد، بالشتکی، به ارتفاع 15 تا 30 سانتی‌متر، راست، بدون انشعاب، تقریباً بدون کرک تا کم و بیش کرک‌دار با مجموعه برگ‌های محوری یا بدون آن. برگ‌ها به طول 10 تا 20 و عرض 2 تا 5 میلی‌متر، کم و بیش گسترده، از میان‌گره کوتاهتر، خطی تا سر نیزه‌ای باریک، بدون دمبرگ، نوک تیز، سطح زیرین برگ با رگبرگ میانی برجسته و 2 تا 3 جفت رگبرگ جانبی برجسته، جفت سوم تا نیمه برگ امتداد یافته، با تعداد زیادی غده ترشحی قرمز رنگ در هر دو سطح. گل آذین انتهایی، گاهی کشیده، چرخه‌های پایینی دور از یکدیگر و بندرت دارای دمگل آذین. برگه‌ها تقریباً شبیه به برگ‌ها، کوتاه‌تر و تقریباً پهن‌تر از آن‌ها، سبز رنگ به ندرت قرمز مایل به بنفش. کاسه به طول 3 تا 5/4 میلی‌متر، لوله‌ای یا استکانی، دندانه‌های لبه بالایی به طول 5/0 تا 1 میلی‌متر، نزدیک به هم به طرف بیرون برگشته، مشخصاً کوتاه‌تر از دندانه‌های لبه پایینی. جام گل به طول 5 تا 6 میلی‌متر، قرمز رنگ. زمان گلدهی تابستان (شکل1 ـ 4).
اکـولوژی: مناطق کوهستانی در ارتفاع 1450 تا 3200 متر.
پـراکندگی جغرافیایی در جهان: ایران (گیاه انحصاری).
رویشگاه‌ها و پراکندگی جغرافیایی در ایران: زنجان، کردستان، همدان، لرستان، اصفهان، کهکیلویه و بویر احمد، چهارمحال و بختیاری، فارس، مرکزی، قزوین (جم‌زاد، 1388) و تهران (Rechinger, 1982).
centercenter00
center6769100شکل 2 ـ 4 ـ آویشن دنایی
00شکل 2 ـ 4 ـ آویشن دنایی

2 ـ 6 ـ نیازهای اکولوژیکی آویشن
بذرهای آویشن 2 الی 3 سال از قوه رویش خوبی برخوردار هستند. در شرایط اقلیمی‌ مناسب 14 تا 20 روز پس از کاشت سبز می‌شوند. رشد اولیه ‌این گیاه بسیار کند است. آویشن در اوایل رویش نسبت به سایه بسیار حساس است و به تابش نور کافی نیاز دارد.
با افزایش سن در اوایل بهار رویش گیاه آغاز شده و از اواسط اردیبهشت اولین گل‌ها ظاهر می‌شوند و گلدهی تا اواخر خرداد ادامه می‌یابد.
این گیاه خشکی دوست است و به سهولت قادر به تحمل کم آبی و خشکی می‌باشد. کشت ‌این گیاه در زمین‌های گود و زمین‌هایی که سبب آب‌ایستایی شود مناسب نیست، زیرا به غرقابی زمین به شدت حساس است. در فصول سرد و در زمستان چنانچه روی گیاهان را برف نپوشاند ممکن است تحت تأثیر سرما قرار گرفته و خشک شوند چون نور نقش عمده‌ای در افزایش کمیت و کیفیت اسانس آویشن دارد. توصیه می‌شود برای کشت آن از مناطق آفتابی و از دامنه‌های جنوبی تپه‌ها استفاده شود (امیدبیگی، 1379).
2 ـ 7 ـ کاشت، داشت و برداشت
2 ـ 7 ـ 1 ـ کاشت
آویشن به سه روش کشت می‌شود:
1 ـ بذر
2 ـ قلمه‌ زنی
3 ـ تقسیم گیاه به چند پایک در فصل بهار اواسط فروردین ماه.
برای کاشت به صورت بذر، در زمین مورد نظر که دارای خاک نرم حاوی رس و ماسه می‌باشد، آفتاب‌گیر و خشک است بذر به صورت خطی و به فاصله عرض 50 سانتی‌متر کاشته می‌شود. با توجه به ‌این‌که آویشن گیاه آهک دوست است، در خاک‌های اسیدی قبل از کاشت مقدار 4 تا 5 تن بی‌کربنات کلسیم در هکتار به خاک اضافه می‌نمایند. ‌این امر در صورتی انجام می‌گیرد که خاک دارای کمبود کلسیم باشد. پس از کاشت بذر یک لایه نازک به قطر 2 میلی‌متر خاک نرم داده می‌شود. معمولاً توسط غلطک فشاری ‌این امر صورت می‌پذیرد. میزان بذر مورد نیاز 8 تا 10 کیلوگرم در هکتار می‌باشد. پس از فصل رویش قبل از چوبی شدن برای برداشت گیاه از 3 سانتی‌متری بالای یقه قطع می‌شود.
این گیاه اگر به صورت زراعی کشت گردد به رطوبت دائم خاک با زهکش خوب نیاز دارد که معادل حدود 500 تا 600 میلی‌متر بارندگی سالیانه می‌باشد. اگر در فصل بهار پراکنش داشته باشد بسیار مناسب می‌باشد در غیر ‌این صورت هر 10 تا 12 روز نیاز به آبیاری دارد (حبیبی و همکاران، 1382).
خاک‌های سبک حاوی ترکیبات کلسیم و با ضخامت زیاد سطح الارض، خاک‌های مناسبی برای کشت آویشن هستند. خاک‌های سنگین برای کشت‌ این گیاه مناسب نیست و سبب کاهش عملکرد رویشی و اسانس آن می‌شود. تهویه خاک نقش عمده‌ای در افزایش عملکرد دارد. رطوبت و آبیاری زیاد نه تنها برای رویش‌ این گیاه مناسب نیست بلکه سبب کاهش کمیت و کیفیت اسانس آویشن می‌گردد.
pH خاک برای کشت آویشن بین 4/5 تا 8 مناسب است.
آویشن حداقل 4 تا 6 سال در یک مکان باقی می‌ماند، از ‌این رو تناوب کشت برای ‌این گیاه مهم، مناسب است. آویشن را باید با گیاهانی به تناوب کشت کرد که دوره رویشی کوتاهی داشته باشند و مدت کوتاهی پس از کشت برداشت شوند. گیاهان وجینی گیاهان مناسبی برای ‌این کار هستند.
سه تا چهار سال پس از برداشت آویشن آن را مجدداً می‌توان در همان زمین کشت کرد.
افزودن مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه به خاک باید به دقت انجام گیرد، زیرا مواد غذایی فراوان یا کمبود ‌این مواد در خاک‌هایی که آویشن کشت می‌شود، مناسب نیست و در دو حالت سبب کاهش عملکرد پیکره رویشی و اسانس می‌شود.
قبل از کاشت، خاک باید مورد تجزیه و آزمایش قرار گیرد و مقادیر نیتروژن، فسفر و پتاس آن اندازه‌گیری و با در نظر گرفتن مقدار آن‌ها اقدام به کوددهی شود.
به زمین‌های تهی از مواد و عناصر غذایی، در فصل پاییز هنگام آماده ساختن خاک20 تا 30 تن در هکتار کود حیوانی کاملاً پوسیده باید اضافه شود. فصل بهار قبل از کشت گیاه 50 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و همین مقدار اکسید پتاس به همراه 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن، باید در اختیار گیاهان قرار گیرد.
از آن‌جا که آویشن گیاهی چند ساله است، لذا خاک مزرعه در طول رویش گیاه، باید تجزیه شود ودر صورت لزوم مواد و عناصر غذایی مورد نیاز گیاه (مانند فسفر، پتاسیم، کلسیم و نیتروژن) به خاک اضافه شود (امیدبیگی، 1379).
2 ـ 7 ـ 2 ـ داشت
با توجه به ‌اینکه آویشن به مدت 4 تا 6 سال در مزرعه باقی می‌ماند، برنامه‌ریزی برای کوددهی آن حائز اهمیت است. با مصرف میزان مناسب کود دامی‌ پوسیده (تقریباً 20 تا 30 تن) قبل از کشت بایستی تأمین نیاز غذایی آن را تأمین نمود.
به طور معمول در فصل بهار قبل از کشت 50 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به همراه 40 تا 60 کیلوگرم در هکتار نیتروژن در اختیار گیاهان قرار می‌گیرد. از سال دوم رویش، قبل از وجین علف‌های هرز همه ساله در فصل بهار باید 30 تا 50 کیلوگرم در هکتار نیتروژن در اختیار گیاهان قرار گیرد. علف‌کش‌هایی که ممکن است برای کنترل انتخابی علف‌های هرز آویشن در آزمایش‌های تحقیقاتی و زراعی استفاده شوند شامل لینورون[28]، سینبار[29]، استامپ[30]، فورسایت[31] و ورساتیل[32] می‌باشد. با‌ این وجود هرگونه کنترل شیمیایی علف‌های هرز ممکن است مطلوب نباشد. البته شاید بدون کمک بعضی از علف‌کش‌ها، کشت آویشن در مقیاس وسیع ممکن نباشد. با‌ این حال آویشن را می‌توان بدون استفاده از علف‌کش به طور موفقیت آمیز در مزارع با استفاده از یک پوشش بازدارنده رشد علف هرز پرورش داد. برای چنین کاری می‌توان از مالچ‌های آلی استفاده کرد (میرحیدر، 1382؛ سیف بهزاد، 1389).
2 ـ 7 ـ 3 ـ برداشت
زمان برداشت آویشن، نقطه حساس در مدیریت زراعی‌ این گیاه محسوب می‌شود. به طور کلی، بهترین زمان جمع آوری اندام رویشی ( برگ‌ها و ساقه‌های جوان) حاوی مواد مؤثره هنگامی ‌است که گیاه در مرحله گل‌زایی باشد. زمان برداشت مناسب برای آویشن در مناطق مختلف، متفاوت می‌باشد (میرحیدر، 1382؛ سیف بهزاد، 1389).
2 ـ 8 ـ خواص و کاربرد
همان‌طور که قبلاً اشاره شد، T. daenensis بومی‌کشور ایران می‌باشد و سالیان درازی است که از آن به عنوان آویشن استفاده می‌گردد. آزمایشات انجام شده در داخل کشور نشان می‌دهد که‌ این گونه ترکیبات مؤثره مشابه با گونه زراعی T. vulgaris دارد. بیشترین کاربرد ‌این گونه به علت داشتن ترکیبات فنلی نظیر کارواکرول و تیمول می‌باشد چون میزان ترکیبات فنلی T. daenensis قابل مقایسه باT. vulgaris می‌باشد. بنابراین موارد استفاده دارویی ذکر شده برای گونه T. vulgaris در موردT. daenensis نیز صدق می‌کند. تیمول موجود در گیاه T. daenensis دارای اثر آنتی سپتیکی 20 برابر فنل و اثرات سمی‌ کم‌تر از آن می‌باشد. همچنین بر روی برخی از ویروس‌ها مؤثر بوده و از آن به عنوان بند آورنده خون از سینه و درمان کننده بیماری قارچی Actinomycosis نام برده شده است. از تیمول موجود در T. daenensis می‌توان به نسبت 1/0 تا 1 درصد در لوسیون‌ها، کرم‌ها و پمادها جهت استعمال خارجی استفاده کرد. ‌این گیاه به عنوان ضدعفونی کننده در دردها و عفونت‌های سخت دندان و استحکام لثه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد (دامن خورشید، 1371؛ Perucci et al., 1995؛ Piccaglia et al., 1993 و Schwarz et al., 1996).
گیاه T. daenensis به دلیل داشتن بتا کاریوفیلن[33]، تیمول و کارواکرول به عنوان ضد التهاب، مسکن،ضد میکروب و مؤثر در تسکین علائم سرماخوردگی کاربرد دارد (الوندی، 1375).
از فعالیت‌های ضد میکروبی کارواکرول به اثرات ضد کرم آن می‌توان اشاره نمود (Herman, 1976 و Lattaoui Tantaoui-Elaraki, 1994). بتا بیسابولن[34] موجود در ‌این گونه دارای خواص ضد التهابی می‌باشد. علاوه بر ترکیبات فنلی اسانس گیاه وجود تانن[35] و ساپونین[36] در عصاره ‌این گیاه حائز اهمیت است. تانن‌ها دارای اثرات ضد التهاب پوستی، خواص آنتی سپتیکی و جلوگیری‌ کننده از خونریزی لثه و ساپونین‌ها دارای اثرات خلط آوری، ضد التهابی و دیورتیکی (اثر مهار کنندگی پمپ سدیم یا پمپ پتاسیم و یا ادرار آوری) دارد (Hornok, 1992). همچنین از ترکیبات فنلی ترپنی و غیر ترپنی در صنایعکنسرو سازی، بهداشتی، آرایشی و غذایی استفاده می‌شود (امیدبیگی، 1376 و صمصام شریعت و معطر، 1358). اسانس آويشن فرآورده‌هاي ضد اسپاسم، ضد نفخ و اثر ضدعفوني کننده قوي دارد. پماد حاصل از اين اسانس در بعضي از بيماري‌هاي جلدي مخصوصاً زونا اثر مفيد ظاهر مي کند. همچنين مي توان اين اسانس را در مصرف خارجي با روغن زيتون يا روغن‌هاي ديگري روي مفاصل به عنوان گرم کننده و محرک سطحي بکار برد. تيمول در فرمول خمير دندان‌ها و محلول‌هاي غرغره و دهان ‌شويه وارد مي‌شود. در بيماري‌هاي دستگاه تنفسي مانند برونشيت مزمن، سل و سرفه، به صورت استنشاق و يا به حالت محلول جهت پانسمان زخم‌ها بکار مي رود، زيرا اثر ميکروب کشي آن بر فنل ترجيح دارد.
آویشن برای تقویت اعصاب، درمان افسردگی، خستگی، بی‌خوابی، درد مفاصل، نقرس، ورم مفاصل و درد سیاتیک مفید بوده و همچنین نشاط‌آور است (Leung & Foster, 1996).
2 ـ 8 ـ 1 ـ شکل‌های دارویی
داروهایی که مواد مؤثره گیاه T. vulgaris در آن‌ها به کار رفته اند عبارتند از کنایپ[37]، برونشیکوم[38]، تیمیان کورارینا[39]،تیمپین[40]، اسپکتون[41]، شربت تیموزین[42] و اوپودلدوک[43] که در بازار دارویی اغلب کشورهای جهان وجود دارد. در کشور ما نیز عصاره پروپلین گلایکولی آویشن تولید و شربت تیمیان، تیمکس[44] و تیم آرتا[45] از آن تهیه شده است (امیدبیگی و بشیری، 1376؛ میرحیدر، 1373 ).
2 ـ 9 ـ بررسی اسانس
اسانس‌ها از دیدگاه شیمیایی، مخلوط‌های بسیار پیچیده، گاه بیش از یکصد جزء از ترکیبات شیمیایی هستند که شامل مونوترپن‌ها، سزکویی ترپن‌ها، مشتقات اکسیژنه آن‌ها و ترکیبات دیگر می‌باشند. اغلب اسانس‌ها دارای یک یا چند جزء اصلی در ترکیباتشان می‌باشند که عامل طعم و بوی آن‌ها هستند. اسانس‌ها از قسمت‌های مختلف گیاه از جمله برگ، ساقه، دانه، گل، ریشه و غدد ترشحی به دست می‌آیند. اسانس‌ها به دلیل معطر بودن به طور وسیع در صنایع دارویی، غذایی و عطر سازی کاربرد دارند. اسانس‌ها فرار هستند و هنگام قرار گرفتن در مجاورت هوا تبخیر می‌شوند و به همین علت به نام‌های Essential oil، Volatile oil و Ethereal oil معروف می‌باشند. اسانس‌ها ابتدا که تازه‌اند بدون رنگهستند، امّا مدت طولانی به علت اکسیده شدن و رزینی شدن[46] تیره رنگ می‌شوند. برای جلوگیری از تیره رنگ شدن اسانس‌ها را در مکان خنک و خشک و در ظروف شیشه‌ای کدر نگهداری می‌نمایند (آزادبخت، 1378؛ آقایی جوینی، 1379 و مؤمنی و شاهرخی، 1370).
اسانس آویشن مرکب از دو نوع فنل تیمول و کارواکرول که ‌ایزومر یکدیگرند، می‌باشد. علت از بین رفتن اسانس‌ها را واکنش‌های عمومی ‌نظیر اکسیداسیون، رزینی شدن، پلیمریزاسیون، هیدرولیز استرها و برهم کنش گروه‌های واکنش‌گر[47] ذکر کرده اند. ‌این فرآیندها به وسیله حرارت در مجاورت هوا و رطوبت فعال شده و با قرار گرفتن در معرض نور به وسیله فلزات کاتالیز می‌شوند (Mahindru, 1992).
اثر نور در خراب شدن اسانس کمتر از اثر رطوبت می‌باشد. اسانس‌ها را بایستی از وجود هرگونه فلز و رطوبت دور نگه داشت و در ظرف در بسته و کاملاً تیره در دمای پایین و دور از نور نگهداری کرد. برای نگهداری مقدار کم اسانس، شیشه‌های تیره رنگ و برای مقادیر زیاد اسانس ظروف استوانه‌ای فلزی ویژه که دهانه آن‌ها با قلع بسته شده است، مناسب می‌باشد (آیینه‌چی، 1370).
برای گرفتن رطوبت اسانس در مقادیر کم، می‌توان از سولفات سدیم[48] بدون آب استفاده کرد. سولفات سدیم به اسانس اضافه می‌شود و سپس با صاف کردن اسانس، سولفات سدیم از آن جدا می‌شود(آقایی جوینی، 1379).
گرچه اسانس‌ها از نظر ترکیبات شیمیایی از هم متفاوت هستند ولی دارای خواص فیزیکی مشترکیمی‌باشند. مانند بوی مخصوص، ضریب شکست بالا و فعالیت نوری زیاد. اسانس‌ها در آب میسل[49] تشکیل نمی‌دهند امّا تا حدی که بوی خود را به آب منتقل کنند در آن قابل حل می‌باشند. اسانس‌ها در الکل و دیگر حلال‌های آلی حل می‌شوند و بر خلاف روغن‌های ثابت که از اسیدهای چرب و استرهای گلیسرول تشکیل شده‌اند، اثر پایداری روی کاغذ بر جای نمی‌گذارند و با قلیاها قابل صابونی شدن نمی‌باشند (امیدبیگی، 1379).
ترکیب شیمیایی اسانس‌ها بسیار متفاوت بوده و از مواد آلی مختلفی نظیر ترپن‌ها، استرها، آلدئیدها،کتون‌ها، الکل‌ها و هیدروکربن‌ها تشکیل شده اند.
اسانس‌های محتوی ترپن زیاد نظیر اسانس پرتقال، کاج و غیره بیشتر از طریق اکسیداسیون و رزینی شدن تخریب می‌شوند. اسانس‌هایی که محتوی استر بیشتری می‌باشند، در طول دوره نگهداری مقداری اسید تولید می‌نمایند که ناشی از هیدرولیز استرها می‌باشد. اسانس‌های محتوی آلدئید به تدریج از بین می‌روند که احتمالاً از طریق افزایش مواد آنتی اکسیدان به روغن‌های چرب می‌توان آن‌ها را در مقابل اکسیداسیون محافظت نمود. اسانس‌های محتوی الکل مانند اسانس سندل و ژرانیوم پایدار بوده و در طی نگهداری بی‌رنگ باقی می‌مانند (آیینه‌چی، 1370).
وزن مخصوص اسانس‌ها کمتر از آب است ولی تعداد محدودی از اسانس‌های گیاهی وزن مخصوص بیشتر از آب دارند. به طور کلی اسانس‌ها در الکل، اتر، اتر نفت و اغلب حلال‌های آلی محلول هستند (جایمند و رضایی، 1385).
اسانس‌ها به صورت خوراکی اثر تحریکی ملایم روی مخاط دهان و جهاز ‌هاضمه دارند و دفع آن‌ها از ریه‌ها، پوست و کلیه صورت می‌گیرد. از گیاهانی که دارای اسانس زیاد می‌باشند می‌توان به گیاهان خانواده کاسنی، نعناعیان، چتریان، کاج و مرکبات اشاره نمود (بهمن زادگان جهرمی، 1385).
ترکیبات و همچنین مقدار اسانس در اثر عوامل مختلفی مانند زمان جمع آوری، سن گیاه، نحوه خشک کردن، بسته بندی و شرایط نگهداری گیاه و روش استخراج اسانس تغییر می‌نماید. همچنین شرایط رویشگاهی مانند ارتفاع از سطح دریا، شرایط آب و هوایی، خاک، میزان نور، رطوبت و غیره نیز بر میزان، نوع و درصد اجزای تشکیل دهنده اسانس اثر دارند. بنابراین برای یافتن شرایط بهینه برای دستیابی به اسانس با کمیت و کیفیت بالا، تحقیق بر روی اثر هر یک از‌ این عوامل بر اسانس گیاهان معطر مختلف اهمیت دارد (آیینه‌چی، 1370 و Asakawa & Toyota, 1978).
2 ـ 10 ـ موارد کاربرد اسانس
بیشتر اسانس‌ها به طور مستقیم به عنوان مواد اولیه در تولید ترکیب‌های طعم‌دار وخوشبو کننده‌ها استفاده می‌شوند. در هر حال، بعضی اسانس‌ها تجزیه و یا توسط تقطیر کردن غلیظ می‌شوند و همچنین تفکیک یا جذب می‌گردند. به طور مثال ترکیب‌هایی که از اهمیت خاصی برخوردار بوده و برای خوش‌بو کننده‌ها و یا طعم دهنده‌ها مطلوب هستند تغلیظ می‌گردند، ولی ترکیب‌هایی که بوی نامطبوع و یا ضعیفی دارند و ضروری نمی‌باشند، حذف می‌گردند. امکان جداسازی یک یا چند ترکیب خاص از اسانس‌ها با روش تقطیر و یا کریستالیزاسیون وجود دارد.
اسانس‌ها و ترکیب‌های آن‌ها به طور مستقل در صنایع مختلف نیز مصارف زیادی دارند بنابر‌این در زیر به عمده‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود:
ـ صنایع عطر سازی (تهیه ادکلن، عطرها و اسپری‌های مختلف).
ـ صنایع بهداشتی (خوشبو کننده‌ها، بهبود مزه خمیر دندان، تهیه صابون، کرم، ضد عفونی کننده‌ها و غیره).
ـ صنعت غذایی (شربت، آبلیمو، نوشابه‌های غیر الکلی و الکلی، شیرینی‌پزی و غیره).
ـ جهت مصارف فنی (حلال‌ها و معرف‌های کف کننده).
ـ صنایع داروسازی (ساخت داروها نظیر شربت‌ها و غیره).
ـ سایر صنایع (چرم سازی، لاستیک، خوشبو کننده‌های صنعتی، لوازم التحریر و غیره).
2 ـ 10 ـ 1 ـ کاربرد اسانس‌ها در پزشکی
بسیاری از فراورده‌های خام گیاهان معطر به علت داشتن اسانس به طور مستقیم در پزشکی مصرف می‌شوند، ولی در بیشتر موارد اسانس‌ها را از مواد خام جدا نموده و به عنوان دارو به کار می‌برند. ‌این مواد برخلاف بسیاری از داروها جذب پوست سالم می‌شوند. اسانس‌ها علاوه بر ‌این از نظر اقتصادی نقش مهمی‌ در داروسازی و صنعت‌ ایفا می‌نمایند. از اسانس‌ها در مواردی مثل اثر ضد تحریکات پوستی، رفع درد، سوزش و خارش جلدی (از اسانس کافور و ترکیب منتول به شکل روغن و یا پماد) استفاده می‌شود. در بی‌حسی موضعی از اسانس میخک که موجب تسکین درد دندان می‌گردد و به عنوان بادشکن، ادرار آور، ضد عفونی‌های ملایم،‌ ایجاد تحریکات موضعی پوست، احتقان و قرمزی، احساس گرما، حساسیت به تحریکات،‌ ایجاد حالتی شبیه به التهاب (مانند خردل به شکل ضماد و پاشویه) به کار می‌رود.
تا به حال تحقیقات وسیعی در مورد اسانس‌ها به علاوه داشتن ویژگی‌ها ضد عفونی کنندگی از قبیلضد باکتری، ضد میکروبی و ضد قارچی صورت پذیرفته است. در گذشته از ‌این خاصیت برای نگهداری و جلوگیری از کپک زدن و خراب شدن مواد غذایی استفاده می‌کردند (جایمند و رضایی، 1385).
2 ـ 11 ـ ترکیبات اصلی تشکیل دهنده اسانس آویشن دنایی
شاخه گلدار و برگدار گیاه دارای پنتوزان‌ها[50]، تانن‌ها به مقدار 10 درصد و حتی بیشتر، یک ماده تلخ، رزین، یک ساپونین و اسانسی است که مقدار متوسط آن به 4/0 درصد می‌رسد.
اسانس آویشن که به اسانس تیم[51] موسوم است مرکب از دو نوع‌ ایزومر فنلی، یکی تیمول و دیگری کارواکرول می‌باشد که همراه با سیمن[52]، لینالول[53] (به مقدار کم)، پینن[54] و بورنیل استات[55] در اسانس یافت می‌شوند. در کشور فرانسه، مقدار درصد تیمول در اسانس ‌این گیاه به 24 تا 25 درصد می‌رسد.
اسانس آویشن در الکل و روغن‌های چرب حل می‌شود. نوع دارویی آن باید لااقل دارای 30 درصد ازفنل‌های مذکور باشد.
اسانس آویشن، از گیاه مذکور و همچنین از T. zygis L. و واریته‌ای از آن به نام gracilis Boiss. که بر اثر تقطیر با آب بخار آب به دست آمده، مایعی است بی‌رنگ یا به رنگ زرد تا قرمز که بوی مطبوع مخصوص و معطر و پایدار دارد. در مجاورت نور فاسد می‌شود. وزن مخصوص آن بین 915/0 تا 935/0 است. باید در محل خنک، در شیشه‌های در بسته، به صورت مملو و دور از نور نگهداری شود.
تیمول به فرمول C10H14O و به وزن مولکولی 21/150 است. در اعضای گیاهان مختلف تیره نعناع، متعلق به جنس‌های Thymus، Ocimum، Mosla، Monandra، Origanum و همچنین Carum‌ها(از خانواده Umbelliferae) یافت می‌شوند. تیمول به طور سنتزی نیز از پیپریتون[56]، پاراسیمین[57] یا متا کرزول[58] تهیه می‌شود. تیمول به صورت بلورهای منشوری شکل نسبتاً درشت و بی‌رنگ از اسانس آویشن به دست می‌آید. بوی مشخص دارد و در گرمای 5/50 تا 5/51 درجه سانتی‌گراد ذوب می‌شود. در الکل، اتر، کلروفرم[59]، پترولیوم اتر[60]، سولفور کربن و استیک اسید[61]، به مقدار زیاد حل می‌گردد. در آب به مقادیر کم (یک در 1200) محلول است.
محلول‌های الکلی و آبی آن، خنثی و فاقد هرگونه واکنش در مقابل تورنسل هستند. در محلول‌های قلیایی به سهولت حل می‌شود. از مشخصات دیگر این است که با منتول، سالول[62]، کامفور[63] و کلرال[64]، مخلوط مایع به وجود می‌آورد یعنی در واقع با آن‌ها ناسازگاری دارد (زرگری، 1369).

– (101)

چکیده:
قرن هشتم قمری و دورهی دوم حکومت ایلخانی، دورهای پربار و پرثمر در هنرهای مربوط به کتابآرایی ایرانی و اسلامی است. در این دوره سنّت تولید گروهی نسخههای خطی بهخصوص کتابهای مذهبی رایج شد، خطوط نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع سازماندهی شده و مورد استفاده بیش از پیش قرار گرفت و نقطه عطفی در کتابت و آرایش قرآنها در جهان اسلام پدید آمد. قرآن کتاب آسمانی مسلمانان همواره دستمایهی هنرنمایی هنرمندان بوده است و آنان با بضاعت خویش در کتابت و آرایش این کتاب مقدس کوشیدهاند. در مقایسه با قرآن، کتابهای مذهبی دیگر از جمله نهجالبلاغه به دلایل مختلف کمتر مورد هنرنمایی قرار گرفته است. نهجالبلاغهی شمارهی 64455 موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی یکی از معدود نُسَخی است که در این دوره توسط احمد بن السهروردی کتابت شده است. در این پژوهش با بررسی توصیفی و تحلیلی نسخه به شناسایی و تحلیل تزیینات کتابآرایی، خوشنویسی و تأثیر پذیری آن، از دیگر نُسخ آن دوره پرداخته شد. این نسخه از آثار ممتاز سهروردی بوده و وضعیت فیزیکی سالم، زیبایی و بیتکلفی در خط و سادگی تزیینات در این نسخه، آنرا در زمرهی والاترین آثار هم عصر خود و نیز سرمشقی برای دورههای بعد قرار داده است.
کلید واژهها: دورهی ایلخانی، کتابآرایی، نهجالبلاغه، احمد بن السهروردی، خطِّ نسخ

وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری

دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی
گرایش خوشنویسی و کتابآرایی
عنوان پایان نامه نظری
تحلیل ساختاری هنرهای کتابآرایی درنهج البلاغه
احمد بن السهروردی
عنوان پایان نامه عملی
پنج اثر خوشنویسی بهخط ثلث
استاد راهنمای نظری و عملی
دکتر حمیدرضا قلیـچ خانی
استاد مشاور
سلیمان سعیدآبادی
دانشجو
احمد شاهی
نیمسال تحصیلی92-91
فهرست مطالب

عنوان شمارهی صفحه
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………… 3 – 1
فصل اول : کلیات پژوهش
1 – 1 : بیان مساله ………………………………………………………………………………………………….. 6 – 5
1 – 2 : اهداف پژوهش ……………………………………………………………………………………………. 6
1 – 3 : پرسشهای پژوهش ……………………………………………………………………………………. 6
1 – 4 : فرضیههای پژوهش …………………………………………………………………………………….. 7
1 – 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش …………………………………………………………………………. 8- 7
1 – 6 : روش اجرایی پژوهش ………………………………………………………………………………… 8
فصل دوم: فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان
2 – 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی …………………………………………………………. 14- 10
2 – 2 : گرایشهای مذهبی ………………………………………………………………………………………21- 15
2 – 3 : علل شکوفایی هنر ……………………………………………………………………………………… 25- 22
2 – 4 : وضعیت کتاب آرایی در دورهی ایلخانی ……………………………………………………..30- 26
2 – 4 – 1 : خوشنویسی …………………………………………………………………………………………….37-31
2 – 4 – 2 : تذهیب …………………………………………………………………………………………………. 45- 37
2 – 4 – 3 : صفحه آرایی ………………………………………………………………………………………… 48- 45
2 – 4 – 4 : کاغذ …………………………………………………………………………………………………….. 49- 48
2 – 4 – 5 : صحافی و تجلید ………………………………………………………………………………….. 52- 49
فصل سوم: کتابشناسی و نسخه شناسی اثر
3 – 1 : کتابشناسی
3 – 1 – 1 : نهج البلاغه، موضوع و مؤلف ……………………………………………………………… 59- 54
3 – 2 : نسخه شناسی
3 – 2 – 1 : احوال و آثار احمد بن السهروردی …………………………………………………….. 68- 60
3 – 2 – 2 : ویژگی‏های نسخه ………………………………………………………………………………… 72- 69
فصل چهارم: تحلیل و بررسی نسخه
4 – 1 : قواعد عمومی خوشنویسی ……………………………………………………………………….. 77- 72
4 – 2 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط نسخ …………………………………………. 78- 77
4 – 3 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط ثلث ………………………………………….. 79- 78
4 – 4 : بررسی سبک خوشنویسی اثر …………………………………………………………………. 111-80
4 – 5 : بررسی شیوهی تذهیب و تزیینات ………………………………………………………………120-111
4 – 6 : بررسی جدولکشی …………………………………………………………………………………….. 129-120
4 – 7 : بررسی کاغذ ……………………………………………………………………………………………….. 132-130
4 – 8 : بررسی جلد ………………………………………………………………………………………………… 134-132
فصل پنجم: جمع بندی
5 – 1 : نتیجهگیری ……………………………………………………………………………………………….. 137-136
5 – 2 : ارائهی پیشنهادات ……………………………………………………………………………………… 138
5 – 3 : گزارش کار عملی ……………………………………………………………………………………… 151 -139
5 – 4 : کتابنامه ……………………………………………………………………………………………………. 142-139
چکیدهی انگلیسی

فهرست جدول : شمارهی صفحه

جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب ……………………………………………………..21
فهرست تصویرها:شمارهی صفحه
تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت ……………………………………………………………………….. 23
تصویر2 : برگی از نسخهی جامع التواریخ ……………………………………………………………………………………….. 24
تصویر3 : صفحهای از گلستان سعدی بهخط یاقوت مستعصمی، 668 قمری
(یارشاطر،49:1384) ……………………………………………………………………………………………………………………… 36
تصویر4 : صفحاتی از قرآن بهخط و تذهیب عثمان بن وراق، 466 قمری،
موزهی آستان قدس رضوی بهشمارهی 4316، (لینگز،18:1377) ……………………………………………… 40
تصویر5 : صفحات افتتاحیه از جزء19 از قرآنی سی جزیی به سفارش اولجایتو، کتابت و
تذهیب عبدالله بن محمد همدانی713قمری، (لینگز، 119:1377) …………………………………………… 41
تصویر6 : صفحاتی از قرآن به خط محقق، احمد بن السهروردی( افروند، 1375 و قلیچخانی)……44
تصویر7 : آخرین اثر شناخته شدهی احمد بن السهروردی به تاریخ 730 قمری ………………………. 68
تصویر8 : صفحهی افتتاحیهی نهج البلاغه …………………………………………………………………………………….. 70
تصویر9 : صفحهی آخر نسخه، یادداشت یکی از مالکان نسخه …………………………………………………….. 72
تصویر10 : طرح مسطر صفحات نهج البلاغه …………………………………………………………………………………. 82
تصویر11 : صفحهآرایی با ترکیب خط نسخ و ثلث ……………………………………………………………………….. 84
تصویر12 : بیشترین تعداد کتیبه در یک صفحه …………………………………………………………………………… 85
تصویر13 : نمونهای از کتیبههای نسخهی نهج البلاغه …………………………………………………………………. 86
تصویر14و15 : انجامه در قرآن و نهج البلاغه به خط سهروردی ………………………………………………….. 88
تصویر16 : مقایسهی رقم سهروردی در دو اثر از او ……………………………………………………………………….. 88
تصویر17 : انجامهی نسخهی نهج البلاغه ……………………………………………………………………………………….. 89
تصویر18 : زیبایی کتابت در خط نسخ …………………………………………………………………………………………… 93
تصویر19 : خوش نگاری در صفحات نهج البلاغه ………………………………………………………………………….. 94
تصویر20 : حسن تشکیل در سطر بندی ……………………………………………………………………………………….. 95
تصویر21 : افزایش دور در اتصال حروف« ر» و «ه» ……………………………………………………………………… 95
تصویر22 : همپوشانی حروف دایرهای و کلمات پس از آن ………………………………………………………….. 96
تصویر23 : سطربندی و تقسیم ارتفاع در کلمهی الطَلَََفخَی ………………………………………………………….. 97
تصویر24 : سطربندی در نهج البلاغه …………………………………………………………………………………………….. 98
تصویر25 : ردیف نقطهگذاری و اصل توازی نقطهها …………………………………………………………………….. 99
تصویر26 : حسن همجواری نقطههای سهتایی با اعرابها و حروف ……………………………………………. 100
تصویر27 : استفاده از نقطهها برای پرکردن فضاهی خالی ……………………………………………………………. 101
تصوی28 : دور مضاعف در حروف دایرهای و اتصالات “ر” و “د” به حرف “ه” …………………………. 102
تصویر29 : تناسب الفهای نزولی و صعودی ………………………………………………………………………………. 103
تصویر30 : هماهنگی شیب اعراب و تنوینها با شیب حروف و کلمات ………………………………………… 104
تصویر31 : همجواری زیبای اعرابها و حروف و کلمات ……………………………………………………………….. 105
تصویر32 : روانی و یکدستی در کتابت ………………………………………………………………………………………….. 106
تصویر33 : ترکیبات زیبا و بدیع در کتابت …………………………………………………………………………………….. 106
تصویر34 : مقایسهی شیوهی کتابت سهروردی با صفحهی الحاقی ……………………………………………. 108
تصویر35 : عدم تناسب ترکیب در صفحهی الحاقی ……………………………………………………………………… 109
تصویر36 : مقایسهی کتابت در صفحات اصلی و الحاقی ………………………………………………………………. 110
تصویر37 : صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه ………………………………………………………………………………… 112
تصویر38 : مقایسهی خط کوفی تزیینی در قرآنهای سهروردی و نسخهی نهج البلاغه ……………… 113
تصویر39 : بخشی از صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه …………………………………………………………………. 113
تصویر40 : صفحهای از قرآن معروف به قرآن اولجایتو، (لینگز،119:1377) ……………………………. 114
تصویر41 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………………………. 115
تصویر42 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………………………. 116
تصویر43 : بخشی از اسلیمیها در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………… 117
تصویر44 : بخشی از ترنج در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………… 118
تصویر45 : نشان پایانی خطبهها، نامهها و علائم تزیینی ………………………………………………………………. 119
تصویر46 : انحراف در جدولکشی …………………………………………………………………………………………………. 122
تصویر47 : بریده شدن کتیبه با جدولکشی ……………………………………………………………………………………122
تصویر48 : فرورفتن اصلاحات به زیر جدولکشی …………………………………………………………………………. 123
تصویر49 : رکابه در نهج البلاغه …………………………………………………………………………………………………….. 124
تصویر50 : اصلاحات الحاقی به نسخه ……………………………………………………………………………………………. 125
تصویر51 و 52 : تعدادی ازصفحات با بخشهای الحاقی ……………………………………………………. 127-126
تصویر53 : نمونهای از اصلاحات در بین سطرها …………………………………………………………………………… 128
تصویر54 : اصلاحات بر روی کاغذ حاشیه …………………………………………………………………………………….. 129
تصویر55 : وصله کاری و اصلاحات ………………………………………………………………………………………………… 131
تصویر56 : تأثیرات رطوبت بر کاغذ نسخه ……………………………………………………………………………………… 132
تصویر57 : روی جلد نهج البلاغه ……………………………………………………………………………………………………. 133
مقدمه:
کتاب و کتابخانه از جلوههای دیرین تمدن بشری است که در ایران نیز سابقهای کهن دارد. و از آنجا که ایران همواره مهد علم و هنر بوده دانشمندان حاذقی در علوم مختلف و هنرمندان بزرگی در هنرهای گوناگون پرورش داده و هنرهای کتابسازی و کتابآرایی نیز به موازات دیگر هنرها مورد علاقهی مردم و دوستداران علم و هنر این سرزمین بوده است.
پس از فتح ایران، با رواج اسلام و نیاز به استنساخ قرآن، رسمالخط عربی از همان آغاز مورد توجه قرار گرفت. در سالهای اولیه، خط کوفی مورد استفاده قرار گرفت. در ایران نوع خاصی از این خط با نام کوفی شرقی رایج بود و هنرمندان ایرانی تا اوایل قرن پنجم قمری بیشتر قرآنها را با این شیوه که تنوع بسیاری داشت، مینوشتند. در بیشتر قرآنهای قرن چهارم و پنجم قمری هنر تذهیب، جزیی از خودِ حروف کوفی بود و خوشنویس خود نیز مذهّب بود. در اواخر قرن سوم قمری ابن مقله (328-272 قمری) اصلاحاتی در خط انجام داد و خطهایی را که از کوفی منشعب شده بود تکمیل ساخت، قواعدی برای خوشنویسی تدوین کرد و اصل خطوط را بر مبنای سطح و دور پایهگذاری کرد. در قرن چهارم علی ابن هلال معروف به ابن بوّاب (ف. 413 قمری) در قواعد نقطهگذاری و یکدست کردن اصول خطهای ششگانه «اقلام ستّه» نقش برجستهای داشت. او با تدوین و تکمیل اصول و قواعد پیشین، نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیکتر ساخت.
از قرن پنجم قمری خط نسخ به دلیل تحریر و قرائت سادهتر جایگزین کوفی شد. این هنگام از خطوط دیگری همچون محقق، ریحان و ثلث نیز برای کتابت استفاده میشد. علاوه بر هنرمندان گمنام قرن پنجم و ششم قمری، خوشنویس دیگری که در شکوفایی انواع خطوط نقش بارزی داشت “یاقوت مستعصمی” (698-616 ق) بود که بهجز قطعات فراوان، قرآنها و کتابهای بسیاری را کتابت کرد. او به همراه دیگر خوشنویسان مطرح این دوره که برخی نیز از شاگردان او بودند، سبب گسترش و بالارفتن سطح کیفی خوشنویسی در نسخههای خطی شدند.
با هجوم مغولان به ایران و تشکیل حکومت، در نیمهی اول حکومت ایلخانی، به علت اینکه حاکمان مغول و جانشینان آنان از دانش و تجربهی کافی در ادارهی امور ایران بیبهره بودند و پیوسته سرگرم کشمکشهای داخلی و غارت اموال مردم بودند، دانشمندان، هنرمندان و فرهیختگان علم و فرهنگ مورد بیتوجهی و بیمهری قرار گرفته و مجالی برای توسعهی هنرها نبود.
پس از حملهی مغول و در نیمه قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری که ثباتی نسبی در ایران به وجود آمد، اوضاع تغیرات قابل ملاحظهای کرد. بهطوریکه ایرانیان اهل علم و فضل و هنر رفتهرفته به دربار ایلخانی راه یافته و از تجربهی آنها در ادارهی کشور بهره گرفته شد، هنرمندان و دانشمندان مورد تکریم قرار گرفته و توسعهی هنرهای ایرانی جانی دوباره یافت. در این دوره کتابخانهها و مراکز علمی و فرهنگی بسیاری به وجود آمد، سنت تولید کتاب حرفهای شده و بهصورت جمعی انجام میگرفت، همچنین کارگاههای درباری کتابآرایی رونق گرفت، اقلام ستّه قانونمند شد و رواج استفاده از آنها در رونق کتابآرایی بسیار مؤثر بود.
با گذشت زمان بر اهمیت کتابخانههای درباری افزوده شد و بهتدریج وجه تزیینی برخی از نسخه‎ها بر جنبهی کاربردی آن پیشی گرفت. بههمین سبب کتابخانههای سلطنتی توسعه یافت و بخش کارگاهی آن اهمیت ویژهای پیدا کرد و شمار زیادی از هنرمندان برجسته همانند کاتب، نقاش، مذهِّب و مجلد و.. را برای کتابآرایی جذب کرد.
با آغاز قرن هشتم قمری هنر کتابآرایی وارد مرحله نوینی شد و آثاری کم نظیر در قالب قرآن، شاهنامه و دیوان اشعار تولید شد. تهیهی نسخههای خطی نفیس چون قرآن و شاهنامه در کانون توجه حاکمان قرار داشت. از اتفاقات مهم در عرصهی هنر کتابآرایی، تهیهی نسخهها با ابعاد -قطع- بزرگ بود. در این دوره اقلام ستّه تکمیل شد و رواج زیادی پیدا کرد و به مدد تلاشهای خوشنویسان مختلف به نهایت کمال و زیبایی خود رسید و انواع خطوط ششگانه به همراه تذهیبهای عالی و با نقشهای زیبا و رنگهای درخشان در نسخهبرداری قرآن بهکار میرفت.
در این دوره تحولات هنر کتابسازی به دلیل اوضاع پرفراز و نشیب خود، پیوسته مسیر تحول و تغییر را تجربه کرده و مقدمات تعالی آنرا در خلق فنون مختلف، نقشهای بدیع و بهرهگیری از مواد و مصالح مختلف، متناسب با قطع کتاب را فراهم آورد.
از موضوعات مورد علاقه مردم و هنرمندان، کتابهای دینی و مذهبی بودند که در کارگاههای مختلف مورد استنساخ قرار می‎گرفت. به موازات کتابت قرآن، متون مذهبی دیگری نیز بهدست توانای هنرمندان به رشته تحریر درآمده بود که از آن جمله می‎توان کتاب نهج‎البلاغه را نام برد. بدون تردید این کتاب ارزشمند مورد توجه خاص و عام بوده و بارها توسط کاتبان کتابت شده است. یکی از این کاتبان و خوشنویسان شهیر، احمد بن السهروری می‎باشد و از جمله نسخه‎های کتابت شده توسط او، نسخهای از نهج‎البلاغه می‎باشد که با شماره 64455 در کتابخانهی مجلس نگهداری می‎شود.
این پژوهش به دنبال بررسی کیفیت خوشنویسی و هنرهای کتابآرایی در این نسخه میباشد تا مشخص سازد که آیا این نسخه از آثار سهروردی میباشد؟ چه مطابقتی با نُسَخ همعصر خود دارد؟
با وجود اینکه در انجام این پژوهش، عدم وجود پژوهشهای مشابه در مورد سهروردی و همچنین عدم امکان استفاده از منابع لاتین و عربی موانعی را ایجاد نمود، اما تلاش شد تا از میان اندک نوشتههای موجود راهی به شناخت بیشتر احوال و آثار سهروردی باز شود.
در ابتدا به بررسی شرایط سیاسی، فرهنگی و هنری ایران در دورهی مغول پرداخته شد و وضعیت هنر و نیز کتابآرایی در این دوره تشریح شد. در فصل سوّم شرایط تدوین نهجالبلاغه، احوال و آثار احمد بن السهروردی و ویژگی‏های نسخه مورد بررسی قرار گرفت و در فصل چهارم به بررسی و تحلیل ویژگی هنرهای کتابآرایی این نسخه پرداخته شد.
فصل اول: کلیات پژوهش

1 – 1 : بیان مساله :
از آغاز، هنر کتابآرایی نقشی مهم و تعیین کننده در قلمرو هنر اسلامی به عهده داشته است. هیچیک از دیگر هنرهای تزیینی به اندازهی هنرهای مربوط به کاغذ و کتاب مورد توجه هنرمندان نبوده است. بیشتر سفالگران، فلزکاران و دیگر هنرهای کاربردی، برای روشهای تزیینی خود از شیوههای هنر کتابآرایی استفاده کرده‎اند. و از این طریق نقوش تزیینی از هنر کتابآرایی به سایر هنرهای تزیینی انتقال یافته است. در طول تاریخ همواره ارتباطی مستقیم میان هنرهای تزیینی و نقاشان و مذهّبین و خوشنویسان برقرار بوده است.
دانش ما از هنر کتابآرایی دوران اولیه اسلامی معمولاَ بر اساس قرآنهایی است که از این دوران برجای مانده است. اگرچه تاکنون هیچ نسخهی مصوّری متعلق به پیش از قرن پنجم قمری یافت نشده است، اما در عوض نسخههایی با کیفیت از قرآن از این دوران در موزههای دنیا موجود است که مهمترین علت آن با وجود جنگها، ناامنی، آسیبهای طبیعی و نیز استفادههای ممتد، تقدّس قرآن و مراقبتهای ویژهای است که از آن صورت میگرفته است.
به جز قرآن، ادعیه و کتابهای مذهبی نمونهای دیگر از نوشتههایی بودند که مورد استنساخ قرار میگرفت. نهج البلاغه پس از قرآن دومین کتاب مقدس شیعیان میباشد که حاوی خطبهها، نامهها و اندرزهای حضرت علی (ع) امام اول شیعیان است و توسط سید رضی از علمای شیعهی قرن 4 قمری گردآوری شده است.
نهجالبلاغه پس از تدوین به دلایل مختلف از جمله حفظ قداست قرآن، عدم اقبال یافتن شیعیان در ترویج معارف این مذهب و نیز بخاطر گرایشاتی که حکام و فرمانروایان در نواحی مختلف ایران و عراق به اهل سنت داشتند، در مقایسه با قرآن کمتر مورد نسخه برداری قرار گرفته است. نسخهی شمارهی 64455 نهج البلاغه، موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی در تهران، یکی از معدود نُسَخ نهج البلاغه است که توسط احمدبن السهروردی خوشنویس و کاتب مشهور قرن هفتم و هشتم قمری به خط نسخ و ثلث کتابت شده است و بهصورت سالم و با کمترین آسیب باقیمانده، که از نظر کتابآرایی در خور اهمیت و قابل بررسی میباشد.
1 – 2 : اهداف پژوهش :
بررسی و شناسایی نوع خطوط و کیفیت کتابت و هنرهای بکار رفته در آرایش این نسخه از قبیل: جلدسازی، کاغذسازی، طلاکاری، جدولکشی .
مقایسه نوع و کیفیت خطوط بکار گرفته شده در این نسخه با دیگر آثار رقمدار السهروردی و تأیید اصالت اثر .
تطبیق این نسخه با نُسَخ همعصر، و مقایسه با قرآننگاریها که عمده فعالیتهای کتابت متون مذهبی دینی در این دوره بودهاند.
1 – 3 : پرسشهای پژوهش :
دلایل اهمیت این اثر از نظر خوشنویسی و کتابآرایی کدام است؟
نسخه برداری از نهج البلاغه در چه وضعیتی از نظر سیاسی انجام گرفته است؟
این نسخه چه تأثیراتی از دیگر نُسَخ معاصر خود گرفته است؟
1 – 4 : فرضیههای پژوهش :
به نظر میرسد دلیل اهمیت این نسخه سادگی، عدم تکلف و روانی در خوشنویسی و بیپیرایگی در تزیینات میباشد.
به نظر میرسد هنرهای کتابآرایی در این نسخه از دیگر نُسخ معاصر خود تأثیر پذیرفته است.
1 – 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش :
نهجالبلاغه و مؤلف آن موضوع تحقیقات بسیاری بوده است. اما دربارهی احمد بنالسهروردی و نسخهی نهجالبلاغهی کتابت شده توسط او، پژوهشهای اندکی انجام شده است وکتاب یا مقالهای که بهطور مستقل به بررسی احوال و آثار سهروردی پرداخته باشد، تاکنون منتشر نشده است.
با رجوع به فهرست معرفی کتابهای خطی کتابخانهی مجلس در مورد این نسخه، اطلاعاتی اندک و کلی یافت میشود. با بررسی و جستجوی کتابها و نوشتههای مرتبط با هنرهای اسلامی، خوشنویسی، کتابآرایی و … شواهدی از معرفی شدن این نسخه یافت نمیشود. همچنین با جستجو در سایتهای معتبر یا عمومی اینترنتی مشاهده میشود که سهروردی را بهطور مختصر معرفی کرده و تعدادی از آثار او را ذکر نموده اند و معمولا تأکید آنها براین مسأله است که وی شاگرد یاقوت بوده و دارای لقب یاقوت ثانی بوده است، که عمدتاَ برگرفته از منابعی تکراری بوده و اطلاعات چندانی به دست نمیدهند. اما هیچیک به بررسی نسخهی نهج البلاغه یا دیگر آثار او نپرداختهاند.
نگارنده تاکنون پژوهشهایی را که بهطور کلی و یا اختصاصی به سهروردی و احوال و آثار او پرداخته شده باشد، و یا آثار خوشنویسی او را معرفی نموده باشد، مشاهده ننموده است. تنها پژوهشی که تاکنون نگارنده مشاهده نموده و موفق به بررسی آن شده و به طور کلی با موضوع ارتباط دارد عبارت است از:
نوشتهای که به قلم آقای محمدحسن سمسار در کتاب ماه هنر وابسته به خانه کتاب ایران، شماره71-72 (مرداد و شهریور1383) به چاپ رسیده است و حاوی مطالبی مفید و تازه درباره احمد بن السهروردی میباشد. او با معرفی اجمالی سهروردی و تعدادی از آثار او، با ارائه دلایلی نتیجه میگیرد که احمدبن السهروردی شاگرد یاقوت نبوده است.
1 – 6 : روش پژوهش :
روش مطالعه و بررسی در این پژوهش بهصورت تاریخی، توصیفی و تحلیلی بوده و ابزار و شیوه های گرد آوری اطلاعات بصورت کتابخانهای و مشاهدهی مستقیم نسخه بوده است. درصورت نیاز از تطبیق این اثر با دیگر نسخهها و تجزیه و تحلیل بر پایهی تجربیات شخصی بهره گرفته شده است.

فصل دوم : فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان

2 – 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی:
چنگیزخان در سال 624 قمری در حالی که یکی از قدرتهای جهان اسلام یعنی خوارزمشاهیان را فروپاشیده بود، مُرد. “اوگتای” -پسر و جانشینش- توجه خود را بیشتر به چین و خاور دور معطوف داشت. او پس از فتوحات چندی جای خود را به “منکو” سپرد. “قوبیلای” یکی از برادران “منکو” بود که شمال چین را گشود. برادر دیگر وی “هولاکو” با سپاهی انبوه -که از هر ناحیۀ تصرف شده توسط مغولان- گردآورده بود، راهی ایران گردید. او در سال 653 قمری فلات ایران را تصرف کرد.
“هولاکو” از سوی خان بزرگ مأمور شده بود که دو قدرت باقی‎ماندهی دیگر جهان اسلام یعنی خلافت عباسی و اسماعیلیان را از بین ببرد. اسماعیلیان با اینکه در قلعههای غیر قابل دسترسی بودند، لیکن عوامل مختلف که برخی در ارتباط با مسائل درونی خود آنها بود باعث گردید که آنها نتوانند در مقابل قوای مغولان مقاومت کرده و در نتیجه قدرت آنها در سال 654 قمری فرو پاشید.
“هولاکو” به پیشرفت خود بسوی غرب ادامه داد،”مستعصم” آخرین خلیفه عباسی(656-640ق) سیاست سست و مستأصلانهای در پیش گرفت. بغداد در 4 صفر 656 قمری گشوده شد و بهتصرف مغولان درآمد و مورد تاراج و غارت قرار گرفت. خلیفه پس از چند روز کشته شد و خلافت پانصد ساله عباسی به پایان رسید. ولی سایه‎ای از آن تا سال 923 قمری در مصر همچنان باقی ماند. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه مترجم)
فتح بغداد در تاریخ اسلام اهمیت بسیار دارد زیرا با همهی ضعفی که از اوایل قرن چهارم قمری به بعد در دستگاه حکومت عباسیان راه یافته بود، ریاست روحانی غالب مسلمین با خلفا بود و بغداد همواره حکم مرکز واقعی ممالک اسلامی را داشت و همچنین مرکز ادبی و علمی نیز با آن شهر بود. (شفا، 2536: 183) از سوی دیگر با از بین رفتن مرکزیت علمی، دینی و سیاسی بغداد رابطهی ایرانیان با دیگر ملل اسلامی -که غالباً زبان عربی را پذیرفته بودند- تقریباً مقطوع شد و بسیاری از نویسندگان احتیاجی به تألیف به زبان عربی احساس نمی‎کردند و در نتیجه تألیف به زبان پارسی بیشتر معمول شد و رونق گرفت. (همان: 204)
استیلای مغولان در ایران همانند سایر سرزمینها نوعی از هم پاشیدگی و انهدام بی حد و حصر را در پی داشت. ظلم وستم، قلع و قمح شهروندان در بسیاری از شهرها و نابودی تمامی این نواحی ازجمله بلخ، مرو، نیشابور، هرات، ری، قزوین، همدان، مراغه و… نتیجهی این هجوم گسترده بود که به هدف انهدام عناصر مقاوم و مبارز و اعلام خطر به ساکنان شهرها و نیز تهیهی چراگاه برای چادر نشینان بود. (پطروشفسکی، همان: 5)
قوم مغول در لشکرکشیهای خود هرجا که میرفتند غالب اراضی مفتوح را ویران میکردند و مردم آنرا میکشتند و آنچه بدست آنان میافتاد به غارت میبردند و جز اهل حرفه و صنایع و جوانانی که لیاقت کار در اردوگاهها و لشکرکشیهایشان داشتند مابقی افراد را از بین میبردند. قتل عام مغول در ماوراءالنهر وخراسان به حدی شدید بود که به قول عطامَلِک جوینی در تاریخ جهانگشا: «اگر تا رستخیز توالد و تناسل شود، عدد مردم بدانچه کشته شدهاند نخواهد رسید». (شفا، همان: 180) همچنین حمداله مستوفی مورخ مشهور، حدود یک قرن پس از این هجوم در سال740 قمری می‎نویسد: «شک نیست که خرابی‎ای که در ظهور دولت مغول اتفاق افتاد و قتل عامی که در آن زمان رفت اگر تا هزار سال دیگر هیچ واقع نشدی هنوز تدارک پذیر نبودی». ( پطروشفسکی، همان: 5)
هولاکو پس از آن به تحکیم قدرت سیاسی و نظامی خود پرداخت او به کمک برخی از متفکرین و دیوان سالاران ایرانی توانست چهارچوب حکومت ایلخانان را بنیان‎گذاری کند.
وی بالاخره پس از یکپارچگی متصرفات خویش در سال 663 قمری در کنار رودخانه جغاتو -زرینه رود در مهاباد- مُرد و حکومت ایران را به بازماندگان خود واگذاشت. پس از هولاکو حکام مغولی متعددی بر سرزمین ایران حکم راندند و در خلال حکومت خود گرایشهای مختلفی در زمینه‎های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و اجتماعی از خود بروز دادند.
در زمینه سیاست و حاکمیت از همان آغاز حکومت ایلخانان در ایران نوعی کشمکش بین عناصر دولتمدار ایرانی وعناصر حاکمه مغولی در گرفت. دیوا‎سالاران ایرانی هوادار حکومت متمرکزی بودند که از مدتها پیش در سرزمین ایران جریان داشت و ناظر بر کل امور کشوری و لشکری مملکت بود. از سوی دیگر مغولان طبق سرشت بیابانگردی و چادرنشینی خود معتقد به نوعی حکومت پراکنده و گریز از مرکز بودند و زیر بار حکومت متمرکز نمیرفتند. آنها دست به ییلاق و قشلاق میزدند و از نواحی مختلف سرزمینهای تحت تسلط خود را اداره میکردند. مغولان پس از آشنایی با فرهنگ اسلامی و روی آوردن به دین اسلام و در نهایت اخذ تمام وجوه حاکمیت ایرانی بالاخره حکومت متمرکز را پذیرفتند و بهکمک عناصر غیر مسلمان ایرانی دیوانسالاری متمرکزی را در سراسر امپراتوری خود ایجاد کردند.
در حیطه اقتصادی حملات پی در پی مغولان به سرزمینهای اسلامی وخاصه ایران نتیجه‎ای جز خرابی و ویرانی، کاهش جمعیت، فروپاشی کشاورزی و نیروهای مولد جامعه، زوال تجارت و فروریزی امور مالی و خطوط اقتصادی نداشت. آنانکه بیابانگردی بیش نبودند، تنها بدنبال مواشی (چارپایان) و دامهایی بودند که اقتصاد دامی خود را از پیش ببرند.
در حملات نخستین، تمام چراگاهها و چراخورها را اشغال کردند و به نابودی اراضی زیر کشت کشاورزی پرداختند. پس از سلطه بر سرزمینهای مختلف، همچنان بر شیوه بیابانگردی خود پای فشردند ولی گذشت زمان و آشنایی آنان با فنون حکومتی بالاخره آگاهشان ساخت که برای حکومت و سلطه بایستی از اصول و فنون خاصی پیروی کنند. ازینرو آنان و خصوصاً غازان‎خان با کمک دیوانسالاران ایرانی در صدد ترمیم ویرانیها در تمام سطوح مملکتی برآمدند و دست به اصلاحاتی زدند تا توازن قدرت را در امپراتوری حفظ نمایند. تمام سعی وکوشش غازان مصروف این مسأله شد که بحرانهای مالی را که ناشی از ویرانیها، قتل و غارتها و چپاولهای نخستین مغولان بود، ترمیم نماید و نوعی تعادل در جامعه ایجاد نماید. امور مالی و کلاً عایدات امپراتوری در زمان او سر و سامان گرفت و جامعه تا حدی از زیر بار ظلم و ستم رهایی یافت. (پطروشفسکی، همان)
آمدن مغولها به ایران همراه با قتل، کشتار و غارت وسیع حیات اجتماعی این سرزمین بود. تأمین جانی از جامعه رخت بر بست و امنیت مالی سکه بیرونقی شد. مغولان برای چپاول ثروتهای جامعه، از هیچ کاری رویگردان نشدند. تار و پود قشرهای جامعه از هم گسست، حرفهها و پیشهها رونق خود را از دست دادند و صاحبان حرف از شهر و دیار خود آواره شدند.
سلطه عنصرمغول فساد وسیعی را در جامعه به دنبال داشت، شیوه‎های نامردمی ریشه گرفت، غلام‎پروری و غلام‎بارگی مرسوم هر دیاری گشت، زنان را حرمتی باقی نماند و حتی زنان منکوحه نیز راهی دربار ایلخان مغول گردیدند. ارتشا و دزدی و زراندوزی که پی آمد عدم امنیت جانی و مالی هر جامعه است، پیشه هر مأموری شد، دسیسه و توطئه دستگاه حاکمه را فرا گرفت، رعایا از دست ستمگران آواره شدند، مبلغ مالیات فزونتر از حد معمول شد و از گوشهی ردای هر عاملی، مالیاتی سر بر آورد.
در حوزهی فرهنگی چشمهی شعر و شاعری خشکید و این خود نتیجهی استیلای عنصر سلطهگر مغول بود، چرا که مغولان بی فرهنگ و بیابانگرد را آشنایی و معرفتی با مسائل احساسی و صور خیال نبود، آنها برای قتل و غارت آمده بودند. (پطروشفسکی، همان: مقدمه)
بدبینی و عدم رضایت از اوضاع روزگار، ناپایداری جهان و دعوت خلق به ترک دنیا و زهد و عرفان بدلیل بروز اینگونه شرایط سیاسی- اجتماعی رواج پیدا کرد و بطور کلی علت آن هم وضع سخت و دشواری بود که با حملهی مغول آغاز شده و با ظلم و جور و خونریزیها و بی ثباتی اوضاع در دورهی فترت بعد از ایلخانان ادامه یافته و محیط اجتماعی ایران را با دشوارترین شرایطی مقرون ساخته بود. (شفا، همان، 199)
در بعضی از مناطق مردمانی گرد هم آمدند و نهضتی را علیه مغولان راه انداختند ولی بهشدت سرکوب گردیدند. یأس و نومیدی جامعه را فرا گرفت و عرفان پایگاه ویژه‎ای یافت و قشرهایی از جامعه برای فرار از واقعیت رو در رو، راه سکوت را در پیش گرفتند و در زوایا و خانقاهها مأوا گزیدند و به دامن عافیت پیوستند. (پطروشفسکی، همان)
اما به نظر میرسد که بهتدریج مغولان نیز مانند سایر مهاجمین پیش از خود، مغلوب فرهنگ و تمدن ایرانی شدند تا جایی که تلاش برای پوشاندن جامه فاخر فرهنگ، ادب و هنر ایرانی بر قامت ناساز و بی اندام حکومت مغولی در همان عصر غازانی آغاز شد. (فرهانی، 20:1383)
تاریخ نگاری و تاریخ نویسی اوج بیشتری یافت و این نیز از پیامدهای استیلای این قوم بود چون آنها میخواستند با گزارش کارها و اعمال نیاکان بیابانگرد خود، تاریخ خودشان را جاودانه سازند. دیوانسالاران به تدارک تاریخ آنان برخاستند و نخستین تاریخ عمومی جهان را پدید آوردند و این نیز از نتایج حملهی مغول بود، چرا که آنها با خروج از بیابانهای مغولستان، قدرت شرق و غرب را به هم دوختند و آنها را به یکدیگر نزدیک‎تر ساختند. آشنایی با احوال و آثار غربیان امری طبیعی بود و بایستی در این زمینه اطلاعات گوناگون جمعآوری میشد که نتیجهی آن کتاب جامع التواریخ تألیف رشیدالدین فضل‎اله بود.
از آنجا که مغولان بهر حال در جهان اسلام عنصر بیگانه‎ای به شمار میرفتند و خود نیز به این مسأله واقف بودند لذا در امر حاکمیت خود، راه احتیاط میپوییدند و بر عنصر دیوانسالار مسلمان ایرانی اعتماد و اطمینان روا نمیداشتند. آنها برای حل این مشکل و استفاده از کارایی این عناصر کارآمد حکومتی، بر مسأله رقابت پای فشرده و دو رقیب دیوانسالار را در کنار هم وزارت بخشیدند تا از وجود رقابت، کمال استفاده را ببرند آنها حتی برای استفاده بیشتر، وزرای مسلمان و یهودی را رو در روی هم قرار داده و پس از بهره گیری از تخصص آنان سر به نیستشان کردند. (پطروشفسکی، همان)

2 – 2 : گرایشهای مذهبی :
با حملهی مغول به ایران و سقوط سلطنت بغداد برای نخستین بار در تاریخ اسلام بخش اعظم جهان اسلام خود را تحت حاکمیت قدرتی غیر اسلامی یافت. مغول با درهم شکستن قدرت اسماعیلیان اسلام سنی را از تهدید دولت اسماعیلی نجات بخشید و با از میان برداشتن خلافت بغداد، مذهب سنی از کلیه جبهههای قدرت سیاسی محروم شد و این امتیازی برای مذهب شیعه بود. (بویل، 511:1379) مغولان در حوزه مذهب گرایشهای گوناگونی از خود نشان دادند. آنها در آغاز هوادار شمنیسم بودند و گاه به طرف بودیسم کشیده میشدند. (پطروشفسکی، همان)
مغولان اولیه مانند”چنگیز” و “اوگتای” شمنی مذهب بودند و “گیوک” گرایش مسیحی داشت اما هنگامی که “قوبیلای” و”هولاکو” آیین بودایی اختیار کردند مذهب شمنی اهمیت خود را از دست داد و در پادشاهی “ارغون” که بودایی کاملتر و آگاهانهتر دنبال میشد، ناپدید گشت. مسیحیت نستوری نیز خصوصاً در میان زنان خاندان ایلخانی رواج داشت و دست کم دو تن از ایلخانان یعنی “احمد تگودار” و”الجایتو” در کودکی مسیحی بودند. (بویل، همان: 513)
با ایجاد حکومت ایلخانان در ایران، اباقاخان طبق شرایط سیاسی زمان هوادار مسیحیت گشت. فعالیتهای مسیحیان خصوصاً کلیسای اروپا در این رهگذر بسیار دخیل بود. مسلمین با این گرایش و تمایلات آباقاخان به مبارزه برخاستند تا آنجا که توانستند جانشین او “احمد تگودار” را به اسلام فرا خوانند لیکن عناصر مسیحی همچنان دست اندرکار بودند تا رقبای مسلمان خود را از میدان خارج سازند و ضربههای شدیدتری به آنها وارد نمایند. فعالیتها و تلاشهای کلیسای اروپا در این راستا متمرکز شده بود. آنها در صدد بودند به دست عنصر مغول، مسلمانان را فرو کوبند و انتقام شکستهای خود در جنگهای صلیبی را از آنها بگیرند.
به همین خاطر است که وقتی ارغون خان (حک. 683-690 ق) به حکومت رسید، تحت تأثیر دسایس و توطئههای مسیحیان به آزار و اذیت مسلمین و به عناصر مسیحی در دربار خود پر و بال بیشتری داد. لیکن فرهنگ ایرانی- اسلامی از همان آغاز تأثیرات خود را در مغول بهجا گذاشته بود و در اثر گذشت زمان این تأثیرات عمق بیشتری یافت. (پطروشفسکی، همان: مقدمه) تا آنجا که در اول شعبان 694 قمری غازان چند ماهی قبل از جلوس بر تخت ایلخانی در حضور “شیخ ابراهیم حموی” مسلمان شد و نام “محمود” بر خود نهاد. پیش از او نیز “تگودار” اسلام آورده بود و نام “احمد” اختیار کرده بود. اسلام آوردن وی صرفاً امری شخصی بود و پیامدی نداشت اما غازان کلیه درباریانش را واداشت که به آیین اسلام درآیند و به این ترتیب پس از حدود 70 سال بار دیگر اسلام دین رسمی ایران گردید. (بویل، همان: 514)
غازان علاوه بر ویران کردن معابد بت پرستان در حمایت از اسلام، سیاست فرهنگی فعالی را نیز آغاز کرد. وی همواره به مساجد میرفت، قرائت جمعی قرآن ترتیب میداد و به زیارتگاههای شیعه در عراق میرفت و برای آنان احترام خاصی قائل بود و در ساخت دارالسیاده اهتمام خاصی داشت. دارالسیاده نوعی مسافرخانه بود که در آن از اعقاب پیامبران به رایگان نگهداری و پذیرایی می‎شد.
شیعیان از زمان تشکیل دولت ایلخانی در ایران، به واسطه شخصیتی مانند خواجه نصیرالدین طوسی (ف.672 قمری) حضور مستمر و تأثیرگذاری در عرصه سیاسی و مذهبی ایران داشتند. در دوره حکمرانی ایلخانان غیر مسلمان (656-693 قمری)، پس از مرگ هر ایلخان، رقابت شدیدی میان صاحبان ملل و ادیان در میگرفت و هر یک از این گروهها تلاش میکردند با متمایل کردن ایلخان جدید به آیین خود، زمینهی برتری آیین شان را فراهم کنند. در چنین شرایطی بود که زمینه برای رونق ادیان مختلف، مانند بودا، مسیحیت و یهود هر چند برای مدتی کوتاه فراهم شد. (آهنچی، 71:1389)
همزمان با روی کار آمدن غازان که اسلام در قلمرو ایلخانی دین رسمی اعلام شد -سال 693 قمری- این کشمکشها صورت دیگری به خود گرفت و رقابت فرق و مذاهب اسلامی با همدیگر، جایگزین رقابت ملل و ادیان شد. سیاست غازان مبنی بر تمایل وی برای سیادت بر همه مسلمانان اعم از شیعه و سنی را تأیید میکند. چنانکه او بنا بر مصالح سیاسی اظهار تسنن می‎کرد و در عمل گرایشهای شیعی نیز نشان میداد که از آن جمله می توان به زیارت قبور ائمهی شیعه و بنای دارالسیاده‎ها در تبریز، اصفهان، شیراز، بغداد و شهرهای دیگر توسط وی اشاره کرد. دوران سلطان محمد خدابنده «اولجایتو» نیز آکنده از این کشمکشها بود. (بیانی، 476:1370)
در این میان یک بار نیز شیعیان موفق شدند با متمایل کردن اولجایتو به مذهب تشیع، او را به این مذهب در آورند و در پی آن این مذهب، در قلمرو ایلخانی به عنوان مذهب رسمی اعلام شد. برتری کوتاه مدت تشیع که برآیند تحولات سیاسی، اجتماعی و مذهبی بود مبیّن این واقعیت است که در نتیجهی تلاش شیعیان، در شرایط عمومی بعد از استیلای مغول، تشیع تا بدان حد قدرت یافته بود که برای نیل به برتری مذهبی، با مذهب تسنن رقابت می کرد.
در اواسط دورهی حکومت اولجایتو (703-716 قمری) که در نتیجهی مجادلات مذهبی دو گروه عمدهی اهل سنّت -حنفی و شافعی- مغولان ایران در آستانهی رویگردانی از اسلام و مسلمانی بودند، تشیع نقش تاریخی مهمی بر عهده گرفت و با گرویدن اولجایتو به مذهب تشیع در سال 709 قمری، از تجدید آیینها و سنن مغولی در ایران ممانعت شد. حضور فعال و مؤثر تشیع در عرصهی مذهبی ایران در این برهه از زمان، علاوه بر اینکه به نفع اسلام و مسلمان تمام شد، این فرصت را برای شیعیان فراهم آورد تا جامعه ایران را بیش از پیش با عقاید مذهبی خود آشنا سازد. اگر چه رسمیت تشیّع بعد از اولجایتو استمرار نیافت، اما تأثیر بسیاری در تحولات مذهبی ایران در ادوار بعد بر جای گذاشت که برآیند آن، رسمیت و تثبیت تشیع در عهد صفوی بود. (آهنچی، همان:71)
شیعیان با استفاده از فرصتهایی نظیر حضور وزرا و علمای شیعه در دربار اولجایتو، در صدد برآمدند که او را به قبول مذهب تشیع وا دارند. رسمیت یافتن تشیع در ایران عهد اولجایتو، مشهور به سلطان محمد خدابنده (703-716 قمری)، که برآیند و نتیجه تحولات مختلف سیاسی، اجتماعی و مذهبی مختلف در جامعهی ایران پس از استیلای مغول بود، نقطه عطفی در تاریخ مذهبی این سرزمین به شمار می‎رود. این پدیده به رغم اینکه منجر به فراگیری و تثبیت تشیع در ایران نشد، حائز اهمیت است. (آهنچی، همان:71)
اولجایتو پس از قبول مذهب تشیع، اطرافیان خود را در پذیرفتن این مذهب یا ترک منصبشان آزاد گذاشت. (القاشانی، 1348)
تعداد زیادی از مغولان، راه سلطان را انتخاب کردند؛ البته نباید تصور کرد که همهی آنها از روی اعتقاد راستین مذهب تشیع را انتخاب کرده باشند. اولجایتو پس از قبول تشیع، دستور داد نام سه خلیفهی اول از خطبه بیفتد و به جای آنها نام سه امام اول شیعیان -علی و حسن حسین (ع)- خوانده شود. در سکهها نیز نام دوازده امام شیعیان را ضرب کردند. در سکههایی که از دورهی اولجایتو پس از شیعه شدن وی بر جای مانده است، در کنار”لا اله الا الله- محمد رسول الله” که پیش از این نیز بر سکههای دوره ایلخانی ضرب میشد” علی ولی الله” نیز افزوده شده است؛ همچنین نام دوازده امام شیعیان نیز در آنها دیده میشود.
علاوه بر سکهها، در برخی از بناهای ساخته شده در دورهی اولجایتو، از جمله بنای سلطانیه، شعائر شیعی به چشم میخورد. بدین ترتیب تشیع در ایران- هر چند برای مدتی کوتاه- رسمیت پیدا کرد. این واقعه نشانهی قدرت یافتن شیعیان در این دوره از تاریخ این سرزمین و ضعف تسنن پس از استیلای مغول است که در نتیجهی تحولات ساختارهای سیاسی، اجتماعی و در نهایت مذهبی ایران پس از حملهی مغول پدید آمد. (آهنچی، همان:71)
حال که اولجایتو به تشیع گرویده و شعائر این مذهب بر منابر و بر علایم حکومتی نقش بسته بود، شیعیان میتوانستند با فراغ خاطر بیشتری به نشر و ترویج مذهب خود بپردازند. حمایت شخص ایلخان از این مذهب، راه را بر علمای شیعه گشود و سلطانیه مقصد آنها شد تا با ادلهی کلامی و شواهد دیگر، ایمان ایلخان را به تشیع مستحکمتر ساخته، راه نفوذ علمای سنی را سد نمایند. (اقبال آشتیانی،316:1380)
قدرت یافتن تشیع در سایهی راه یافتن بسیاری از شیعیان در دستگاه ایلخانی، علاوه بر رونق این مذهب، عاملی برای پدید آمدن جنبشی برای تألیفات عقیدتی و کلامی در میان علمای شیعه شد. علمای شیعه در این دوره کتابهای بسیاری در دفاع از عقاید شیعی و رد عقاید مخالفان به رشتهی تحریر درآوردند و زمینه را برای برتری این مذهب در آینده فراهم کردند. (اقبال آشتیانی، همان:317)
ازمشخصههای بارز دورهی اولجایتو، رواج بازار مناظرههای مذهبی در میان پیروان مذاهب اسلامی بود. علاقهی زیاد اولجایتو به این نوع بحثها موجب شده بود تا بسیاری از علمای مذاهب مختلف اسلامی را در دربار خود گرد آورد. این بحثها و مناظرهها تنها به دربار اولجایتو محدود نماند و بنا بر سخن مشهور «الناسُ عَلی دین مُلوکهم» دامنهی آن به میان مردم عادی نیز کشیده شده بود. در هر کوی و برزن نیز این نوع بحثها جریان داشت و هر گروه در صدد بود حقانیت آیین خویش را به اثبات برساند.
با انعکاس بحثها و مناظرههای مذهبی دربار در میان مردم، که در این دوره با برتری علمای شیعی همراه بود، زمینهی مساعدی برای نشر عقاید شیعی در سراسر ایران فراهم شد. عقاید شیعی که پیش از این به علت نفوذ فراوان تسنن و علمای سنی، از سوی مردم به عنوان شجرهی ممنوعه نگریسته میشد، با پشتوانهی سیاسی، در میان مردم رواج مییافت. اگر چه رواج اعتقادات شیعی در میان مردم، منجر به تغییر مذهب سریع آنها نگشت، حداقل نگرش منفی پیشین آنها را نسبت به تشیع و شیعیان تا حدود زیادی تعدیل کرد و موجب شد برخی از عناصر اعتقادی شیعه، مانند حب اهل بیت، بیش از پیش نزد آنها تقویت گردد. (آهنچی، همان:71)
درطول نیم قرن (656-709 قمری) تحولات سیاسی و اجتماعی به گونهای رقم خورد که زمینه را برای رشد و برتری تشیع در ایران فراهم کرد، تا جایی که در این زمان تشیع مذهب رسمی دستگاه ایلخانی نیز بهشمار میرفت. در تحلیلی کلی از وضع تشیع در دورهی اولجایتو، میتوان گفت بهرغم رشد چشمگیر تشیع و قدرت یافتن سیاسی این مذهب و رواج عقاید شیعی، هنوز زمینههای لازم برای پذیرفته شدن این مذهب از سوی اکثریت مردم در جامعه وجود نداشت. قلمرویی که در آن پیروان سنی اکثریتی تام داشتند و حدود هشت قرن نیز تسنن مذهب رسمی بود، تغییر مذهب کار بسیار دشواری بود. (محمدی،141:1376)
از این رو به رغم فراهم بودن شرایط سیاسی مناسب، هنوز بسترهای مذهبی و اجتماعی برای تغییر مذهب، از تسنن به تشیع به طور کامل فراهم نیامده بود.
ابوسعید (حک.717-736 قمری) در جایگاه آخرین ایلخان بر خلاف غازان و اولجایتو، یک ایلخان کاملاً سنی بود. درباره دخالت حکومت در امور شیعیان یا نزاع بین شیعه و سنی در دوره ابوسعید، گزارش نکردهاند. به نظر میرسد برخلاف دورهی اولجایتو، در این دوره آرامشی نسبی میان شیعیان و سنیها برقرار بود؛ البته گرفتاریهای سیاسی این دوره، درگیریهای داخلی و تهاجمهای خارجی مانع از دخالت دولتمردان در امور مذهبی بود.
با توجه به اینکه بعد از اولجایتو تشیع مذهب رسمی نبود و در نتیجهی آن، از نفوذ این مذهب به شدت کاسته شد. اما شخصیتهای شیعی مانند سید رکن الدین، عضدالدین یزدی، و… در دربار ایلخان حضور داشتند. البته روشن است که نفوذ آنها به مراتب کمتر از صاحب منصبان شیعی دوران اولجایتو، مانند سعدالدین آوجی و سیدتاج الدین ساوجی بود. به رغم این اوضاع، بنیاد مذهب شیعه در ایران با مانعی جدی روبرو نشد و رواج آرام و پنهان آن، دچار وقفهای نگردید و بسیاری از عناصر بنیادین اعتقادی شیعه، مانند اعتقاد به فضایل اهل بیت و حبّ خاندان پیامبر(ص)، و نیز اعتقاد به ظهور مهدی آخرالزمان، در میان مردم رواج مییافت. (آهنچی، همان:71)

جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب
نام زمان حکومت (قمری) مذهب، گرایش مذهبی
هولاکو خان ابن چنگیز 651 تا 663 بودایی ، هواخواه مسیحیان
آباقا خان ابن هولاکو 663 تا 680 بودایی، هواخواه و متحد مسیحیان
احمد تگودار ابن هولاکو 680 تا 683 در جوانی مسیحی، سپس مسلمان و هواخواه مسلمین
ارغون ابن آباقا 683 تا 690 معتقد به آیین مغولی، هواخواه یهود و مسیحیان
گیخاتو ابن اباقا 690 تا 694 هواخواه مسلمین و مهربان با همهی ادیان
بایدو خان ابن طرغان ابن هولاکو 694 مسیحی، مهربان با مسلمانان
غازان خان ابن ارغون 694 تا 703 نخست بودایی سپس مسلمان متعصب، باطناً مایل به تشیع
اولجایتو ابن ارغون 703 تا 716 شیعه و هواخواه تشیع
ابوسعید ابن اولجایتو 716 تا 736 مسلمان، علاقمند به شعائر اسلامی
ارپاوگان 736 —
موسی خان بن علی بایدو شوال تا ذیحجه 736 —
محمد خان بن منگو تیمور 737 —
ساتی بیگ دختر اولجایتو 739 تا 741 —
آلافرنگ بن گیخاتو 741 —
سلیمان شوهر ساتی بیگ 741 تا 745 —
طغا تیمور خان 736 تا 753 —
انوشیروان عادل (شاید از اولاد هولاکو) 744 تا 756 —
منبع: (شریفزاده، 9:1388)
2 – 3 : علل شکوفایی هنر:
در دورهی مغول -اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری- هنر و صنایع مختلف مانند معماری، نقاشی، کاشیکاری، سفال و خوشنویسی و نظایر آنها رشد بسیاری نمود. علت عمدهی این رویداد در درجهی اول توجه فرمانروایان و امرای مغول به این مسائل و ثانیاً آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در برخی از رشتههای هنری و صنعتی در این دوره است. مهمترین هنری که ترقی آن در دورهی مغول بسیار محسوس میباشد، نقاشی است. در نقاشی این دوره بهعلت برقراری راه مستقیم بین ایران و چین و نزدیکی روابط میان ایران و چین و اقوام اویغوری پس از حمله مغول و داشتن مراودات سیاسی و اقتصادی تأثیر سبک نقاشان چینی و اویغوری کاملاً آشکار است. علاوه بر این گروهی از هنرمندان چینی و اویغوری در دربار مغولان حضور داشتند و طبعاً آثار آنان در میان ایرانیان رواج و رونق مییافت. (شفا، 2536: 210) در این دوره استفاده از عناصر تزیینی چینی که از دورههای قبل در ایران استفاده میشد به اوج خود رسید که این به دلیل ورود تعدادی از هنرمندان چینی به ایران در این دوره بود. (آژند، 137:1389)
همچنین تسامح مذهبی مغولان در خصوص هنر و بخصوص نقاشی که اسلام به دلیل اشاعهی بت‎پرستی ممنوعش کرده بود، باعث نضج این هنر گشت و سبک چینی در ایران با اشکال و قوالب دیگری اشاعه پیدا کرد. این سبک همچنان ادامه داشت تا اینکه در دورهی تیموریان به صورت سبک هرات متجلی شد. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه)
خطاطی و خوشنویسی که در حقیقت نوعی از نقاشی است در دورهی مغول رشد بیشتری از گذشته داشت. پایهی این ترقی در بغداد گذاشته شد و در اوایل دورهی مغول و پیش از سقوط بغداد چند خطاط و خوشنویس بزرگ مانند یاقوت مستعصمی شهرت داشتند که بعد از سقوط خلافت عباسی نیز همچنان مورد توجه حکام بودند. (شفا، همان:214)
بیشتر کتب این دوره خصوصاً آثار تاریخی و نسخ شاهنامه و نظایر آن، مملو از مجالس نقاشی بصورتهای گوناگون و با رنگآمیزیهای جدید و عالی بود که از اختلاط دو سبک نقاشی ایرانی و چینی بوجود آمده بود. (تصویر1)

تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت
از جمله رجال دورهی مغول که در ترویج نقاشی تأثیر بسیار داشت رشیدالدین فضلاله وزیر و مؤلف کتاب جامعالتواریخ1 است که به تهیهی نُسَخ و نقاشیهای متعدد از آثار خود وتذهیب و آراستن
1: دو نسخهی موجود از جامع التواریخ رشیدالدین یکی در کتابخانهی دانشگاه ادینبورگ (مورخ 707 قمری و دارای 70 تصویر) و دیگری در انجمن سلطنتی آسیایی در لندن (مورخ 714 قمری و دارای 100 تصویر) موجود است. (پاکباز، 60:1384)
آنها به مجالس نقاشی و نگاشتن آنها بهخطوط خوش علاقهی بسیاری داشت و بههمین علت هنرمندان بسیاری را در کتابخانهی ربع رشیدی در تبریز گرد آورد آنان را به نسخهبرداری از آثار خود وا داشت. (تصویر2)

تصویر 2: برگی از نسخهی جامع التواریخ
اگر چه در نقاشی دورهی مغول نفوذ سبک چینی غلبه دارد اما گاهی نسخههایی از شاهنامه دیده میشود که در این دوره تهیه شده ولی اثر سبک پیش از مغول در آنها مشهودتر است. در این دوره اشیای سفالی قابل توجهی نیز تولید شد. البته بر اثر ویران شدن مراکز مهم صنعتی مانند خراسان و ری سفالگری در برخی از این مراکز از بین رفت ولی مراکز جدیدی مانند کارگاههایی در تبریز و سلطانیه بوجود آمد که دارای اهمیت بسیار بودند.
کاشیهای این دوره نیز از دورههای قبل نفیستر بود، در میان آنها نقشهای برجسته بیشتر بهکار میرفت و عمدتاً برای تزیین عمارات و مساجد بکار گرفته میشد و علاوه بر تزیینات داخل بناها برای قسمتهای خارجی بناها بهخصوص گنبدها نیز استفاده میشد. (شفا، همان:211)
گذشت زمان و آشنایی مغولان با فرهنگ اسلامی و خاصه اسلام آوردن آنان باعث شد تا آنها دست به ترمیم بعضی از ویرانکاریهای خود بزنند. از اینرو از دوران غازان خان بهبعد، بعضی از شهرهای ییلاقی و قشلاقی رو به آبادانی رفت. مدارس و عمارات خیریه از جمله دارالسیاده و مسجد و خانقاه بر پا شد و بناهای متعددی در شهرهای گوناگون برای استفاده شخصی و عمومی تأسیس یافت. از جمله محلهی زیبایی به نام “ربع رشیدی” در تبریز شامل رصدخانه، بیمارستان، کتابخانه و مسجد که توسط رشیدالدین فضل اله ایجاد شد. (شفا، همان:212)
همچنین گنبد سلطانیه که اوج معماری اسلامی دورهی ایلخانان است در سلطانیه -چهل کیلومتری زنجان- بنیان گذارده شد. (پطروشفسکی، همان: مقدمه)
در معماری این دوره نیز تأثیر سبک چینی و بودایی مشهود است، مانند شکل گنبدها که بیشتر از معابد بودایی و چینی تقلید شده است و نیز پوشاندن گنبدها با کاشیهایی به رنگ کبود.
در دورهی الجایتو با انتقال پایتخت به شهر سلطانیه بناهای زیادی ایجاد شد. او علاوه بر بنای شهر، گنبد بزرگی در داخل باروی شهر برای مقبره خود ترتیب داد که از نظر عظمت و معماری و تزیینات از بهترین آثار دورهی ایلخانی است که شامل بنایی هشتضلعی با گنبدی بزرگ که با کاشیهای فیروزهای پوشیده شده بود. تزیینات داخلی این بنا نیز از عالیترین نمونه هاست که شامل گچبریهای رنگی و طرحهای زیباست و قسمت زیادی از دیوارهای داخلی از کاشیهای آبی و آجرهای قهوهای روشن پوشیده شده است. (شفا، همان:213)

2 – 4 : وضعیت کتابآرایی در دوره ایلخانی
دست نوشته های قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیب شده جهان اسلام را تشکیل میدهد شأن و اهمیت والای قرآن در اسلام و جایگاه آن به عنوان کتابی حاوی وحی پروردگار، موجب شده تا نسخه‎هایی که توسط نسلهای مختلف مسلمانان پدیدآمده از نظر زیبایی و ظرافت ملهم از نخستین قرآنها باشد. اشتیاق به دین اسلام در جوامع مسلمان، اشتیاق حکام دوره‎های مختلف تاریخی به هنر، بخصوص خوشنویسی و همچنین جایگاه موجهی که حمایت از کاتبان و هنرمندان در نسخه برداری از قرآن برای حاکمان بوجود می‎آورد، همواره باعث خلق زیباترین و شگفتانگیزترین آثاری شده که تاکنون در زمینه هنر مذهبی بوجود آمده است. (جیمز، 11:1380)
در این میان قرآن کتابی منحصر بهفرد و سرمشق دیگر کتب اسلامی بود. بههمین سبب هنرمندان از همان آغاز بیشترین کوشش خود را در زمینهی خوشنویسی، تذهیب و تجلید آن بهکار می‎بردند. (ریشار، 29:1383)
وجود حکومتهای اهل تسنن در ایران تحولات فرهنگی شگرفی را در پی داشت که یکی از آنها توسعه و نهادینه شدن مدارس اسلامی بود که توسط سلجوقیان که با هدف ایجاد تعادل اجتماعی در برابر شیوع باورهای غیر دینی صورت گرفت و با روی کارآمدن خواجه نظامالملک (ف. 485قمری) وزیر مشهور سلجوقیان، توسعه مؤسسات علمی و آموزشی در ایران، خراسان و عراق افزایش یافت. تأسیس این مدارس تأثیر زیادی بر کتابت قرآن گذاشت زیرا هر مدرسه دارای یک کتابخانه اختصاصی بود و این امر موجب بالا رفتن تقاضا و رونق و رواج فن کتابت قرآن شد.
سبک کتابآرایی عباسی در عراق نیز بلافاصله پس از سقوط بغداد از بین نرفت و به نوعی کارگاههای کتابآرایی تبریز و مراغه وارثان مکتب بغداد و عباسی شناخته شدند. (آژند، 137:1389) در بغداد پیش از یورش مغول کتب مصور سازی میشد و به رغم گسیختگی سیاسی و هرج و مرجی که بر اثر این هجوم پدید آمد، کار به همان سبک ادامه پیدا کرد.
درنیمهی نخست قرن هفتم قمری و با هجوم مغولان بخش اعظم ایران و عراق زیر سلطهی مغولان قرار گرفت بدلیل این حملات و نیز عدم گرایش سلاطین مغول به اسلام، تولید نسخههای قرآنی کاهش یافت.
پس از حملهی مغول به ایران، هولاکوخان (حک. 663 – 654 قمری) حکومت جدیدی را تشکیل داد که بنام «ایلخانان: جانشینان خان بزرگ» (736-656 قمری) شهرت یافت. آنها در امور مختلف و دیوانسالاری از وزرای ایرانی استفاده میکردند و احتمالاً تحت تأثیر همین وزیران بود که کارگاهها و کتابخانههای درباری بر اساس سنتهای پیشین -بهخصوص بهشیوهی عباسیان- ایجاد گردید. این کتابخانهها در پایتختهای ایلخانان مانند «مراغه» که “هولاکو” از سال 657 قمری آن را به پایتختی برگزید و سپس در «تبریز» ایجاد شد.
ازسال 699 قمری بهبعد و در دورهی حکومت “غازان خان” (704-694 قمری) و وزیرش “خواجه رشیدالدین فضل اله”، تبریز بصورت مرکز مهم تهیهی نسخهی خطی نفیس درآمد که در دورهی سلطنت الجایتو (716-704 قمری) نیز موقعیت علمی و فرهنگی خود را حفظ کرد. دوران حکومت حکام ایلخانی یعنی غازانخان و الجایتو در نخستین سالهای قرن هشتم از نظر سیاسی و فرهنگی و هنری پربارترین دورهی حکومت مغولها در ایران محسوب میشود.
دراواخر قرن هفتم قمری و با آغاز حکومت غازان خان، ایرانیانِ مسلمان اندک اندک به دربار راه یافته و مغولها نیز رفتهرفته تحت تأثیر فرهنگ ایرانی و اسلامی قرار گرفتند که همین امر موجب تحول در تولید انواع کتاب از جمله قرآن شد. (جیمز، همان:23)
غازان خان حاکم فعال و دور اندیشی بود که تصمیم سرنوشت سازی را برای پذیرش اسلام اتخاذ کرده و بدین ترتیب نام خود را در زندگی و فرهنگ ایرانیان ماندگار ساخت. همزمان با این تغییر آیین، گسترش مهار ناشدنی در محصولات هنرهای بصری آغاز شد که احیای احساسات ملی و دینداری اسلامی در آن به وضوح مشهود است. الجایتو برادر غازان خان نیز به اندازهی او حامی و پشتیبان هنر بود. در زمان او معماری به اوج شکوفایی خود رسید. در زمینهی هنر، بهجز معماری افتخار همگان در دورهی ایلخانان به هنر کتابآرایی باز میگردد. کاتبین و تذهیبگران ایلخانی با بهترین آثار معاصر خود از جمله هنرمندان دورهی ممالیک در مصر و سوریه رقابت میکردند و شاید بتوان مغولان را پایهگذار این هنرها دانست. (شریعت، 10:1385)
پس از تشکیل دولت ایلخانی هنرهای تزیینی از قبیل سفالگری، فلزکاری و تذهیب از همه خلاق‎تر و شکوفاتر بود. هنرهای کتابآرایی در این دوره نقش تازهای پیدا کرد زیرا کانون تولید مصنوعات هنری بود، و وسیلهای بود که با آن افکار و نقشمایه‎های تازه، با آن به هنرهای دیگر راه پیدا میکرد. نقش محوری کتابآرایی به ویژه تذهیب از مهمترین پیشرفتهای هنر اسلامی پس از حملهی مغول بهشمار میرود. از دلایل مهم این پیشرفت، وفور کاغذ بود.
کاغذ را قرنها بود که می‎شناختند اما در این دوره، آسانتر و در اندازههای بزرگ در دسترس قرار داشته است. و این قطعهای بزرگ کاغذ برای نسخههای بزرگاندازه نیز فراهم بود. نقشهایی که بر کاغذ زده میشد بهراحتی از یک شاخهی هنری به شاخهی دیگر انتقال مییافت و هنرمندان ماهر امضای خود را بر شاخه‎های مختلف هنری همچون ترصیع، گچبری و کاشیهای لعابدار میگذاشتند. (بلوم، 31:1385 )
برای مثال یاقوت مستعصمی و بهویژه شاگردانش با طراحی کتیبه‎های ابنیه به کار در زمینهای چون معماری دست زدهاند. (بلر، 102:1384) از جمله حیدر «گنده نویس» که کتیبههای گچبری مسجد و خانقاه شیخ عبدالصمد -از مشایخ سهروردیه- در نطنز و محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان کار اوست. (بلوم، همان:23) و نیز ارغون کاملی و نصراله طبیب که کتیبههایی برای بناهایی در بغداد طراحی کردهاند. (بلر، همان:102) همچنین احمد بن السهروردی دیگر خوشنویس این دوره در مسجد بغداد کتیبههایی را نوشته که متأسفانه اثری از آنها باقی نمانده است. این نکته در “گلستان هنر قاضی احمد” به اینصورت آمده است: «… شیخ زاده سهروردی که عمارات بغداد را اکثر او کتابه نوشته و در مسجد جامع بغداد سورهی الکهف را سراسر نوشته و استادان بنا آنرا منبت بیرون آوردهاند اما زینتی ندارد و به دستور آجر است». (منشی قمی، 21:1366)
از دههی دوم قرن هشتم قمری که خواجه رشیدالدین در ربع رشیدی کتابخانهای ایجاد کرد، موضوعات مورد حمایت، منشاء و چگونگی پدید آمدن این آثار بیشتر روشن میگردد. موقوفات این موسسه صرف رونویسی سالیانهی قرآن و کتابهای مذهبی میشد. برخی از 220 کارگری که در آن کار میکردند به کار خوشنویسی، نقاشی و زراندودکاری گمارده شده بودند. همهی نسخهها باید بر روی کاغذ نفیس بغدادی بصورت پاکیزه کتابت میشد، با نُسَخ اصلی موجود در کتابخانه مقابله میگشت و با چرم نیکو صحافی میگردید. نسخههای صحافی شده در مسجد به تماشا در میآمد، در محکمهی قضا ثبت میشد و سپس آنها را به شهرهای مختلف سراسر کشور میفرستادند. با وجود همهی این تدابیر، اما فقط چند اثر مانند یک جلد از قرآن سه مجلدی، پاره‎هایی از جامع التواریخ که به دستور رشیدالدین کتابت شده برجا مانده است. (بلوم، همان: 39)
تذهیب و مصور سازی کتاب در اسلام قرنهای طولانی متداول بود اما در دورهی ایلخانی این هنرها دامنهدار و وسیعتر گشت. نمونه های بر جای مانده نشاندهنده آن است که کتاب را کلاً اثری هنری برمیشمردند و هر یک از مراحل نسخهبرداری، تذهیب و صحافی را جزیی از کل میدانستند. (بلوم، همان:35)
در آغاز قرن هشتم قمری با حمایت ایلخانان حدود 24 نسخهی قرآنی بزرگ پدید آمد که در اندازه، شکل و شکوهمندی از تمام نمونههای قبلی بالاتر بود در میان این نُسخ، گیراتر از همه پنج نسخه است که برای اولجایتو یا وزیرش خواجه رشیدالدین در شمال غرب ایران و عراق تهیه شده است. هر یک از آنها 30 مجلد با برگهای بزرگ است که هر برگ آن پنج سطر دارد. اندازه چهار مجلد حدود 54×38 سانتیمتر و دیگری که در بغداد تهیه شده و وقف مقبرهی اولجایتو در سلطانیه گردیده است بهطور چشمگیری بزرگتر و حدود 72×54 سانتیمتر است. رقم یکی از نسخههای کوچکتر که در بغداد تهیه شده نشان میدهد که احمدبن السهروردی، چهار سال به خوشنویسی آن اختصاص داده و تزیین آن هشت سال محمد بن آیبک را مشغول داشته است. نسخهی بزرگ وقف شده به مقبرهی سلطانیه احتمالاً به دست همان اشخاص فراهم آمده است. و احتمال دارد که تهیهی آن چند سال بیشتر طول کشیده باشد. زیرا نه تنها اندازهی آن بزرگتر است بلکه در هر برگ سه ردیف خطِ با شکوه و طلاییِ محقق با دورگیری –تحریر- سیاه آن بهچشم میخورد که بهصورت متناوب بین دو خط روانتر ثلث و محقق با مرکب مشکی و دورگیری طلایی اطراف آن، قرار گرفته و یکی از چشم نوازترین خوشنویسیهای به یادگار ماندنی قرآن را پدید آورده است.
تذهیبی که با طیف وسیعی از رنگها نقش بسته به همان اندازه پر تفصیل است. آیه‎ها را با آذین گلسرخی مشخص کرده و در حاشیه، هر پنج و ده آیه را با ترنج هایی که پیچکهای اسلیمی زینت بخش آن است مشخص کرده‎اند. عناوین سورهها با خط شکستهی زیبایی [رقاع] بر زمینه‎ای از پیچکهای اسلیمی کتابت شده و در کادر گرهچینی شده مستطیلی قرار گرفته و با برگ نخلیهایی در حاشیه مشخص شده است. همهی این قرآنهای باشکوه سرلوح مضاعف و مجلل با نقشهای هندسی جامعی دارد که بیشتر تزیینات معماری آن عصر را بهیاد میآورد. سرلوح نسخهای که در سال 715 قمری برای رشیدالدین فراهم شد دارای نقشی از ستارهها و صلیب است که در پوشش کاشی به کار میرفته است و معمولاً سر لوح نسخهی چند مجلدی که در سال 713 قمری در همدان تهیه شد را با نقوش طاقهای بنای سلطانیه مقایسه میکنند. (بلوم، همان:36)
2 – 4 – 1 : خوشنویسی
با طلوع اسلام و ظهور کلام وحی مسلمانان صدر اسلام درصدد حفظ و ثبت قرآن برآمدند. تقدس و احترام قرآن دلیل دیگری بود بر اینکه هنرمندان نگران هر گونه تحریف در آن باشند این نگرانی در زمینهی کتابت یکی از علل پیدایش خطوطی خوانا بود. ازینرو در سدههای اولیه قمری کتابت و کتابآرایی مورد توجه قرار گرفت. در قرون اولیه مسلمانان برای کتابت از خطوط کوفی و سپس نسخ استفاده میکردند. ابتدا برخی از حروف همانند شیوهی نگارش خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اعراب و یکسان نوشته میشد که تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. چون این خطوط برای کتابت قرآن استفاده میشد و قرآن نیز میبایست بصورت صحیح ثبت میشد، همین امر موجب اصلاح خط توسط کاتبان شد که در همان سالهای نخستین توجهی خاص به کتابت مبذول داشتند و کوشیدند تا قواعد تازهای برای تشخیص حروف ساکن و اعراب و اعجام و طراحی حروف به وجود آورند.
در قرن دوم و سوم قمری برخی حروف دارای نقطه شد و از اعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده شد. از اواخر قرن سوم و چهارم خطوط متنوعی پدیدار شد و کتابت دارای تنوع شد گوناگونی سبکها که خود مشکلی برای کاتبان و خوانندگان شده بود اصلاح خطوط را توسط ابن مقله «ف. 328 قمری» و برادرش ابوعبداله حسن سبب شد. وی دست به اصلاحاتی زد و قواعدی مبتنی بر سه عامل اصلی نقطه، الف معیار و دایره معیار تدوین کرد. و این قانونمندی طراحی حروف را بر پایهی قوانین هندسه، استوار و شکل حروف را بر پایهی قانون سطح و دور قرار داد.
پس از او خوشنویسان دیگری از جمله ابن بواب «ف. 413قمری» این اصول را بسط دادند. ابن بواب نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیک ساخت و شیوهی او سر مشق قرار گرفت. او با سنجیدن حروف به میزان نقطه و با دقت در تراشیدن قلم و انتخاب مرکب، شیوهی نگارش اقلام ستّه را بهبود بخشید و تکمیل کرد. (کاظمی، 47:1385) پس از وی یاقوت مستعصمی در قرن هفتم قمری به هنر خوشنویسی جان و جمالی تازه بخشید و باعث تحولاتی نو در کتابت شد.
از مهمترین تحولات شیوهی نگارش قرآنها بود. خطی که در قرون اولیه برای کتابت بهکار میرفت دیگر مورد استفاده قرار نگرفت وخوشنویسان خطوط محقق، ریحان و نسخ را بکار بردند. خطوط محقق و ریحان صرفاً برای نوشتن قرآن بکار می‎رفت حال آنکه نسخ دارای کاربرد گستردهتری بود. ثلث خط دیگری بود که برای نوشتن متون الحاقی بکار میرفت هر چند گاهی برای نوشتن متن کامل قرآن نیز استفاده میشد. (جیمز،16:1380)
خط ثلث بطور عمده در کتیبه نگاری استفاده میشد و بهجز نوشتن سرسوره‎های قرآنها کمتر برای خوشنویسی بر روی کاغذ بکار میرفت. (شیمل، 51:1368)
همچنین خط ثلث برای نگارش متون الحاقی بیشتر از توقیع و رقاع مورد استفاده قرار میگرفت.
خط محقق و نسخ همراه با خط ریحان به خطوط الیابسه -خطوط خشک- معروف بودند. علت این نامگذاری استفاده مکرر از میل های قائم در نوشتن است. (فراست، 7:1386)
خط محقق که بسیاری از قرآنهای نفیس درقرن هشتم و نهم قمری با آن کتابت میشد، ریشهی کوفی داشته و عدهای از محققان آنرا همزمان با خطوط سته دانستهاند. نیز برخی دیگر معتقدند که قبل از ابداع خطوط سته نیز وجود داشته که به آن خط عراقی میگفتند و از زمان عباسیان با آن کتابت میشده است. و در زمان مأمون شخصی بهنام «احول محرر» که از پرورشیافتگان برمکیان بود، اصول و قوانینی برای این خط تعیین نمود. (افروند، 13:1375)
گروه دوم یعنی خطوط المرطبه -خطوط مرطوب- بیشتر بر استفاده از خط منحنی تکیه دارد. دو نوع از این خطوط یعنی رقاع و توقیع در امور دیوانی و اداری کاربرد داشت، استفاده از این خطوط در قرآنها تنها به ترقیم، نوشتن تقدیم نامه، وقفیه و گاه نوشتن عنوان سورهها منحصر میشد. (فراست، همان:7)
همچنین بر خلاف دوران اولیه که تمام قرآن با خطی واحد کتابت می شد در ایندوره هر یک از بخشها از جمله متن آیات، سرسوره ها، حواشی، نشانها و ترجمه آیات با خطی متفاوت نگاشته شد. (کاظمی، 47:1385)
کاربرد گستردهی این خطوط بیش از هر چیز به خوانابودن این خطها مربوط است زیرا بر اساس روایات و دستورات اسلام، متن قرآن باید به خواناترین وجه نوشته شود و در نوشتن آن از ابهام و پیجیدگی تا حد امکان دوری گردد. هیچیک از قلمهای خوشنویسی از حیث خوانایی و وضوح در حد نسخ نیست و از این نظر میتوان نسخ را انسانی ترین خطوط نامید، زیرا تأکید اسلام بر وضوح خط قرآنی در واقع تناسب آن با محدودیتهای طبیعی بینایی انسان است و خط نسخ چنین خاصیتی را بیش از دیگر خطها دارد. ( صحراگرد، 23:1387)
جنبهی انسانی دیگر خط نسخ این است که میتوان گفت این خط محدودیتهای دست انسان را بهصورتی مضاعف مراعات میکند، زیرا نه تنها خود با حرکت ماهرانه و طبیعی دست متناسب است، بلکه طوری است که میتوان با آن قرآن را در قطعی نوشت که برداشتن و حملش آسان باشد. (لینگز، 54:1377)
قرن هفتم در واقع زمان اوجگیری و تحول عرفان و هنر اسلامی بود زیرا پس از ظهور شخصیت اسرار آمیز شمس تبریزی، چکیدهی جهانبینی عرفانیش در کلامِ جانبخش مولانا جاری شد و موجب پیریزی طریقهی مولویه در ممالک اسلامی شد، در عالم موسیقی در همین عصر ظهور صفیالدین عبدالمؤمن ارموی از نوابغ جهان موسیقی «ف. 693 قمری» که پس از فارابی و ابن سینا سکوت چندین سالهی تحقیق و تألیف این هنر را با نگاشتن «رسالهی شرفیه» و کتاب «الادوار» شکست و نقطه عطفی در تاریخ موسیقی به جای گذاشت و شاگردانی چون شمسالدین سهروردی ، حسین زامر و … پرورش داد، همچنین ظهور سعدی و اوج تکامل نثر مسجّع و خلق آثاری جاودانه چون بوستان و گلستان و تحلیل مکاتب علمی و فلسفی در حوزه‎های فرهنگی چون نظامیه، سنت شکنی شایسته و تجددی هماهنگ با دگرگونیهای عصر را در زمینهی خط و خوشنویسی میطلبید که یاقوت بر این نیاز جامهی عمل پوشاند تا عرفان و ادب این سرزمین بتواند با استفاده منطقی و علمی و فنی از خط، میراث و فرهنگ خویش را بقای ابدی بخشد. (سلطانی، 11:1371)
“جمال الدین ابو مجد بن عبداله موصلی” معروف به “یاقوت مستعصمی” (698-610 ق) از پرآوازه‎ترین خوشنویسان قرن هفتم قمری و پردازندهی اقلام ستّه است. شهرت و تکریم او بیشتر مربوط به اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم قمری – دورهی تیموری- در شهر هرات است، که کاتبان زیادی به تقلید خط او پرداختند. به نظر میرسد سنت شش شاگرد یاقوت در همان زمان رواج یافته باشد و به احتمال قوی عدد شش، ساختگی است و نشانی از هماهنگ سازی تعداد این شاگردان با شش شیوهی کتابت دارد. (بلر، 101:1384)
وی احتمالاً در دههی اول یا دوم قرن هفتم قمری در آماسیه آناتولی متولد شد، در نوجوانی به بغداد آورده شد و به خدمت آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله (حک. 656 –640 قمری) رسید و از آنجا نسبت مستعصمی را کسب کرد. او تقریباً همهی عمرش را در بغداد گذراند و در آنجا خوشنویسی را از یکی از استادان روزگار، صفیالدین عبدالمؤمن ارموی آموخت.
صفی الدین علاوه بر مهارت بسیار در زبان و ادبیات عرب و تاریخ، خطی خوش داشت و به نام خوشنویس، مشهور و به عنوان کاتب کتابخانهی جدید خلیفه مفتخر بود. ارموی بعدها رییس دیوان الانشاء شد؛ البته او مشهورترین موسیقیدان و مؤلف موسیقی نظری است. (بلر، همان: 102)
یاقوت خوشنویسی ماهر در سبکهای شش‎گانه، و به ویژه در خط نسخ و ثلث در خدمت خلیفهی عباسی “المستعصم بالله” بود. او پس از تسخیر بغداد به خدمت اربابان تازه‎ای درآمد که سعی داشتند درخشش فرهنگی بغداد را به این شهر بازگردانند.
یاقوت اصلاحاتی در خط ایجاد کرد و شاگردانی را پرورش داد که بعدها به خدمت دربار ایلخانان در آمدند. و سبک او در خط «نسخ» سرمشق قرارگرفت. (ریشار، 35:1383)
او با تربیت شاگردانی که خود بعدها تبدیل به خوشنویسان بزرگی شدند و همچنین ابداع شیوهای نوین در تراش قلم، تأثیر مهمی بر روی خوشنویسی و خطوط ششگانه گذاشت. (شیمل، 50:1368)
از جمله اقدامات فنی یاقوت تحول در کیفیت تراش قلم بود که تا آن زمان از اسرار و رموز تعلیم به شمار میرفت و ارزش قط قلم را تا آن پایه بالا برده بود که قلمهای تراش اساتید جزء آثار گنجینهی پادشاهان شده بود در عصر یاقوت جزییات و رموز تراش قلم در زمرهی مسائل تدریس درآمد و راهی نو در زمینهی بروز استعدادهای هنری گشوده شد. (سلطانی، 12:1371)
یاقوت ادامه دهندهی سنن و شیوه های خوشنویسی ایجاد شده توسط اسلاف مشهور خود است که در خدمت عباسیان بودند. کسانی همچون ابن مقله «338 -283 قمری» خوشنویس مشهور و فعال از ابتدای قرن چهارم که توسعهی خط منسوب1 از اوست و کاتب و کتابدار دربار عباسی بود و نیز ابن بواب «ف. 413 قمری» که او هم کتابدار بود و خطوط مدور برای استنساخ قرآن به او نسبت داده شده است.
یاقوت در مدرسة مستنصریهی بغداد زیر نظر ابوالفضل عبدالرزاق احمد معروف به “ابن الفُوَطی2”
1: منسوب یا متناسب، زیرا در آن اندازه هر حرف متناسب با طول الف تنظیم میشود. (لینگز، 54:1377)
و نیز: اقلامی که در دورهی عباسی وضع و یا اصلاح شد تازمان ابن مقله که سه قرن طول کشیده بنام اقلام اصلی و موزون بوده و پس از اصلاحات ابن مقله بهخط منسوب شهرت یافته است. (فضائلی،291:1362)
2: ابوالفضل کمال الدین عبدالرزاق بن احمد بن محمد بن ابی المعالی الشیبانی، حنبلی بغدادی، معروف به ابن فُوَطی و ابن الصابونی (محرم642- محرم 723 قمری مورخ ادیب و کاتب). وی به علت حوادث زندگی، در دورههای مختلف در سرزمینهای متعدد نزد استادان بسیاری به تعلم پرداخته است. او مقدمات را در زادگاهش پیش از واقعهی بغداد (حملهی مغول) تا چهارده سالگی آموخت اما قسمت مهمی از آموزش وی در آذربایجان تا36 سالگی و پس از مراجعت به بغداد تا سنین60 سالگی صورت گرفت در واقع او تا پایان عمر از طلب باز نایستاد. او در فلسفه، منطق، ریاضی، حدیث، فقه و قرائت آموزش یافته بود. او در دههی آخر قرن7ق. سالها با یاقوت مستعصمی در کتابداری مستنصریه همکاری داشت و در کتابت و زیبایی خط ممتاز بود. از معروفترین کتابهایش تلخیص مجمع الآداب فی معجم الالقاب در تاریخ و حوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه در مورد حوادث مختلف در عراق و کشورهای مجاور آن است. (دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلدچهارم،422:1370)
مورخ «ف. 714 قمری» کار میکرد که در 678 قمری به سمت خازن کتابخانه منسوب شده بود. یاقوت پس از انقراض عباسیان در دستگاه عطامَلِک جوینی حاکم بغداد منزلتی پیدا کرد و به پسران او و پسران برادرش، شمس الدین جوینی صاحب دیوان، خوشنویسی میآموخت.
“ابن الفوطی” صاحب کتاب “حوادث الجامعه” سال مرگ یاقوت را 698 قمری نوشته که در کنار قبر احمد بن حنبل فقیه در بغداد بهخاک سپرده شده است . بیشتر کارهای او نسخه‎های قرآن است اما بعضی متون فارسیاند. مانند نسخهای از گلستان سعدی مورخ 668 قمری درکتابخانهی ملی ایران که نشان میدهد یاقوت علاوه بر زبان عربی به زبان فارسی نیز احاطه داشته است. (بلر، 102:1384)

– (100)

چکیده:
قرن هشتم قمری و دورهی دوم حکومت ایلخانی، دورهای پربار و پرثمر در هنرهای مربوط به کتابآرایی ایرانی و اسلامی است. در این دوره سنّت تولید گروهی نسخههای خطی بهخصوص کتابهای مذهبی رایج شد، خطوط نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع سازماندهی شده و مورد استفاده بیش از پیش قرار گرفت و نقطه عطفی در کتابت و آرایش قرآنها در جهان اسلام پدید آمد. قرآن کتاب آسمانی مسلمانان همواره دستمایهی هنرنمایی هنرمندان بوده است و آنان با بضاعت خویش در کتابت و آرایش این کتاب مقدس کوشیدهاند. در مقایسه با قرآن، کتابهای مذهبی دیگر از جمله نهجالبلاغه به دلایل مختلف کمتر مورد هنرنمایی قرار گرفته است. نهجالبلاغهی شمارهی 64455 موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی یکی از معدود نُسَخی است که در این دوره توسط احمد بن السهروردی کتابت شده است. در این پژوهش با بررسی توصیفی و تحلیلی نسخه به شناسایی و تحلیل تزیینات کتابآرایی، خوشنویسی و تأثیر پذیری آن، از دیگر نُسخ آن دوره پرداخته شد. این نسخه از آثار ممتاز سهروردی بوده و وضعیت فیزیکی سالم، زیبایی و بیتکلفی در خط و سادگی تزیینات در این نسخه، آنرا در زمرهی والاترین آثار هم عصر خود و نیز سرمشقی برای دورههای بعد قرار داده است.
کلید واژهها: دورهی ایلخانی، کتابآرایی، نهجالبلاغه، احمد بن السهروردی، خطِّ نسخ

وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری

دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی
گرایش خوشنویسی و کتابآرایی
عنوان پایان نامه نظری
تحلیل ساختاری هنرهای کتابآرایی درنهج البلاغه
احمد بن السهروردی
عنوان پایان نامه عملی
پنج اثر خوشنویسی بهخط ثلث
استاد راهنمای نظری و عملی
دکتر حمیدرضا قلیـچ خانی
استاد مشاور
سلیمان سعیدآبادی
دانشجو
احمد شاهی
نیمسال تحصیلی92-91
فهرست مطالب

عنوان شمارهی صفحه
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………… 3 – 1
فصل اول : کلیات پژوهش
1 – 1 : بیان مساله ………………………………………………………………………………………………….. 6 – 5
1 – 2 : اهداف پژوهش ……………………………………………………………………………………………. 6
1 – 3 : پرسشهای پژوهش ……………………………………………………………………………………. 6
1 – 4 : فرضیههای پژوهش …………………………………………………………………………………….. 7
1 – 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش …………………………………………………………………………. 8- 7
1 – 6 : روش اجرایی پژوهش ………………………………………………………………………………… 8
فصل دوم: فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان
2 – 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی …………………………………………………………. 14- 10
2 – 2 : گرایشهای مذهبی ………………………………………………………………………………………21- 15
2 – 3 : علل شکوفایی هنر ……………………………………………………………………………………… 25- 22
2 – 4 : وضعیت کتاب آرایی در دورهی ایلخانی ……………………………………………………..30- 26
2 – 4 – 1 : خوشنویسی …………………………………………………………………………………………….37-31
2 – 4 – 2 : تذهیب …………………………………………………………………………………………………. 45- 37
2 – 4 – 3 : صفحه آرایی ………………………………………………………………………………………… 48- 45
2 – 4 – 4 : کاغذ …………………………………………………………………………………………………….. 49- 48
2 – 4 – 5 : صحافی و تجلید ………………………………………………………………………………….. 52- 49
فصل سوم: کتابشناسی و نسخه شناسی اثر
3 – 1 : کتابشناسی
3 – 1 – 1 : نهج البلاغه، موضوع و مؤلف ……………………………………………………………… 59- 54
3 – 2 : نسخه شناسی
3 – 2 – 1 : احوال و آثار احمد بن السهروردی …………………………………………………….. 68- 60
3 – 2 – 2 : ویژگی‏های نسخه ………………………………………………………………………………… 72- 69
فصل چهارم: تحلیل و بررسی نسخه
4 – 1 : قواعد عمومی خوشنویسی ……………………………………………………………………….. 77- 72
4 – 2 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط نسخ …………………………………………. 78- 77
4 – 3 : ساختار هندسی و زمینهی تاریخی خط ثلث ………………………………………….. 79- 78
4 – 4 : بررسی سبک خوشنویسی اثر …………………………………………………………………. 111-80
4 – 5 : بررسی شیوهی تذهیب و تزیینات ………………………………………………………………120-111
4 – 6 : بررسی جدولکشی …………………………………………………………………………………….. 129-120
4 – 7 : بررسی کاغذ ……………………………………………………………………………………………….. 132-130
4 – 8 : بررسی جلد ………………………………………………………………………………………………… 134-132
فصل پنجم: جمع بندی
5 – 1 : نتیجهگیری ……………………………………………………………………………………………….. 137-136
5 – 2 : ارائهی پیشنهادات ……………………………………………………………………………………… 138
5 – 3 : گزارش کار عملی ……………………………………………………………………………………… 151 -139
5 – 4 : کتابنامه ……………………………………………………………………………………………………. 142-139
چکیدهی انگلیسی

فهرست جدول : شمارهی صفحه

جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب ……………………………………………………..21
فهرست تصویرها:شمارهی صفحه
تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت ……………………………………………………………………….. 23
تصویر2 : برگی از نسخهی جامع التواریخ ……………………………………………………………………………………….. 24
تصویر3 : صفحهای از گلستان سعدی بهخط یاقوت مستعصمی، 668 قمری
(یارشاطر،49:1384) ……………………………………………………………………………………………………………………… 36
تصویر4 : صفحاتی از قرآن بهخط و تذهیب عثمان بن وراق، 466 قمری،
موزهی آستان قدس رضوی بهشمارهی 4316، (لینگز،18:1377) ……………………………………………… 40
تصویر5 : صفحات افتتاحیه از جزء19 از قرآنی سی جزیی به سفارش اولجایتو، کتابت و
تذهیب عبدالله بن محمد همدانی713قمری، (لینگز، 119:1377) …………………………………………… 41
تصویر6 : صفحاتی از قرآن به خط محقق، احمد بن السهروردی( افروند، 1375 و قلیچخانی)……44
تصویر7 : آخرین اثر شناخته شدهی احمد بن السهروردی به تاریخ 730 قمری ………………………. 68
تصویر8 : صفحهی افتتاحیهی نهج البلاغه …………………………………………………………………………………….. 70
تصویر9 : صفحهی آخر نسخه، یادداشت یکی از مالکان نسخه …………………………………………………….. 72
تصویر10 : طرح مسطر صفحات نهج البلاغه …………………………………………………………………………………. 82
تصویر11 : صفحهآرایی با ترکیب خط نسخ و ثلث ……………………………………………………………………….. 84
تصویر12 : بیشترین تعداد کتیبه در یک صفحه …………………………………………………………………………… 85
تصویر13 : نمونهای از کتیبههای نسخهی نهج البلاغه …………………………………………………………………. 86
تصویر14و15 : انجامه در قرآن و نهج البلاغه به خط سهروردی ………………………………………………….. 88
تصویر16 : مقایسهی رقم سهروردی در دو اثر از او ……………………………………………………………………….. 88
تصویر17 : انجامهی نسخهی نهج البلاغه ……………………………………………………………………………………….. 89
تصویر18 : زیبایی کتابت در خط نسخ …………………………………………………………………………………………… 93
تصویر19 : خوش نگاری در صفحات نهج البلاغه ………………………………………………………………………….. 94
تصویر20 : حسن تشکیل در سطر بندی ……………………………………………………………………………………….. 95
تصویر21 : افزایش دور در اتصال حروف« ر» و «ه» ……………………………………………………………………… 95
تصویر22 : همپوشانی حروف دایرهای و کلمات پس از آن ………………………………………………………….. 96
تصویر23 : سطربندی و تقسیم ارتفاع در کلمهی الطَلَََفخَی ………………………………………………………….. 97
تصویر24 : سطربندی در نهج البلاغه …………………………………………………………………………………………….. 98
تصویر25 : ردیف نقطهگذاری و اصل توازی نقطهها …………………………………………………………………….. 99
تصویر26 : حسن همجواری نقطههای سهتایی با اعرابها و حروف ……………………………………………. 100
تصویر27 : استفاده از نقطهها برای پرکردن فضاهی خالی ……………………………………………………………. 101
تصوی28 : دور مضاعف در حروف دایرهای و اتصالات “ر” و “د” به حرف “ه” …………………………. 102
تصویر29 : تناسب الفهای نزولی و صعودی ………………………………………………………………………………. 103
تصویر30 : هماهنگی شیب اعراب و تنوینها با شیب حروف و کلمات ………………………………………… 104
تصویر31 : همجواری زیبای اعرابها و حروف و کلمات ……………………………………………………………….. 105
تصویر32 : روانی و یکدستی در کتابت ………………………………………………………………………………………….. 106
تصویر33 : ترکیبات زیبا و بدیع در کتابت …………………………………………………………………………………….. 106
تصویر34 : مقایسهی شیوهی کتابت سهروردی با صفحهی الحاقی ……………………………………………. 108
تصویر35 : عدم تناسب ترکیب در صفحهی الحاقی ……………………………………………………………………… 109
تصویر36 : مقایسهی کتابت در صفحات اصلی و الحاقی ………………………………………………………………. 110
تصویر37 : صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه ………………………………………………………………………………… 112
تصویر38 : مقایسهی خط کوفی تزیینی در قرآنهای سهروردی و نسخهی نهج البلاغه ……………… 113
تصویر39 : بخشی از صفحهی افتتاحیه در نهج البلاغه …………………………………………………………………. 113
تصویر40 : صفحهای از قرآن معروف به قرآن اولجایتو، (لینگز،119:1377) ……………………………. 114
تصویر41 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………………………. 115
تصویر42 : بخشی از صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………………………. 116
تصویر43 : بخشی از اسلیمیها در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………… 117
تصویر44 : بخشی از ترنج در صفحهی افتتاحیهی جزء دوم نهج البلاغه ……………………………………… 118
تصویر45 : نشان پایانی خطبهها، نامهها و علائم تزیینی ………………………………………………………………. 119
تصویر46 : انحراف در جدولکشی …………………………………………………………………………………………………. 122
تصویر47 : بریده شدن کتیبه با جدولکشی ……………………………………………………………………………………122
تصویر48 : فرورفتن اصلاحات به زیر جدولکشی …………………………………………………………………………. 123
تصویر49 : رکابه در نهج البلاغه …………………………………………………………………………………………………….. 124
تصویر50 : اصلاحات الحاقی به نسخه ……………………………………………………………………………………………. 125
تصویر51 و 52 : تعدادی ازصفحات با بخشهای الحاقی ……………………………………………………. 127-126
تصویر53 : نمونهای از اصلاحات در بین سطرها …………………………………………………………………………… 128
تصویر54 : اصلاحات بر روی کاغذ حاشیه …………………………………………………………………………………….. 129
تصویر55 : وصله کاری و اصلاحات ………………………………………………………………………………………………… 131
تصویر56 : تأثیرات رطوبت بر کاغذ نسخه ……………………………………………………………………………………… 132
تصویر57 : روی جلد نهج البلاغه ……………………………………………………………………………………………………. 133
مقدمه:
کتاب و کتابخانه از جلوههای دیرین تمدن بشری است که در ایران نیز سابقهای کهن دارد. و از آنجا که ایران همواره مهد علم و هنر بوده دانشمندان حاذقی در علوم مختلف و هنرمندان بزرگی در هنرهای گوناگون پرورش داده و هنرهای کتابسازی و کتابآرایی نیز به موازات دیگر هنرها مورد علاقهی مردم و دوستداران علم و هنر این سرزمین بوده است.
پس از فتح ایران، با رواج اسلام و نیاز به استنساخ قرآن، رسمالخط عربی از همان آغاز مورد توجه قرار گرفت. در سالهای اولیه، خط کوفی مورد استفاده قرار گرفت. در ایران نوع خاصی از این خط با نام کوفی شرقی رایج بود و هنرمندان ایرانی تا اوایل قرن پنجم قمری بیشتر قرآنها را با این شیوه که تنوع بسیاری داشت، مینوشتند. در بیشتر قرآنهای قرن چهارم و پنجم قمری هنر تذهیب، جزیی از خودِ حروف کوفی بود و خوشنویس خود نیز مذهّب بود. در اواخر قرن سوم قمری ابن مقله (328-272 قمری) اصلاحاتی در خط انجام داد و خطهایی را که از کوفی منشعب شده بود تکمیل ساخت، قواعدی برای خوشنویسی تدوین کرد و اصل خطوط را بر مبنای سطح و دور پایهگذاری کرد. در قرن چهارم علی ابن هلال معروف به ابن بوّاب (ف. 413 قمری) در قواعد نقطهگذاری و یکدست کردن اصول خطهای ششگانه «اقلام ستّه» نقش برجستهای داشت. او با تدوین و تکمیل اصول و قواعد پیشین، نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیکتر ساخت.
از قرن پنجم قمری خط نسخ به دلیل تحریر و قرائت سادهتر جایگزین کوفی شد. این هنگام از خطوط دیگری همچون محقق، ریحان و ثلث نیز برای کتابت استفاده میشد. علاوه بر هنرمندان گمنام قرن پنجم و ششم قمری، خوشنویس دیگری که در شکوفایی انواع خطوط نقش بارزی داشت “یاقوت مستعصمی” (698-616 ق) بود که بهجز قطعات فراوان، قرآنها و کتابهای بسیاری را کتابت کرد. او به همراه دیگر خوشنویسان مطرح این دوره که برخی نیز از شاگردان او بودند، سبب گسترش و بالارفتن سطح کیفی خوشنویسی در نسخههای خطی شدند.
با هجوم مغولان به ایران و تشکیل حکومت، در نیمهی اول حکومت ایلخانی، به علت اینکه حاکمان مغول و جانشینان آنان از دانش و تجربهی کافی در ادارهی امور ایران بیبهره بودند و پیوسته سرگرم کشمکشهای داخلی و غارت اموال مردم بودند، دانشمندان، هنرمندان و فرهیختگان علم و فرهنگ مورد بیتوجهی و بیمهری قرار گرفته و مجالی برای توسعهی هنرها نبود.
پس از حملهی مغول و در نیمه قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری که ثباتی نسبی در ایران به وجود آمد، اوضاع تغیرات قابل ملاحظهای کرد. بهطوریکه ایرانیان اهل علم و فضل و هنر رفتهرفته به دربار ایلخانی راه یافته و از تجربهی آنها در ادارهی کشور بهره گرفته شد، هنرمندان و دانشمندان مورد تکریم قرار گرفته و توسعهی هنرهای ایرانی جانی دوباره یافت. در این دوره کتابخانهها و مراکز علمی و فرهنگی بسیاری به وجود آمد، سنت تولید کتاب حرفهای شده و بهصورت جمعی انجام میگرفت، همچنین کارگاههای درباری کتابآرایی رونق گرفت، اقلام ستّه قانونمند شد و رواج استفاده از آنها در رونق کتابآرایی بسیار مؤثر بود.
با گذشت زمان بر اهمیت کتابخانههای درباری افزوده شد و بهتدریج وجه تزیینی برخی از نسخه‎ها بر جنبهی کاربردی آن پیشی گرفت. بههمین سبب کتابخانههای سلطنتی توسعه یافت و بخش کارگاهی آن اهمیت ویژهای پیدا کرد و شمار زیادی از هنرمندان برجسته همانند کاتب، نقاش، مذهِّب و مجلد و.. را برای کتابآرایی جذب کرد.
با آغاز قرن هشتم قمری هنر کتابآرایی وارد مرحله نوینی شد و آثاری کم نظیر در قالب قرآن، شاهنامه و دیوان اشعار تولید شد. تهیهی نسخههای خطی نفیس چون قرآن و شاهنامه در کانون توجه حاکمان قرار داشت. از اتفاقات مهم در عرصهی هنر کتابآرایی، تهیهی نسخهها با ابعاد -قطع- بزرگ بود. در این دوره اقلام ستّه تکمیل شد و رواج زیادی پیدا کرد و به مدد تلاشهای خوشنویسان مختلف به نهایت کمال و زیبایی خود رسید و انواع خطوط ششگانه به همراه تذهیبهای عالی و با نقشهای زیبا و رنگهای درخشان در نسخهبرداری قرآن بهکار میرفت.
در این دوره تحولات هنر کتابسازی به دلیل اوضاع پرفراز و نشیب خود، پیوسته مسیر تحول و تغییر را تجربه کرده و مقدمات تعالی آنرا در خلق فنون مختلف، نقشهای بدیع و بهرهگیری از مواد و مصالح مختلف، متناسب با قطع کتاب را فراهم آورد.
از موضوعات مورد علاقه مردم و هنرمندان، کتابهای دینی و مذهبی بودند که در کارگاههای مختلف مورد استنساخ قرار می‎گرفت. به موازات کتابت قرآن، متون مذهبی دیگری نیز بهدست توانای هنرمندان به رشته تحریر درآمده بود که از آن جمله می‎توان کتاب نهج‎البلاغه را نام برد. بدون تردید این کتاب ارزشمند مورد توجه خاص و عام بوده و بارها توسط کاتبان کتابت شده است. یکی از این کاتبان و خوشنویسان شهیر، احمد بن السهروری می‎باشد و از جمله نسخه‎های کتابت شده توسط او، نسخهای از نهج‎البلاغه می‎باشد که با شماره 64455 در کتابخانهی مجلس نگهداری می‎شود.
این پژوهش به دنبال بررسی کیفیت خوشنویسی و هنرهای کتابآرایی در این نسخه میباشد تا مشخص سازد که آیا این نسخه از آثار سهروردی میباشد؟ چه مطابقتی با نُسَخ همعصر خود دارد؟
با وجود اینکه در انجام این پژوهش، عدم وجود پژوهشهای مشابه در مورد سهروردی و همچنین عدم امکان استفاده از منابع لاتین و عربی موانعی را ایجاد نمود، اما تلاش شد تا از میان اندک نوشتههای موجود راهی به شناخت بیشتر احوال و آثار سهروردی باز شود.
در ابتدا به بررسی شرایط سیاسی، فرهنگی و هنری ایران در دورهی مغول پرداخته شد و وضعیت هنر و نیز کتابآرایی در این دوره تشریح شد. در فصل سوّم شرایط تدوین نهجالبلاغه، احوال و آثار احمد بن السهروردی و ویژگی‏های نسخه مورد بررسی قرار گرفت و در فصل چهارم به بررسی و تحلیل ویژگی هنرهای کتابآرایی این نسخه پرداخته شد.
فصل اول: کلیات پژوهش

1 – 1 : بیان مساله :
از آغاز، هنر کتابآرایی نقشی مهم و تعیین کننده در قلمرو هنر اسلامی به عهده داشته است. هیچیک از دیگر هنرهای تزیینی به اندازهی هنرهای مربوط به کاغذ و کتاب مورد توجه هنرمندان نبوده است. بیشتر سفالگران، فلزکاران و دیگر هنرهای کاربردی، برای روشهای تزیینی خود از شیوههای هنر کتابآرایی استفاده کرده‎اند. و از این طریق نقوش تزیینی از هنر کتابآرایی به سایر هنرهای تزیینی انتقال یافته است. در طول تاریخ همواره ارتباطی مستقیم میان هنرهای تزیینی و نقاشان و مذهّبین و خوشنویسان برقرار بوده است.
دانش ما از هنر کتابآرایی دوران اولیه اسلامی معمولاَ بر اساس قرآنهایی است که از این دوران برجای مانده است. اگرچه تاکنون هیچ نسخهی مصوّری متعلق به پیش از قرن پنجم قمری یافت نشده است، اما در عوض نسخههایی با کیفیت از قرآن از این دوران در موزههای دنیا موجود است که مهمترین علت آن با وجود جنگها، ناامنی، آسیبهای طبیعی و نیز استفادههای ممتد، تقدّس قرآن و مراقبتهای ویژهای است که از آن صورت میگرفته است.
به جز قرآن، ادعیه و کتابهای مذهبی نمونهای دیگر از نوشتههایی بودند که مورد استنساخ قرار میگرفت. نهج البلاغه پس از قرآن دومین کتاب مقدس شیعیان میباشد که حاوی خطبهها، نامهها و اندرزهای حضرت علی (ع) امام اول شیعیان است و توسط سید رضی از علمای شیعهی قرن 4 قمری گردآوری شده است.
نهجالبلاغه پس از تدوین به دلایل مختلف از جمله حفظ قداست قرآن، عدم اقبال یافتن شیعیان در ترویج معارف این مذهب و نیز بخاطر گرایشاتی که حکام و فرمانروایان در نواحی مختلف ایران و عراق به اهل سنت داشتند، در مقایسه با قرآن کمتر مورد نسخه برداری قرار گرفته است. نسخهی شمارهی 64455 نهج البلاغه، موجود در کتابخانهی شمارهی یک مجلس شورای اسلامی در تهران، یکی از معدود نُسَخ نهج البلاغه است که توسط احمدبن السهروردی خوشنویس و کاتب مشهور قرن هفتم و هشتم قمری به خط نسخ و ثلث کتابت شده است و بهصورت سالم و با کمترین آسیب باقیمانده، که از نظر کتابآرایی در خور اهمیت و قابل بررسی میباشد.
1 – 2 : اهداف پژوهش :
بررسی و شناسایی نوع خطوط و کیفیت کتابت و هنرهای بکار رفته در آرایش این نسخه از قبیل: جلدسازی، کاغذسازی، طلاکاری، جدولکشی .
مقایسه نوع و کیفیت خطوط بکار گرفته شده در این نسخه با دیگر آثار رقمدار السهروردی و تأیید اصالت اثر .
تطبیق این نسخه با نُسَخ همعصر، و مقایسه با قرآننگاریها که عمده فعالیتهای کتابت متون مذهبی دینی در این دوره بودهاند.
1 – 3 : پرسشهای پژوهش :
دلایل اهمیت این اثر از نظر خوشنویسی و کتابآرایی کدام است؟
نسخه برداری از نهج البلاغه در چه وضعیتی از نظر سیاسی انجام گرفته است؟
این نسخه چه تأثیراتی از دیگر نُسَخ معاصر خود گرفته است؟
1 – 4 : فرضیههای پژوهش :
به نظر میرسد دلیل اهمیت این نسخه سادگی، عدم تکلف و روانی در خوشنویسی و بیپیرایگی در تزیینات میباشد.
به نظر میرسد هنرهای کتابآرایی در این نسخه از دیگر نُسخ معاصر خود تأثیر پذیرفته است.
1 – 5 : پیشینه و سابقهی پژوهش :
نهجالبلاغه و مؤلف آن موضوع تحقیقات بسیاری بوده است. اما دربارهی احمد بنالسهروردی و نسخهی نهجالبلاغهی کتابت شده توسط او، پژوهشهای اندکی انجام شده است وکتاب یا مقالهای که بهطور مستقل به بررسی احوال و آثار سهروردی پرداخته باشد، تاکنون منتشر نشده است.
با رجوع به فهرست معرفی کتابهای خطی کتابخانهی مجلس در مورد این نسخه، اطلاعاتی اندک و کلی یافت میشود. با بررسی و جستجوی کتابها و نوشتههای مرتبط با هنرهای اسلامی، خوشنویسی، کتابآرایی و … شواهدی از معرفی شدن این نسخه یافت نمیشود. همچنین با جستجو در سایتهای معتبر یا عمومی اینترنتی مشاهده میشود که سهروردی را بهطور مختصر معرفی کرده و تعدادی از آثار او را ذکر نموده اند و معمولا تأکید آنها براین مسأله است که وی شاگرد یاقوت بوده و دارای لقب یاقوت ثانی بوده است، که عمدتاَ برگرفته از منابعی تکراری بوده و اطلاعات چندانی به دست نمیدهند. اما هیچیک به بررسی نسخهی نهج البلاغه یا دیگر آثار او نپرداختهاند.
نگارنده تاکنون پژوهشهایی را که بهطور کلی و یا اختصاصی به سهروردی و احوال و آثار او پرداخته شده باشد، و یا آثار خوشنویسی او را معرفی نموده باشد، مشاهده ننموده است. تنها پژوهشی که تاکنون نگارنده مشاهده نموده و موفق به بررسی آن شده و به طور کلی با موضوع ارتباط دارد عبارت است از:
نوشتهای که به قلم آقای محمدحسن سمسار در کتاب ماه هنر وابسته به خانه کتاب ایران، شماره71-72 (مرداد و شهریور1383) به چاپ رسیده است و حاوی مطالبی مفید و تازه درباره احمد بن السهروردی میباشد. او با معرفی اجمالی سهروردی و تعدادی از آثار او، با ارائه دلایلی نتیجه میگیرد که احمدبن السهروردی شاگرد یاقوت نبوده است.
1 – 6 : روش پژوهش :
روش مطالعه و بررسی در این پژوهش بهصورت تاریخی، توصیفی و تحلیلی بوده و ابزار و شیوه های گرد آوری اطلاعات بصورت کتابخانهای و مشاهدهی مستقیم نسخه بوده است. درصورت نیاز از تطبیق این اثر با دیگر نسخهها و تجزیه و تحلیل بر پایهی تجربیات شخصی بهره گرفته شده است.

فصل دوم : فرهنگ و هنر ایران در عصر ایلخانان

2 – 1 : اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی:
چنگیزخان در سال 624 قمری در حالی که یکی از قدرتهای جهان اسلام یعنی خوارزمشاهیان را فروپاشیده بود، مُرد. “اوگتای” -پسر و جانشینش- توجه خود را بیشتر به چین و خاور دور معطوف داشت. او پس از فتوحات چندی جای خود را به “منکو” سپرد. “قوبیلای” یکی از برادران “منکو” بود که شمال چین را گشود. برادر دیگر وی “هولاکو” با سپاهی انبوه -که از هر ناحیۀ تصرف شده توسط مغولان- گردآورده بود، راهی ایران گردید. او در سال 653 قمری فلات ایران را تصرف کرد.
“هولاکو” از سوی خان بزرگ مأمور شده بود که دو قدرت باقی‎ماندهی دیگر جهان اسلام یعنی خلافت عباسی و اسماعیلیان را از بین ببرد. اسماعیلیان با اینکه در قلعههای غیر قابل دسترسی بودند، لیکن عوامل مختلف که برخی در ارتباط با مسائل درونی خود آنها بود باعث گردید که آنها نتوانند در مقابل قوای مغولان مقاومت کرده و در نتیجه قدرت آنها در سال 654 قمری فرو پاشید.
“هولاکو” به پیشرفت خود بسوی غرب ادامه داد،”مستعصم” آخرین خلیفه عباسی(656-640ق) سیاست سست و مستأصلانهای در پیش گرفت. بغداد در 4 صفر 656 قمری گشوده شد و بهتصرف مغولان درآمد و مورد تاراج و غارت قرار گرفت. خلیفه پس از چند روز کشته شد و خلافت پانصد ساله عباسی به پایان رسید. ولی سایه‎ای از آن تا سال 923 قمری در مصر همچنان باقی ماند. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه مترجم)
فتح بغداد در تاریخ اسلام اهمیت بسیار دارد زیرا با همهی ضعفی که از اوایل قرن چهارم قمری به بعد در دستگاه حکومت عباسیان راه یافته بود، ریاست روحانی غالب مسلمین با خلفا بود و بغداد همواره حکم مرکز واقعی ممالک اسلامی را داشت و همچنین مرکز ادبی و علمی نیز با آن شهر بود. (شفا، 2536: 183) از سوی دیگر با از بین رفتن مرکزیت علمی، دینی و سیاسی بغداد رابطهی ایرانیان با دیگر ملل اسلامی -که غالباً زبان عربی را پذیرفته بودند- تقریباً مقطوع شد و بسیاری از نویسندگان احتیاجی به تألیف به زبان عربی احساس نمی‎کردند و در نتیجه تألیف به زبان پارسی بیشتر معمول شد و رونق گرفت. (همان: 204)
استیلای مغولان در ایران همانند سایر سرزمینها نوعی از هم پاشیدگی و انهدام بی حد و حصر را در پی داشت. ظلم وستم، قلع و قمح شهروندان در بسیاری از شهرها و نابودی تمامی این نواحی ازجمله بلخ، مرو، نیشابور، هرات، ری، قزوین، همدان، مراغه و… نتیجهی این هجوم گسترده بود که به هدف انهدام عناصر مقاوم و مبارز و اعلام خطر به ساکنان شهرها و نیز تهیهی چراگاه برای چادر نشینان بود. (پطروشفسکی، همان: 5)
قوم مغول در لشکرکشیهای خود هرجا که میرفتند غالب اراضی مفتوح را ویران میکردند و مردم آنرا میکشتند و آنچه بدست آنان میافتاد به غارت میبردند و جز اهل حرفه و صنایع و جوانانی که لیاقت کار در اردوگاهها و لشکرکشیهایشان داشتند مابقی افراد را از بین میبردند. قتل عام مغول در ماوراءالنهر وخراسان به حدی شدید بود که به قول عطامَلِک جوینی در تاریخ جهانگشا: «اگر تا رستخیز توالد و تناسل شود، عدد مردم بدانچه کشته شدهاند نخواهد رسید». (شفا، همان: 180) همچنین حمداله مستوفی مورخ مشهور، حدود یک قرن پس از این هجوم در سال740 قمری می‎نویسد: «شک نیست که خرابی‎ای که در ظهور دولت مغول اتفاق افتاد و قتل عامی که در آن زمان رفت اگر تا هزار سال دیگر هیچ واقع نشدی هنوز تدارک پذیر نبودی». ( پطروشفسکی، همان: 5)
هولاکو پس از آن به تحکیم قدرت سیاسی و نظامی خود پرداخت او به کمک برخی از متفکرین و دیوان سالاران ایرانی توانست چهارچوب حکومت ایلخانان را بنیان‎گذاری کند.
وی بالاخره پس از یکپارچگی متصرفات خویش در سال 663 قمری در کنار رودخانه جغاتو -زرینه رود در مهاباد- مُرد و حکومت ایران را به بازماندگان خود واگذاشت. پس از هولاکو حکام مغولی متعددی بر سرزمین ایران حکم راندند و در خلال حکومت خود گرایشهای مختلفی در زمینه‎های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و اجتماعی از خود بروز دادند.
در زمینه سیاست و حاکمیت از همان آغاز حکومت ایلخانان در ایران نوعی کشمکش بین عناصر دولتمدار ایرانی وعناصر حاکمه مغولی در گرفت. دیوا‎سالاران ایرانی هوادار حکومت متمرکزی بودند که از مدتها پیش در سرزمین ایران جریان داشت و ناظر بر کل امور کشوری و لشکری مملکت بود. از سوی دیگر مغولان طبق سرشت بیابانگردی و چادرنشینی خود معتقد به نوعی حکومت پراکنده و گریز از مرکز بودند و زیر بار حکومت متمرکز نمیرفتند. آنها دست به ییلاق و قشلاق میزدند و از نواحی مختلف سرزمینهای تحت تسلط خود را اداره میکردند. مغولان پس از آشنایی با فرهنگ اسلامی و روی آوردن به دین اسلام و در نهایت اخذ تمام وجوه حاکمیت ایرانی بالاخره حکومت متمرکز را پذیرفتند و بهکمک عناصر غیر مسلمان ایرانی دیوانسالاری متمرکزی را در سراسر امپراتوری خود ایجاد کردند.
در حیطه اقتصادی حملات پی در پی مغولان به سرزمینهای اسلامی وخاصه ایران نتیجه‎ای جز خرابی و ویرانی، کاهش جمعیت، فروپاشی کشاورزی و نیروهای مولد جامعه، زوال تجارت و فروریزی امور مالی و خطوط اقتصادی نداشت. آنانکه بیابانگردی بیش نبودند، تنها بدنبال مواشی (چارپایان) و دامهایی بودند که اقتصاد دامی خود را از پیش ببرند.
در حملات نخستین، تمام چراگاهها و چراخورها را اشغال کردند و به نابودی اراضی زیر کشت کشاورزی پرداختند. پس از سلطه بر سرزمینهای مختلف، همچنان بر شیوه بیابانگردی خود پای فشردند ولی گذشت زمان و آشنایی آنان با فنون حکومتی بالاخره آگاهشان ساخت که برای حکومت و سلطه بایستی از اصول و فنون خاصی پیروی کنند. ازینرو آنان و خصوصاً غازان‎خان با کمک دیوانسالاران ایرانی در صدد ترمیم ویرانیها در تمام سطوح مملکتی برآمدند و دست به اصلاحاتی زدند تا توازن قدرت را در امپراتوری حفظ نمایند. تمام سعی وکوشش غازان مصروف این مسأله شد که بحرانهای مالی را که ناشی از ویرانیها، قتل و غارتها و چپاولهای نخستین مغولان بود، ترمیم نماید و نوعی تعادل در جامعه ایجاد نماید. امور مالی و کلاً عایدات امپراتوری در زمان او سر و سامان گرفت و جامعه تا حدی از زیر بار ظلم و ستم رهایی یافت. (پطروشفسکی، همان)
آمدن مغولها به ایران همراه با قتل، کشتار و غارت وسیع حیات اجتماعی این سرزمین بود. تأمین جانی از جامعه رخت بر بست و امنیت مالی سکه بیرونقی شد. مغولان برای چپاول ثروتهای جامعه، از هیچ کاری رویگردان نشدند. تار و پود قشرهای جامعه از هم گسست، حرفهها و پیشهها رونق خود را از دست دادند و صاحبان حرف از شهر و دیار خود آواره شدند.
سلطه عنصرمغول فساد وسیعی را در جامعه به دنبال داشت، شیوه‎های نامردمی ریشه گرفت، غلام‎پروری و غلام‎بارگی مرسوم هر دیاری گشت، زنان را حرمتی باقی نماند و حتی زنان منکوحه نیز راهی دربار ایلخان مغول گردیدند. ارتشا و دزدی و زراندوزی که پی آمد عدم امنیت جانی و مالی هر جامعه است، پیشه هر مأموری شد، دسیسه و توطئه دستگاه حاکمه را فرا گرفت، رعایا از دست ستمگران آواره شدند، مبلغ مالیات فزونتر از حد معمول شد و از گوشهی ردای هر عاملی، مالیاتی سر بر آورد.
در حوزهی فرهنگی چشمهی شعر و شاعری خشکید و این خود نتیجهی استیلای عنصر سلطهگر مغول بود، چرا که مغولان بی فرهنگ و بیابانگرد را آشنایی و معرفتی با مسائل احساسی و صور خیال نبود، آنها برای قتل و غارت آمده بودند. (پطروشفسکی، همان: مقدمه)
بدبینی و عدم رضایت از اوضاع روزگار، ناپایداری جهان و دعوت خلق به ترک دنیا و زهد و عرفان بدلیل بروز اینگونه شرایط سیاسی- اجتماعی رواج پیدا کرد و بطور کلی علت آن هم وضع سخت و دشواری بود که با حملهی مغول آغاز شده و با ظلم و جور و خونریزیها و بی ثباتی اوضاع در دورهی فترت بعد از ایلخانان ادامه یافته و محیط اجتماعی ایران را با دشوارترین شرایطی مقرون ساخته بود. (شفا، همان، 199)
در بعضی از مناطق مردمانی گرد هم آمدند و نهضتی را علیه مغولان راه انداختند ولی بهشدت سرکوب گردیدند. یأس و نومیدی جامعه را فرا گرفت و عرفان پایگاه ویژه‎ای یافت و قشرهایی از جامعه برای فرار از واقعیت رو در رو، راه سکوت را در پیش گرفتند و در زوایا و خانقاهها مأوا گزیدند و به دامن عافیت پیوستند. (پطروشفسکی، همان)
اما به نظر میرسد که بهتدریج مغولان نیز مانند سایر مهاجمین پیش از خود، مغلوب فرهنگ و تمدن ایرانی شدند تا جایی که تلاش برای پوشاندن جامه فاخر فرهنگ، ادب و هنر ایرانی بر قامت ناساز و بی اندام حکومت مغولی در همان عصر غازانی آغاز شد. (فرهانی، 20:1383)
تاریخ نگاری و تاریخ نویسی اوج بیشتری یافت و این نیز از پیامدهای استیلای این قوم بود چون آنها میخواستند با گزارش کارها و اعمال نیاکان بیابانگرد خود، تاریخ خودشان را جاودانه سازند. دیوانسالاران به تدارک تاریخ آنان برخاستند و نخستین تاریخ عمومی جهان را پدید آوردند و این نیز از نتایج حملهی مغول بود، چرا که آنها با خروج از بیابانهای مغولستان، قدرت شرق و غرب را به هم دوختند و آنها را به یکدیگر نزدیک‎تر ساختند. آشنایی با احوال و آثار غربیان امری طبیعی بود و بایستی در این زمینه اطلاعات گوناگون جمعآوری میشد که نتیجهی آن کتاب جامع التواریخ تألیف رشیدالدین فضل‎اله بود.
از آنجا که مغولان بهر حال در جهان اسلام عنصر بیگانه‎ای به شمار میرفتند و خود نیز به این مسأله واقف بودند لذا در امر حاکمیت خود، راه احتیاط میپوییدند و بر عنصر دیوانسالار مسلمان ایرانی اعتماد و اطمینان روا نمیداشتند. آنها برای حل این مشکل و استفاده از کارایی این عناصر کارآمد حکومتی، بر مسأله رقابت پای فشرده و دو رقیب دیوانسالار را در کنار هم وزارت بخشیدند تا از وجود رقابت، کمال استفاده را ببرند آنها حتی برای استفاده بیشتر، وزرای مسلمان و یهودی را رو در روی هم قرار داده و پس از بهره گیری از تخصص آنان سر به نیستشان کردند. (پطروشفسکی، همان)

2 – 2 : گرایشهای مذهبی :
با حملهی مغول به ایران و سقوط سلطنت بغداد برای نخستین بار در تاریخ اسلام بخش اعظم جهان اسلام خود را تحت حاکمیت قدرتی غیر اسلامی یافت. مغول با درهم شکستن قدرت اسماعیلیان اسلام سنی را از تهدید دولت اسماعیلی نجات بخشید و با از میان برداشتن خلافت بغداد، مذهب سنی از کلیه جبهههای قدرت سیاسی محروم شد و این امتیازی برای مذهب شیعه بود. (بویل، 511:1379) مغولان در حوزه مذهب گرایشهای گوناگونی از خود نشان دادند. آنها در آغاز هوادار شمنیسم بودند و گاه به طرف بودیسم کشیده میشدند. (پطروشفسکی، همان)
مغولان اولیه مانند”چنگیز” و “اوگتای” شمنی مذهب بودند و “گیوک” گرایش مسیحی داشت اما هنگامی که “قوبیلای” و”هولاکو” آیین بودایی اختیار کردند مذهب شمنی اهمیت خود را از دست داد و در پادشاهی “ارغون” که بودایی کاملتر و آگاهانهتر دنبال میشد، ناپدید گشت. مسیحیت نستوری نیز خصوصاً در میان زنان خاندان ایلخانی رواج داشت و دست کم دو تن از ایلخانان یعنی “احمد تگودار” و”الجایتو” در کودکی مسیحی بودند. (بویل، همان: 513)
با ایجاد حکومت ایلخانان در ایران، اباقاخان طبق شرایط سیاسی زمان هوادار مسیحیت گشت. فعالیتهای مسیحیان خصوصاً کلیسای اروپا در این رهگذر بسیار دخیل بود. مسلمین با این گرایش و تمایلات آباقاخان به مبارزه برخاستند تا آنجا که توانستند جانشین او “احمد تگودار” را به اسلام فرا خوانند لیکن عناصر مسیحی همچنان دست اندرکار بودند تا رقبای مسلمان خود را از میدان خارج سازند و ضربههای شدیدتری به آنها وارد نمایند. فعالیتها و تلاشهای کلیسای اروپا در این راستا متمرکز شده بود. آنها در صدد بودند به دست عنصر مغول، مسلمانان را فرو کوبند و انتقام شکستهای خود در جنگهای صلیبی را از آنها بگیرند.
به همین خاطر است که وقتی ارغون خان (حک. 683-690 ق) به حکومت رسید، تحت تأثیر دسایس و توطئههای مسیحیان به آزار و اذیت مسلمین و به عناصر مسیحی در دربار خود پر و بال بیشتری داد. لیکن فرهنگ ایرانی- اسلامی از همان آغاز تأثیرات خود را در مغول بهجا گذاشته بود و در اثر گذشت زمان این تأثیرات عمق بیشتری یافت. (پطروشفسکی، همان: مقدمه) تا آنجا که در اول شعبان 694 قمری غازان چند ماهی قبل از جلوس بر تخت ایلخانی در حضور “شیخ ابراهیم حموی” مسلمان شد و نام “محمود” بر خود نهاد. پیش از او نیز “تگودار” اسلام آورده بود و نام “احمد” اختیار کرده بود. اسلام آوردن وی صرفاً امری شخصی بود و پیامدی نداشت اما غازان کلیه درباریانش را واداشت که به آیین اسلام درآیند و به این ترتیب پس از حدود 70 سال بار دیگر اسلام دین رسمی ایران گردید. (بویل، همان: 514)
غازان علاوه بر ویران کردن معابد بت پرستان در حمایت از اسلام، سیاست فرهنگی فعالی را نیز آغاز کرد. وی همواره به مساجد میرفت، قرائت جمعی قرآن ترتیب میداد و به زیارتگاههای شیعه در عراق میرفت و برای آنان احترام خاصی قائل بود و در ساخت دارالسیاده اهتمام خاصی داشت. دارالسیاده نوعی مسافرخانه بود که در آن از اعقاب پیامبران به رایگان نگهداری و پذیرایی می‎شد.
شیعیان از زمان تشکیل دولت ایلخانی در ایران، به واسطه شخصیتی مانند خواجه نصیرالدین طوسی (ف.672 قمری) حضور مستمر و تأثیرگذاری در عرصه سیاسی و مذهبی ایران داشتند. در دوره حکمرانی ایلخانان غیر مسلمان (656-693 قمری)، پس از مرگ هر ایلخان، رقابت شدیدی میان صاحبان ملل و ادیان در میگرفت و هر یک از این گروهها تلاش میکردند با متمایل کردن ایلخان جدید به آیین خود، زمینهی برتری آیین شان را فراهم کنند. در چنین شرایطی بود که زمینه برای رونق ادیان مختلف، مانند بودا، مسیحیت و یهود هر چند برای مدتی کوتاه فراهم شد. (آهنچی، 71:1389)
همزمان با روی کار آمدن غازان که اسلام در قلمرو ایلخانی دین رسمی اعلام شد -سال 693 قمری- این کشمکشها صورت دیگری به خود گرفت و رقابت فرق و مذاهب اسلامی با همدیگر، جایگزین رقابت ملل و ادیان شد. سیاست غازان مبنی بر تمایل وی برای سیادت بر همه مسلمانان اعم از شیعه و سنی را تأیید میکند. چنانکه او بنا بر مصالح سیاسی اظهار تسنن می‎کرد و در عمل گرایشهای شیعی نیز نشان میداد که از آن جمله می توان به زیارت قبور ائمهی شیعه و بنای دارالسیاده‎ها در تبریز، اصفهان، شیراز، بغداد و شهرهای دیگر توسط وی اشاره کرد. دوران سلطان محمد خدابنده «اولجایتو» نیز آکنده از این کشمکشها بود. (بیانی، 476:1370)
در این میان یک بار نیز شیعیان موفق شدند با متمایل کردن اولجایتو به مذهب تشیع، او را به این مذهب در آورند و در پی آن این مذهب، در قلمرو ایلخانی به عنوان مذهب رسمی اعلام شد. برتری کوتاه مدت تشیع که برآیند تحولات سیاسی، اجتماعی و مذهبی بود مبیّن این واقعیت است که در نتیجهی تلاش شیعیان، در شرایط عمومی بعد از استیلای مغول، تشیع تا بدان حد قدرت یافته بود که برای نیل به برتری مذهبی، با مذهب تسنن رقابت می کرد.
در اواسط دورهی حکومت اولجایتو (703-716 قمری) که در نتیجهی مجادلات مذهبی دو گروه عمدهی اهل سنّت -حنفی و شافعی- مغولان ایران در آستانهی رویگردانی از اسلام و مسلمانی بودند، تشیع نقش تاریخی مهمی بر عهده گرفت و با گرویدن اولجایتو به مذهب تشیع در سال 709 قمری، از تجدید آیینها و سنن مغولی در ایران ممانعت شد. حضور فعال و مؤثر تشیع در عرصهی مذهبی ایران در این برهه از زمان، علاوه بر اینکه به نفع اسلام و مسلمان تمام شد، این فرصت را برای شیعیان فراهم آورد تا جامعه ایران را بیش از پیش با عقاید مذهبی خود آشنا سازد. اگر چه رسمیت تشیّع بعد از اولجایتو استمرار نیافت، اما تأثیر بسیاری در تحولات مذهبی ایران در ادوار بعد بر جای گذاشت که برآیند آن، رسمیت و تثبیت تشیع در عهد صفوی بود. (آهنچی، همان:71)
شیعیان با استفاده از فرصتهایی نظیر حضور وزرا و علمای شیعه در دربار اولجایتو، در صدد برآمدند که او را به قبول مذهب تشیع وا دارند. رسمیت یافتن تشیع در ایران عهد اولجایتو، مشهور به سلطان محمد خدابنده (703-716 قمری)، که برآیند و نتیجه تحولات مختلف سیاسی، اجتماعی و مذهبی مختلف در جامعهی ایران پس از استیلای مغول بود، نقطه عطفی در تاریخ مذهبی این سرزمین به شمار می‎رود. این پدیده به رغم اینکه منجر به فراگیری و تثبیت تشیع در ایران نشد، حائز اهمیت است. (آهنچی، همان:71)
اولجایتو پس از قبول مذهب تشیع، اطرافیان خود را در پذیرفتن این مذهب یا ترک منصبشان آزاد گذاشت. (القاشانی، 1348)
تعداد زیادی از مغولان، راه سلطان را انتخاب کردند؛ البته نباید تصور کرد که همهی آنها از روی اعتقاد راستین مذهب تشیع را انتخاب کرده باشند. اولجایتو پس از قبول تشیع، دستور داد نام سه خلیفهی اول از خطبه بیفتد و به جای آنها نام سه امام اول شیعیان -علی و حسن حسین (ع)- خوانده شود. در سکهها نیز نام دوازده امام شیعیان را ضرب کردند. در سکههایی که از دورهی اولجایتو پس از شیعه شدن وی بر جای مانده است، در کنار”لا اله الا الله- محمد رسول الله” که پیش از این نیز بر سکههای دوره ایلخانی ضرب میشد” علی ولی الله” نیز افزوده شده است؛ همچنین نام دوازده امام شیعیان نیز در آنها دیده میشود.
علاوه بر سکهها، در برخی از بناهای ساخته شده در دورهی اولجایتو، از جمله بنای سلطانیه، شعائر شیعی به چشم میخورد. بدین ترتیب تشیع در ایران- هر چند برای مدتی کوتاه- رسمیت پیدا کرد. این واقعه نشانهی قدرت یافتن شیعیان در این دوره از تاریخ این سرزمین و ضعف تسنن پس از استیلای مغول است که در نتیجهی تحولات ساختارهای سیاسی، اجتماعی و در نهایت مذهبی ایران پس از حملهی مغول پدید آمد. (آهنچی، همان:71)
حال که اولجایتو به تشیع گرویده و شعائر این مذهب بر منابر و بر علایم حکومتی نقش بسته بود، شیعیان میتوانستند با فراغ خاطر بیشتری به نشر و ترویج مذهب خود بپردازند. حمایت شخص ایلخان از این مذهب، راه را بر علمای شیعه گشود و سلطانیه مقصد آنها شد تا با ادلهی کلامی و شواهد دیگر، ایمان ایلخان را به تشیع مستحکمتر ساخته، راه نفوذ علمای سنی را سد نمایند. (اقبال آشتیانی،316:1380)
قدرت یافتن تشیع در سایهی راه یافتن بسیاری از شیعیان در دستگاه ایلخانی، علاوه بر رونق این مذهب، عاملی برای پدید آمدن جنبشی برای تألیفات عقیدتی و کلامی در میان علمای شیعه شد. علمای شیعه در این دوره کتابهای بسیاری در دفاع از عقاید شیعی و رد عقاید مخالفان به رشتهی تحریر درآوردند و زمینه را برای برتری این مذهب در آینده فراهم کردند. (اقبال آشتیانی، همان:317)
ازمشخصههای بارز دورهی اولجایتو، رواج بازار مناظرههای مذهبی در میان پیروان مذاهب اسلامی بود. علاقهی زیاد اولجایتو به این نوع بحثها موجب شده بود تا بسیاری از علمای مذاهب مختلف اسلامی را در دربار خود گرد آورد. این بحثها و مناظرهها تنها به دربار اولجایتو محدود نماند و بنا بر سخن مشهور «الناسُ عَلی دین مُلوکهم» دامنهی آن به میان مردم عادی نیز کشیده شده بود. در هر کوی و برزن نیز این نوع بحثها جریان داشت و هر گروه در صدد بود حقانیت آیین خویش را به اثبات برساند.
با انعکاس بحثها و مناظرههای مذهبی دربار در میان مردم، که در این دوره با برتری علمای شیعی همراه بود، زمینهی مساعدی برای نشر عقاید شیعی در سراسر ایران فراهم شد. عقاید شیعی که پیش از این به علت نفوذ فراوان تسنن و علمای سنی، از سوی مردم به عنوان شجرهی ممنوعه نگریسته میشد، با پشتوانهی سیاسی، در میان مردم رواج مییافت. اگر چه رواج اعتقادات شیعی در میان مردم، منجر به تغییر مذهب سریع آنها نگشت، حداقل نگرش منفی پیشین آنها را نسبت به تشیع و شیعیان تا حدود زیادی تعدیل کرد و موجب شد برخی از عناصر اعتقادی شیعه، مانند حب اهل بیت، بیش از پیش نزد آنها تقویت گردد. (آهنچی، همان:71)
درطول نیم قرن (656-709 قمری) تحولات سیاسی و اجتماعی به گونهای رقم خورد که زمینه را برای رشد و برتری تشیع در ایران فراهم کرد، تا جایی که در این زمان تشیع مذهب رسمی دستگاه ایلخانی نیز بهشمار میرفت. در تحلیلی کلی از وضع تشیع در دورهی اولجایتو، میتوان گفت بهرغم رشد چشمگیر تشیع و قدرت یافتن سیاسی این مذهب و رواج عقاید شیعی، هنوز زمینههای لازم برای پذیرفته شدن این مذهب از سوی اکثریت مردم در جامعه وجود نداشت. قلمرویی که در آن پیروان سنی اکثریتی تام داشتند و حدود هشت قرن نیز تسنن مذهب رسمی بود، تغییر مذهب کار بسیار دشواری بود. (محمدی،141:1376)
از این رو به رغم فراهم بودن شرایط سیاسی مناسب، هنوز بسترهای مذهبی و اجتماعی برای تغییر مذهب، از تسنن به تشیع به طور کامل فراهم نیامده بود.
ابوسعید (حک.717-736 قمری) در جایگاه آخرین ایلخان بر خلاف غازان و اولجایتو، یک ایلخان کاملاً سنی بود. درباره دخالت حکومت در امور شیعیان یا نزاع بین شیعه و سنی در دوره ابوسعید، گزارش نکردهاند. به نظر میرسد برخلاف دورهی اولجایتو، در این دوره آرامشی نسبی میان شیعیان و سنیها برقرار بود؛ البته گرفتاریهای سیاسی این دوره، درگیریهای داخلی و تهاجمهای خارجی مانع از دخالت دولتمردان در امور مذهبی بود.
با توجه به اینکه بعد از اولجایتو تشیع مذهب رسمی نبود و در نتیجهی آن، از نفوذ این مذهب به شدت کاسته شد. اما شخصیتهای شیعی مانند سید رکن الدین، عضدالدین یزدی، و… در دربار ایلخان حضور داشتند. البته روشن است که نفوذ آنها به مراتب کمتر از صاحب منصبان شیعی دوران اولجایتو، مانند سعدالدین آوجی و سیدتاج الدین ساوجی بود. به رغم این اوضاع، بنیاد مذهب شیعه در ایران با مانعی جدی روبرو نشد و رواج آرام و پنهان آن، دچار وقفهای نگردید و بسیاری از عناصر بنیادین اعتقادی شیعه، مانند اعتقاد به فضایل اهل بیت و حبّ خاندان پیامبر(ص)، و نیز اعتقاد به ظهور مهدی آخرالزمان، در میان مردم رواج مییافت. (آهنچی، همان:71)

جدول 1: حکام ایلخانی، مدت حکومت و میانهی آنها با مذهب
نام زمان حکومت (قمری) مذهب، گرایش مذهبی
هولاکو خان ابن چنگیز 651 تا 663 بودایی ، هواخواه مسیحیان
آباقا خان ابن هولاکو 663 تا 680 بودایی، هواخواه و متحد مسیحیان
احمد تگودار ابن هولاکو 680 تا 683 در جوانی مسیحی، سپس مسلمان و هواخواه مسلمین
ارغون ابن آباقا 683 تا 690 معتقد به آیین مغولی، هواخواه یهود و مسیحیان
گیخاتو ابن اباقا 690 تا 694 هواخواه مسلمین و مهربان با همهی ادیان
بایدو خان ابن طرغان ابن هولاکو 694 مسیحی، مهربان با مسلمانان
غازان خان ابن ارغون 694 تا 703 نخست بودایی سپس مسلمان متعصب، باطناً مایل به تشیع
اولجایتو ابن ارغون 703 تا 716 شیعه و هواخواه تشیع
ابوسعید ابن اولجایتو 716 تا 736 مسلمان، علاقمند به شعائر اسلامی
ارپاوگان 736 —
موسی خان بن علی بایدو شوال تا ذیحجه 736 —
محمد خان بن منگو تیمور 737 —
ساتی بیگ دختر اولجایتو 739 تا 741 —
آلافرنگ بن گیخاتو 741 —
سلیمان شوهر ساتی بیگ 741 تا 745 —
طغا تیمور خان 736 تا 753 —
انوشیروان عادل (شاید از اولاد هولاکو) 744 تا 756 —
منبع: (شریفزاده، 9:1388)
2 – 3 : علل شکوفایی هنر:
در دورهی مغول -اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم قمری- هنر و صنایع مختلف مانند معماری، نقاشی، کاشیکاری، سفال و خوشنویسی و نظایر آنها رشد بسیاری نمود. علت عمدهی این رویداد در درجهی اول توجه فرمانروایان و امرای مغول به این مسائل و ثانیاً آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در برخی از رشتههای هنری و صنعتی در این دوره است. مهمترین هنری که ترقی آن در دورهی مغول بسیار محسوس میباشد، نقاشی است. در نقاشی این دوره بهعلت برقراری راه مستقیم بین ایران و چین و نزدیکی روابط میان ایران و چین و اقوام اویغوری پس از حمله مغول و داشتن مراودات سیاسی و اقتصادی تأثیر سبک نقاشان چینی و اویغوری کاملاً آشکار است. علاوه بر این گروهی از هنرمندان چینی و اویغوری در دربار مغولان حضور داشتند و طبعاً آثار آنان در میان ایرانیان رواج و رونق مییافت. (شفا، 2536: 210) در این دوره استفاده از عناصر تزیینی چینی که از دورههای قبل در ایران استفاده میشد به اوج خود رسید که این به دلیل ورود تعدادی از هنرمندان چینی به ایران در این دوره بود. (آژند، 137:1389)
همچنین تسامح مذهبی مغولان در خصوص هنر و بخصوص نقاشی که اسلام به دلیل اشاعهی بت‎پرستی ممنوعش کرده بود، باعث نضج این هنر گشت و سبک چینی در ایران با اشکال و قوالب دیگری اشاعه پیدا کرد. این سبک همچنان ادامه داشت تا اینکه در دورهی تیموریان به صورت سبک هرات متجلی شد. (پطروشفسکی، 1366: مقدمه)
خطاطی و خوشنویسی که در حقیقت نوعی از نقاشی است در دورهی مغول رشد بیشتری از گذشته داشت. پایهی این ترقی در بغداد گذاشته شد و در اوایل دورهی مغول و پیش از سقوط بغداد چند خطاط و خوشنویس بزرگ مانند یاقوت مستعصمی شهرت داشتند که بعد از سقوط خلافت عباسی نیز همچنان مورد توجه حکام بودند. (شفا، همان:214)
بیشتر کتب این دوره خصوصاً آثار تاریخی و نسخ شاهنامه و نظایر آن، مملو از مجالس نقاشی بصورتهای گوناگون و با رنگآمیزیهای جدید و عالی بود که از اختلاط دو سبک نقاشی ایرانی و چینی بوجود آمده بود. (تصویر1)

تصویر1 : رستم و شغاد از نسخهی شاهنامه دموت
از جمله رجال دورهی مغول که در ترویج نقاشی تأثیر بسیار داشت رشیدالدین فضلاله وزیر و مؤلف کتاب جامعالتواریخ1 است که به تهیهی نُسَخ و نقاشیهای متعدد از آثار خود وتذهیب و آراستن
1: دو نسخهی موجود از جامع التواریخ رشیدالدین یکی در کتابخانهی دانشگاه ادینبورگ (مورخ 707 قمری و دارای 70 تصویر) و دیگری در انجمن سلطنتی آسیایی در لندن (مورخ 714 قمری و دارای 100 تصویر) موجود است. (پاکباز، 60:1384)
آنها به مجالس نقاشی و نگاشتن آنها بهخطوط خوش علاقهی بسیاری داشت و بههمین علت هنرمندان بسیاری را در کتابخانهی ربع رشیدی در تبریز گرد آورد آنان را به نسخهبرداری از آثار خود وا داشت. (تصویر2)

تصویر 2: برگی از نسخهی جامع التواریخ
اگر چه در نقاشی دورهی مغول نفوذ سبک چینی غلبه دارد اما گاهی نسخههایی از شاهنامه دیده میشود که در این دوره تهیه شده ولی اثر سبک پیش از مغول در آنها مشهودتر است. در این دوره اشیای سفالی قابل توجهی نیز تولید شد. البته بر اثر ویران شدن مراکز مهم صنعتی مانند خراسان و ری سفالگری در برخی از این مراکز از بین رفت ولی مراکز جدیدی مانند کارگاههایی در تبریز و سلطانیه بوجود آمد که دارای اهمیت بسیار بودند.
کاشیهای این دوره نیز از دورههای قبل نفیستر بود، در میان آنها نقشهای برجسته بیشتر بهکار میرفت و عمدتاً برای تزیین عمارات و مساجد بکار گرفته میشد و علاوه بر تزیینات داخل بناها برای قسمتهای خارجی بناها بهخصوص گنبدها نیز استفاده میشد. (شفا، همان:211)
گذشت زمان و آشنایی مغولان با فرهنگ اسلامی و خاصه اسلام آوردن آنان باعث شد تا آنها دست به ترمیم بعضی از ویرانکاریهای خود بزنند. از اینرو از دوران غازان خان بهبعد، بعضی از شهرهای ییلاقی و قشلاقی رو به آبادانی رفت. مدارس و عمارات خیریه از جمله دارالسیاده و مسجد و خانقاه بر پا شد و بناهای متعددی در شهرهای گوناگون برای استفاده شخصی و عمومی تأسیس یافت. از جمله محلهی زیبایی به نام “ربع رشیدی” در تبریز شامل رصدخانه، بیمارستان، کتابخانه و مسجد که توسط رشیدالدین فضل اله ایجاد شد. (شفا، همان:212)
همچنین گنبد سلطانیه که اوج معماری اسلامی دورهی ایلخانان است در سلطانیه -چهل کیلومتری زنجان- بنیان گذارده شد. (پطروشفسکی، همان: مقدمه)
در معماری این دوره نیز تأثیر سبک چینی و بودایی مشهود است، مانند شکل گنبدها که بیشتر از معابد بودایی و چینی تقلید شده است و نیز پوشاندن گنبدها با کاشیهایی به رنگ کبود.
در دورهی الجایتو با انتقال پایتخت به شهر سلطانیه بناهای زیادی ایجاد شد. او علاوه بر بنای شهر، گنبد بزرگی در داخل باروی شهر برای مقبره خود ترتیب داد که از نظر عظمت و معماری و تزیینات از بهترین آثار دورهی ایلخانی است که شامل بنایی هشتضلعی با گنبدی بزرگ که با کاشیهای فیروزهای پوشیده شده بود. تزیینات داخلی این بنا نیز از عالیترین نمونه هاست که شامل گچبریهای رنگی و طرحهای زیباست و قسمت زیادی از دیوارهای داخلی از کاشیهای آبی و آجرهای قهوهای روشن پوشیده شده است. (شفا، همان:213)

2 – 4 : وضعیت کتابآرایی در دوره ایلخانی
دست نوشته های قرآنی بزرگترین مجموعه خطی و تذهیب شده جهان اسلام را تشکیل میدهد شأن و اهمیت والای قرآن در اسلام و جایگاه آن به عنوان کتابی حاوی وحی پروردگار، موجب شده تا نسخه‎هایی که توسط نسلهای مختلف مسلمانان پدیدآمده از نظر زیبایی و ظرافت ملهم از نخستین قرآنها باشد. اشتیاق به دین اسلام در جوامع مسلمان، اشتیاق حکام دوره‎های مختلف تاریخی به هنر، بخصوص خوشنویسی و همچنین جایگاه موجهی که حمایت از کاتبان و هنرمندان در نسخه برداری از قرآن برای حاکمان بوجود می‎آورد، همواره باعث خلق زیباترین و شگفتانگیزترین آثاری شده که تاکنون در زمینه هنر مذهبی بوجود آمده است. (جیمز، 11:1380)
در این میان قرآن کتابی منحصر بهفرد و سرمشق دیگر کتب اسلامی بود. بههمین سبب هنرمندان از همان آغاز بیشترین کوشش خود را در زمینهی خوشنویسی، تذهیب و تجلید آن بهکار می‎بردند. (ریشار، 29:1383)
وجود حکومتهای اهل تسنن در ایران تحولات فرهنگی شگرفی را در پی داشت که یکی از آنها توسعه و نهادینه شدن مدارس اسلامی بود که توسط سلجوقیان که با هدف ایجاد تعادل اجتماعی در برابر شیوع باورهای غیر دینی صورت گرفت و با روی کارآمدن خواجه نظامالملک (ف. 485قمری) وزیر مشهور سلجوقیان، توسعه مؤسسات علمی و آموزشی در ایران، خراسان و عراق افزایش یافت. تأسیس این مدارس تأثیر زیادی بر کتابت قرآن گذاشت زیرا هر مدرسه دارای یک کتابخانه اختصاصی بود و این امر موجب بالا رفتن تقاضا و رونق و رواج فن کتابت قرآن شد.
سبک کتابآرایی عباسی در عراق نیز بلافاصله پس از سقوط بغداد از بین نرفت و به نوعی کارگاههای کتابآرایی تبریز و مراغه وارثان مکتب بغداد و عباسی شناخته شدند. (آژند، 137:1389) در بغداد پیش از یورش مغول کتب مصور سازی میشد و به رغم گسیختگی سیاسی و هرج و مرجی که بر اثر این هجوم پدید آمد، کار به همان سبک ادامه پیدا کرد.
درنیمهی نخست قرن هفتم قمری و با هجوم مغولان بخش اعظم ایران و عراق زیر سلطهی مغولان قرار گرفت بدلیل این حملات و نیز عدم گرایش سلاطین مغول به اسلام، تولید نسخههای قرآنی کاهش یافت.
پس از حملهی مغول به ایران، هولاکوخان (حک. 663 – 654 قمری) حکومت جدیدی را تشکیل داد که بنام «ایلخانان: جانشینان خان بزرگ» (736-656 قمری) شهرت یافت. آنها در امور مختلف و دیوانسالاری از وزرای ایرانی استفاده میکردند و احتمالاً تحت تأثیر همین وزیران بود که کارگاهها و کتابخانههای درباری بر اساس سنتهای پیشین -بهخصوص بهشیوهی عباسیان- ایجاد گردید. این کتابخانهها در پایتختهای ایلخانان مانند «مراغه» که “هولاکو” از سال 657 قمری آن را به پایتختی برگزید و سپس در «تبریز» ایجاد شد.
ازسال 699 قمری بهبعد و در دورهی حکومت “غازان خان” (704-694 قمری) و وزیرش “خواجه رشیدالدین فضل اله”، تبریز بصورت مرکز مهم تهیهی نسخهی خطی نفیس درآمد که در دورهی سلطنت الجایتو (716-704 قمری) نیز موقعیت علمی و فرهنگی خود را حفظ کرد. دوران حکومت حکام ایلخانی یعنی غازانخان و الجایتو در نخستین سالهای قرن هشتم از نظر سیاسی و فرهنگی و هنری پربارترین دورهی حکومت مغولها در ایران محسوب میشود.
دراواخر قرن هفتم قمری و با آغاز حکومت غازان خان، ایرانیانِ مسلمان اندک اندک به دربار راه یافته و مغولها نیز رفتهرفته تحت تأثیر فرهنگ ایرانی و اسلامی قرار گرفتند که همین امر موجب تحول در تولید انواع کتاب از جمله قرآن شد. (جیمز، همان:23)
غازان خان حاکم فعال و دور اندیشی بود که تصمیم سرنوشت سازی را برای پذیرش اسلام اتخاذ کرده و بدین ترتیب نام خود را در زندگی و فرهنگ ایرانیان ماندگار ساخت. همزمان با این تغییر آیین، گسترش مهار ناشدنی در محصولات هنرهای بصری آغاز شد که احیای احساسات ملی و دینداری اسلامی در آن به وضوح مشهود است. الجایتو برادر غازان خان نیز به اندازهی او حامی و پشتیبان هنر بود. در زمان او معماری به اوج شکوفایی خود رسید. در زمینهی هنر، بهجز معماری افتخار همگان در دورهی ایلخانان به هنر کتابآرایی باز میگردد. کاتبین و تذهیبگران ایلخانی با بهترین آثار معاصر خود از جمله هنرمندان دورهی ممالیک در مصر و سوریه رقابت میکردند و شاید بتوان مغولان را پایهگذار این هنرها دانست. (شریعت، 10:1385)
پس از تشکیل دولت ایلخانی هنرهای تزیینی از قبیل سفالگری، فلزکاری و تذهیب از همه خلاق‎تر و شکوفاتر بود. هنرهای کتابآرایی در این دوره نقش تازهای پیدا کرد زیرا کانون تولید مصنوعات هنری بود، و وسیلهای بود که با آن افکار و نقشمایه‎های تازه، با آن به هنرهای دیگر راه پیدا میکرد. نقش محوری کتابآرایی به ویژه تذهیب از مهمترین پیشرفتهای هنر اسلامی پس از حملهی مغول بهشمار میرود. از دلایل مهم این پیشرفت، وفور کاغذ بود.
کاغذ را قرنها بود که می‎شناختند اما در این دوره، آسانتر و در اندازههای بزرگ در دسترس قرار داشته است. و این قطعهای بزرگ کاغذ برای نسخههای بزرگاندازه نیز فراهم بود. نقشهایی که بر کاغذ زده میشد بهراحتی از یک شاخهی هنری به شاخهی دیگر انتقال مییافت و هنرمندان ماهر امضای خود را بر شاخه‎های مختلف هنری همچون ترصیع، گچبری و کاشیهای لعابدار میگذاشتند. (بلوم، 31:1385 )
برای مثال یاقوت مستعصمی و بهویژه شاگردانش با طراحی کتیبه‎های ابنیه به کار در زمینهای چون معماری دست زدهاند. (بلر، 102:1384) از جمله حیدر «گنده نویس» که کتیبههای گچبری مسجد و خانقاه شیخ عبدالصمد -از مشایخ سهروردیه- در نطنز و محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان کار اوست. (بلوم، همان:23) و نیز ارغون کاملی و نصراله طبیب که کتیبههایی برای بناهایی در بغداد طراحی کردهاند. (بلر، همان:102) همچنین احمد بن السهروردی دیگر خوشنویس این دوره در مسجد بغداد کتیبههایی را نوشته که متأسفانه اثری از آنها باقی نمانده است. این نکته در “گلستان هنر قاضی احمد” به اینصورت آمده است: «… شیخ زاده سهروردی که عمارات بغداد را اکثر او کتابه نوشته و در مسجد جامع بغداد سورهی الکهف را سراسر نوشته و استادان بنا آنرا منبت بیرون آوردهاند اما زینتی ندارد و به دستور آجر است». (منشی قمی، 21:1366)
از دههی دوم قرن هشتم قمری که خواجه رشیدالدین در ربع رشیدی کتابخانهای ایجاد کرد، موضوعات مورد حمایت، منشاء و چگونگی پدید آمدن این آثار بیشتر روشن میگردد. موقوفات این موسسه صرف رونویسی سالیانهی قرآن و کتابهای مذهبی میشد. برخی از 220 کارگری که در آن کار میکردند به کار خوشنویسی، نقاشی و زراندودکاری گمارده شده بودند. همهی نسخهها باید بر روی کاغذ نفیس بغدادی بصورت پاکیزه کتابت میشد، با نُسَخ اصلی موجود در کتابخانه مقابله میگشت و با چرم نیکو صحافی میگردید. نسخههای صحافی شده در مسجد به تماشا در میآمد، در محکمهی قضا ثبت میشد و سپس آنها را به شهرهای مختلف سراسر کشور میفرستادند. با وجود همهی این تدابیر، اما فقط چند اثر مانند یک جلد از قرآن سه مجلدی، پاره‎هایی از جامع التواریخ که به دستور رشیدالدین کتابت شده برجا مانده است. (بلوم، همان: 39)
تذهیب و مصور سازی کتاب در اسلام قرنهای طولانی متداول بود اما در دورهی ایلخانی این هنرها دامنهدار و وسیعتر گشت. نمونه های بر جای مانده نشاندهنده آن است که کتاب را کلاً اثری هنری برمیشمردند و هر یک از مراحل نسخهبرداری، تذهیب و صحافی را جزیی از کل میدانستند. (بلوم، همان:35)
در آغاز قرن هشتم قمری با حمایت ایلخانان حدود 24 نسخهی قرآنی بزرگ پدید آمد که در اندازه، شکل و شکوهمندی از تمام نمونههای قبلی بالاتر بود در میان این نُسخ، گیراتر از همه پنج نسخه است که برای اولجایتو یا وزیرش خواجه رشیدالدین در شمال غرب ایران و عراق تهیه شده است. هر یک از آنها 30 مجلد با برگهای بزرگ است که هر برگ آن پنج سطر دارد. اندازه چهار مجلد حدود 54×38 سانتیمتر و دیگری که در بغداد تهیه شده و وقف مقبرهی اولجایتو در سلطانیه گردیده است بهطور چشمگیری بزرگتر و حدود 72×54 سانتیمتر است. رقم یکی از نسخههای کوچکتر که در بغداد تهیه شده نشان میدهد که احمدبن السهروردی، چهار سال به خوشنویسی آن اختصاص داده و تزیین آن هشت سال محمد بن آیبک را مشغول داشته است. نسخهی بزرگ وقف شده به مقبرهی سلطانیه احتمالاً به دست همان اشخاص فراهم آمده است. و احتمال دارد که تهیهی آن چند سال بیشتر طول کشیده باشد. زیرا نه تنها اندازهی آن بزرگتر است بلکه در هر برگ سه ردیف خطِ با شکوه و طلاییِ محقق با دورگیری –تحریر- سیاه آن بهچشم میخورد که بهصورت متناوب بین دو خط روانتر ثلث و محقق با مرکب مشکی و دورگیری طلایی اطراف آن، قرار گرفته و یکی از چشم نوازترین خوشنویسیهای به یادگار ماندنی قرآن را پدید آورده است.
تذهیبی که با طیف وسیعی از رنگها نقش بسته به همان اندازه پر تفصیل است. آیه‎ها را با آذین گلسرخی مشخص کرده و در حاشیه، هر پنج و ده آیه را با ترنج هایی که پیچکهای اسلیمی زینت بخش آن است مشخص کرده‎اند. عناوین سورهها با خط شکستهی زیبایی [رقاع] بر زمینه‎ای از پیچکهای اسلیمی کتابت شده و در کادر گرهچینی شده مستطیلی قرار گرفته و با برگ نخلیهایی در حاشیه مشخص شده است. همهی این قرآنهای باشکوه سرلوح مضاعف و مجلل با نقشهای هندسی جامعی دارد که بیشتر تزیینات معماری آن عصر را بهیاد میآورد. سرلوح نسخهای که در سال 715 قمری برای رشیدالدین فراهم شد دارای نقشی از ستارهها و صلیب است که در پوشش کاشی به کار میرفته است و معمولاً سر لوح نسخهی چند مجلدی که در سال 713 قمری در همدان تهیه شد را با نقوش طاقهای بنای سلطانیه مقایسه میکنند. (بلوم، همان:36)
2 – 4 – 1 : خوشنویسی
با طلوع اسلام و ظهور کلام وحی مسلمانان صدر اسلام درصدد حفظ و ثبت قرآن برآمدند. تقدس و احترام قرآن دلیل دیگری بود بر اینکه هنرمندان نگران هر گونه تحریف در آن باشند این نگرانی در زمینهی کتابت یکی از علل پیدایش خطوطی خوانا بود. ازینرو در سدههای اولیه قمری کتابت و کتابآرایی مورد توجه قرار گرفت. در قرون اولیه مسلمانان برای کتابت از خطوط کوفی و سپس نسخ استفاده میکردند. ابتدا برخی از حروف همانند شیوهی نگارش خط عربی پیش از اسلام بدون نقطه و اعراب و یکسان نوشته میشد که تشخیص آنها از یکدیگر دشوار بود. چون این خطوط برای کتابت قرآن استفاده میشد و قرآن نیز میبایست بصورت صحیح ثبت میشد، همین امر موجب اصلاح خط توسط کاتبان شد که در همان سالهای نخستین توجهی خاص به کتابت مبذول داشتند و کوشیدند تا قواعد تازهای برای تشخیص حروف ساکن و اعراب و اعجام و طراحی حروف به وجود آورند.
در قرن دوم و سوم قمری برخی حروف دارای نقطه شد و از اعراب و تنوین برای قرائت صحیح استفاده شد. از اواخر قرن سوم و چهارم خطوط متنوعی پدیدار شد و کتابت دارای تنوع شد گوناگونی سبکها که خود مشکلی برای کاتبان و خوانندگان شده بود اصلاح خطوط را توسط ابن مقله «ف. 328 قمری» و برادرش ابوعبداله حسن سبب شد. وی دست به اصلاحاتی زد و قواعدی مبتنی بر سه عامل اصلی نقطه، الف معیار و دایره معیار تدوین کرد. و این قانونمندی طراحی حروف را بر پایهی قوانین هندسه، استوار و شکل حروف را بر پایهی قانون سطح و دور قرار داد.
پس از او خوشنویسان دیگری از جمله ابن بواب «ف. 413قمری» این اصول را بسط دادند. ابن بواب نوشتن خطوط ششگانه را به شکل کلاسیک خود نزدیک ساخت و شیوهی او سر مشق قرار گرفت. او با سنجیدن حروف به میزان نقطه و با دقت در تراشیدن قلم و انتخاب مرکب، شیوهی نگارش اقلام ستّه را بهبود بخشید و تکمیل کرد. (کاظمی، 47:1385) پس از وی یاقوت مستعصمی در قرن هفتم قمری به هنر خوشنویسی جان و جمالی تازه بخشید و باعث تحولاتی نو در کتابت شد.
از مهمترین تحولات شیوهی نگارش قرآنها بود. خطی که در قرون اولیه برای کتابت بهکار میرفت دیگر مورد استفاده قرار نگرفت وخوشنویسان خطوط محقق، ریحان و نسخ را بکار بردند. خطوط محقق و ریحان صرفاً برای نوشتن قرآن بکار می‎رفت حال آنکه نسخ دارای کاربرد گستردهتری بود. ثلث خط دیگری بود که برای نوشتن متون الحاقی بکار میرفت هر چند گاهی برای نوشتن متن کامل قرآن نیز استفاده میشد. (جیمز،16:1380)
خط ثلث بطور عمده در کتیبه نگاری استفاده میشد و بهجز نوشتن سرسوره‎های قرآنها کمتر برای خوشنویسی بر روی کاغذ بکار میرفت. (شیمل، 51:1368)
همچنین خط ثلث برای نگارش متون الحاقی بیشتر از توقیع و رقاع مورد استفاده قرار میگرفت.
خط محقق و نسخ همراه با خط ریحان به خطوط الیابسه -خطوط خشک- معروف بودند. علت این نامگذاری استفاده مکرر از میل های قائم در نوشتن است. (فراست، 7:1386)
خط محقق که بسیاری از قرآنهای نفیس درقرن هشتم و نهم قمری با آن کتابت میشد، ریشهی کوفی داشته و عدهای از محققان آنرا همزمان با خطوط سته دانستهاند. نیز برخی دیگر معتقدند که قبل از ابداع خطوط سته نیز وجود داشته که به آن خط عراقی میگفتند و از زمان عباسیان با آن کتابت میشده است. و در زمان مأمون شخصی بهنام «احول محرر» که از پرورشیافتگان برمکیان بود، اصول و قوانینی برای این خط تعیین نمود. (افروند، 13:1375)
گروه دوم یعنی خطوط المرطبه -خطوط مرطوب- بیشتر بر استفاده از خط منحنی تکیه دارد. دو نوع از این خطوط یعنی رقاع و توقیع در امور دیوانی و اداری کاربرد داشت، استفاده از این خطوط در قرآنها تنها به ترقیم، نوشتن تقدیم نامه، وقفیه و گاه نوشتن عنوان سورهها منحصر میشد. (فراست، همان:7)
همچنین بر خلاف دوران اولیه که تمام قرآن با خطی واحد کتابت می شد در ایندوره هر یک از بخشها از جمله متن آیات، سرسوره ها، حواشی، نشانها و ترجمه آیات با خطی متفاوت نگاشته شد. (کاظمی، 47:1385)
کاربرد گستردهی این خطوط بیش از هر چیز به خوانابودن این خطها مربوط است زیرا بر اساس روایات و دستورات اسلام، متن قرآن باید به خواناترین وجه نوشته شود و در نوشتن آن از ابهام و پیجیدگی تا حد امکان دوری گردد. هیچیک از قلمهای خوشنویسی از حیث خوانایی و وضوح در حد نسخ نیست و از این نظر میتوان نسخ را انسانی ترین خطوط نامید، زیرا تأکید اسلام بر وضوح خط قرآنی در واقع تناسب آن با محدودیتهای طبیعی بینایی انسان است و خط نسخ چنین خاصیتی را بیش از دیگر خطها دارد. ( صحراگرد، 23:1387)
جنبهی انسانی دیگر خط نسخ این است که میتوان گفت این خط محدودیتهای دست انسان را بهصورتی مضاعف مراعات میکند، زیرا نه تنها خود با حرکت ماهرانه و طبیعی دست متناسب است، بلکه طوری است که میتوان با آن قرآن را در قطعی نوشت که برداشتن و حملش آسان باشد. (لینگز، 54:1377)
قرن هفتم در واقع زمان اوجگیری و تحول عرفان و هنر اسلامی بود زیرا پس از ظهور شخصیت اسرار آمیز شمس تبریزی، چکیدهی جهانبینی عرفانیش در کلامِ جانبخش مولانا جاری شد و موجب پیریزی طریقهی مولویه در ممالک اسلامی شد، در عالم موسیقی در همین عصر ظهور صفیالدین عبدالمؤمن ارموی از نوابغ جهان موسیقی «ف. 693 قمری» که پس از فارابی و ابن سینا سکوت چندین سالهی تحقیق و تألیف این هنر را با نگاشتن «رسالهی شرفیه» و کتاب «الادوار» شکست و نقطه عطفی در تاریخ موسیقی به جای گذاشت و شاگردانی چون شمسالدین سهروردی ، حسین زامر و … پرورش داد، همچنین ظهور سعدی و اوج تکامل نثر مسجّع و خلق آثاری جاودانه چون بوستان و گلستان و تحلیل مکاتب علمی و فلسفی در حوزه‎های فرهنگی چون نظامیه، سنت شکنی شایسته و تجددی هماهنگ با دگرگونیهای عصر را در زمینهی خط و خوشنویسی میطلبید که یاقوت بر این نیاز جامهی عمل پوشاند تا عرفان و ادب این سرزمین بتواند با استفاده منطقی و علمی و فنی از خط، میراث و فرهنگ خویش را بقای ابدی بخشد. (سلطانی، 11:1371)
“جمال الدین ابو مجد بن عبداله موصلی” معروف به “یاقوت مستعصمی” (698-610 ق) از پرآوازه‎ترین خوشنویسان قرن هفتم قمری و پردازندهی اقلام ستّه است. شهرت و تکریم او بیشتر مربوط به اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم قمری – دورهی تیموری- در شهر هرات است، که کاتبان زیادی به تقلید خط او پرداختند. به نظر میرسد سنت شش شاگرد یاقوت در همان زمان رواج یافته باشد و به احتمال قوی عدد شش، ساختگی است و نشانی از هماهنگ سازی تعداد این شاگردان با شش شیوهی کتابت دارد. (بلر، 101:1384)
وی احتمالاً در دههی اول یا دوم قرن هفتم قمری در آماسیه آناتولی متولد شد، در نوجوانی به بغداد آورده شد و به خدمت آخرین خلیفه عباسی، المستعصم بالله (حک. 656 –640 قمری) رسید و از آنجا نسبت مستعصمی را کسب کرد. او تقریباً همهی عمرش را در بغداد گذراند و در آنجا خوشنویسی را از یکی از استادان روزگار، صفیالدین عبدالمؤمن ارموی آموخت.
صفی الدین علاوه بر مهارت بسیار در زبان و ادبیات عرب و تاریخ، خطی خوش داشت و به نام خوشنویس، مشهور و به عنوان کاتب کتابخانهی جدید خلیفه مفتخر بود. ارموی بعدها رییس دیوان الانشاء شد؛ البته او مشهورترین موسیقیدان و مؤلف موسیقی نظری است. (بلر، همان: 102)
یاقوت خوشنویسی ماهر در سبکهای شش‎گانه، و به ویژه در خط نسخ و ثلث در خدمت خلیفهی عباسی “المستعصم بالله” بود. او پس از تسخیر بغداد به خدمت اربابان تازه‎ای درآمد که سعی داشتند درخشش فرهنگی بغداد را به این شهر بازگردانند.
یاقوت اصلاحاتی در خط ایجاد کرد و شاگردانی را پرورش داد که بعدها به خدمت دربار ایلخانان در آمدند. و سبک او در خط «نسخ» سرمشق قرارگرفت. (ریشار، 35:1383)
او با تربیت شاگردانی که خود بعدها تبدیل به خوشنویسان بزرگی شدند و همچنین ابداع شیوهای نوین در تراش قلم، تأثیر مهمی بر روی خوشنویسی و خطوط ششگانه گذاشت. (شیمل، 50:1368)
از جمله اقدامات فنی یاقوت تحول در کیفیت تراش قلم بود که تا آن زمان از اسرار و رموز تعلیم به شمار میرفت و ارزش قط قلم را تا آن پایه بالا برده بود که قلمهای تراش اساتید جزء آثار گنجینهی پادشاهان شده بود در عصر یاقوت جزییات و رموز تراش قلم در زمرهی مسائل تدریس درآمد و راهی نو در زمینهی بروز استعدادهای هنری گشوده شد. (سلطانی، 12:1371)
یاقوت ادامه دهندهی سنن و شیوه های خوشنویسی ایجاد شده توسط اسلاف مشهور خود است که در خدمت عباسیان بودند. کسانی همچون ابن مقله «338 -283 قمری» خوشنویس مشهور و فعال از ابتدای قرن چهارم که توسعهی خط منسوب1 از اوست و کاتب و کتابدار دربار عباسی بود و نیز ابن بواب «ف. 413 قمری» که او هم کتابدار بود و خطوط مدور برای استنساخ قرآن به او نسبت داده شده است.
یاقوت در مدرسة مستنصریهی بغداد زیر نظر ابوالفضل عبدالرزاق احمد معروف به “ابن الفُوَطی2”
1: منسوب یا متناسب، زیرا در آن اندازه هر حرف متناسب با طول الف تنظیم میشود. (لینگز، 54:1377)
و نیز: اقلامی که در دورهی عباسی وضع و یا اصلاح شد تازمان ابن مقله که سه قرن طول کشیده بنام اقلام اصلی و موزون بوده و پس از اصلاحات ابن مقله بهخط منسوب شهرت یافته است. (فضائلی،291:1362)
2: ابوالفضل کمال الدین عبدالرزاق بن احمد بن محمد بن ابی المعالی الشیبانی، حنبلی بغدادی، معروف به ابن فُوَطی و ابن الصابونی (محرم642- محرم 723 قمری مورخ ادیب و کاتب). وی به علت حوادث زندگی، در دورههای مختلف در سرزمینهای متعدد نزد استادان بسیاری به تعلم پرداخته است. او مقدمات را در زادگاهش پیش از واقعهی بغداد (حملهی مغول) تا چهارده سالگی آموخت اما قسمت مهمی از آموزش وی در آذربایجان تا36 سالگی و پس از مراجعت به بغداد تا سنین60 سالگی صورت گرفت در واقع او تا پایان عمر از طلب باز نایستاد. او در فلسفه، منطق، ریاضی، حدیث، فقه و قرائت آموزش یافته بود. او در دههی آخر قرن7ق. سالها با یاقوت مستعصمی در کتابداری مستنصریه همکاری داشت و در کتابت و زیبایی خط ممتاز بود. از معروفترین کتابهایش تلخیص مجمع الآداب فی معجم الالقاب در تاریخ و حوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه در مورد حوادث مختلف در عراق و کشورهای مجاور آن است. (دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلدچهارم،422:1370)
مورخ «ف. 714 قمری» کار میکرد که در 678 قمری به سمت خازن کتابخانه منسوب شده بود. یاقوت پس از انقراض عباسیان در دستگاه عطامَلِک جوینی حاکم بغداد منزلتی پیدا کرد و به پسران او و پسران برادرش، شمس الدین جوینی صاحب دیوان، خوشنویسی میآموخت.
“ابن الفوطی” صاحب کتاب “حوادث الجامعه” سال مرگ یاقوت را 698 قمری نوشته که در کنار قبر احمد بن حنبل فقیه در بغداد بهخاک سپرده شده است . بیشتر کارهای او نسخه‎های قرآن است اما بعضی متون فارسیاند. مانند نسخهای از گلستان سعدی مورخ 668 قمری درکتابخانهی ملی ایران که نشان میدهد یاقوت علاوه بر زبان عربی به زبان فارسی نیز احاطه داشته است. (بلر، 102:1384)

– (10)

دانشکدهی علوم
پایاننامهی کارشناسی ارشد در رشتهی
فیزیک- هستهای
مطالعه و امکانسنجی ساخت آشکارساز گازی حساس به مکان دو بعدی (Position Sensitive Detector) و ساخت نمونه اولیه
به کوشش
ندا نوبخت قلاتی
استادان راهنما
دکتر زهره کارگر
دکتر جواد رحیقی
240601548387000بهمن ماه 1393

به نام خدا
اظهارنامه
اینجانب ندا نوبخت قلاتی، دانشجوی رشته فیزیک گرایش هستهای دانشکده علوم، دانشگاه شیراز اظهار میکنم که این پایاننامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهایی که از منابع دیگران استفاده کردهام، نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنین اظهار میکنم موضوع پایاننامهام تکراری نیست و تعهد مینمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهای آن را منتشر ننموده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق با آییننامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام و نام خانوادگی: ندا نوبخت قلاتی
تاریخ و امضا:

تقدیم به
پدر و مادر و خواهر مهربانم که هر لحظه وجودم را از چشمه سار پر از عشق چشمانشان سیراب میکنند….
سپاسگزاری
پس از پیمودن راههای فراوان با حضور شیرین استادان عزیزم سرکار خانم دکتر زهره کارگر، جناب آقای دکتر جواد رحیقی و جناب آقای مهندس مرتضی جعفرزاده و راهنماییها و دغدغههای فراوانشان این پروژه به سرانجام رسید، همچنین حمایتهای بی دریغ پدر و مادرم و زیبایی حضور خواهرم، که خستگیهای این راه را به امید و روشنی راه تبدیل کردند، با احترام فراوان بر خود میدانم که از این عزیزان تشکر کنم یقینآً بی مددشان پیمودن این راه ممکن نبود.
چکیده
مطالعه و امکانسنجی ساخت آشکارساز گازی
حساس به مکان دو بعدی (Position Sensitive Detector) و ساخت نمونه اولیه
به کوشش
ندا نوبخت قلاتی
کلید واژه: آشکارسازهای گازی حساس به مکان چند سیمی، تابش ایکس نرم، نرمافزار گارفیلد++، نرمافزار Elmer، نرمافزار Gmsh.
آشکارسازهای گازی حساس به مکان چند سیمی، آشکارسازیهایی هستند که علاوه بر شمارش تعداد برهمکنشهای فوتون با اتمهای گاز، مکان برهمکنش را نیز با دقت خاصی در یک یا دو بعد تعیین میکنند، به همین دلیل گزینه مناسبی برای استفاده در تصویر برداری اشعه ایکس هستند. آشکارسازهای گازی تناسبی، به دلیل داشتن بازده بالا، نویز کم، امکان ساخت در اندازه دلخواه برای فوتونهای کم انرژی (تابش ایکس نرم) از گذشته تا کنون مورد استفاده قرار میگیرند. در این رساله برای شبیهسازی آشکارساز گازی دوبعدی از نرمافزار گارفیلد++ و نرمافزارهای کمکی Elmer و Gmsh استفاده شده است. پس از شبیهسازی، نمونه اولیه این آشکارساز ساخته و توسط چشمه تابش ایکس مشخصه، تست و حساس به مکان بودن این آشکارساز در هر دو بعد بررسی و نتایج آن در این پایاننامه گزارش شده است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه1-1- آشکارسازی تابش ایکس کم انرژی21-2- عملکرد پراش و آشکارسازی31-3- فرآیند آشکارسازی41-4- عملکرد درست آشکارساز8فصل دوم: آشکارسازهای گازی2-1- مقدمه112-2- تولید جفتهای الکترون – یون122-3- انتشار و حرکت بارها در گاز132-3-1- انتشار در عدم حضور میدان الکتریکی132-3-2- انتشار در حضور میدان الکتریکی142-4- حرکت یونها152-5- حرکت الکترونها172-6- اثرات ناخالصی بر حرکت بار172-7- نواحی عملکرد آشکارسازهای گازی18
عنوان صفحه
فصل سوم: شمارنده های تناسبی3-1- مقدمه273-2- ضریب تکثیر303-3- انتخاب گاز333-3-1- آستانهای برای تکثیر بهمنی333-3-2- خاموش کننده353-3-3- ضریب تکثیر گاز373-4- نوعهای خاص از شمارندههای تناسبی373-4-1- شمارنده تناسبی B37
3-4-2- شمارندههای هلیومی383-4-3- شمارندههای تناسبی چند سیمی38فصل چهارم: آشکارساز های حساس به مکان4-1- مقدمه404-2- خط تأخیر424-3- الکترونیک وابسته434-4- پیشتقویت کننده464-5- تقویت کننده و تبعیضگر464-6- تبدیلگر زمان به دامنه TAC 484-6-1- خط تأخیر خارجی494-7- تبدیلگر آنالوگ به دیجیتال ADC494-8- آشکارساز حساس به مکان یک بعدی با استفاده از خط تأخیر494-9- آشکارساز حساس به مکان دو بعدی504-9-1- روش خط تأخیر504-9-2- روش چند لایه ای504-9-3- استفاده از دو کاتد51عنوان صفحه
4-9-4- استفاده از نوارهای میکرو524-9-5- استفاده از روش تقسیم بار53فصل پنجم: مقدمه ای بر نرم افزارهای بکار گرفته شده در این پایان نامه و نتایج شبیه سازی5-1- مقدمه555-2- استفاده از نرمافزار Gmsh565-3- استفاده از نرمافزار Elmer625-3-1- نرمافزار ElmerGrid635-3-2-نرمافزار Elmer Solver645-4- تولید فایل با پسوند sif.645-5- استفاده از نرمافزار ++Garfield665-6- وارد کردن Field Maps به نرمافزار ++Garfield:675-7- پتانسیلهای وزنی و بازخوانی سیگنال695-8- نتایج شبیهسازی71فصل ششم: ابعاد و نحوه ساخت6-1- اجزاء آشکارساز746-1-1- کاتد و خط تأخیر746-1-2- صفحهی آند766-1-3- فاصله دهنده786-2- محفظه796-2-2- پنجره ورودی806-3- گاز و چگونگی ترکیب آن806-3-1- نوع گاز81عنوان صفحه
6-3-2- تعیین درصد گازها و چگونگی ترکیب آنها836-3-3- فشار گاز846-4- چشمه85فصل هفتم: نتیجه گیری و پیشنهادات86مراجع96پیوستها98چکیده و صفحه عنوان به انگلیسی
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول (2-1) مسیر آزاد میانگین λ، ضریب انتشار D، روان روی µ یونها در گازهای خودشان تحت شرایط استاندارد دما و فشار14جدول (2-2) مقادیر تجربی پارامترهایی که در معادلات ‏(2-19)‏(2-20) ظاهر شده اند.23فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل (1-1) طیف انرژی تابش الکترومغناطیسی به همراه طول موج و فرکانس مربوطه3شکل (1-2) شمایی از پراش و آشکارسازی به صورت خلاصه4شکل (1-3) شمایی کلی از هندسه آشکارساز5شکل (1-4) ایجاد سیگنال در دو مکان مختلف برای یک بعد.5شکل (1-5) ایجاد سیگنال در دو مکان مختلف برای یک بعد با وجود خط تأخیر خارجی.6شکل (1-6) کاتد مورد استفاده در روش چند لایهای، کاتدهای صورتی کاتدهای x هستند که به صورت افقی به یکدیگر متصل شدهاند و کاتدهای سبز کاتدهای y هستند که به صورت عمودی به یکدیگر متصل شدهاند.8شکل (2-1) تغییرات ارتفاع پالس تولید شده توسط انواع مختلف آشکارسازها بر حسب ولتاژ اعمال شده. دو نمودار مربوط به دو انرژی مختلف تابش ورودی است19شکل (2-2) تغییرات ضریب تاونزند بر حسب شدت میدان الکتریکی برای یک گاز معمولی22شکل (3-1) شکل شمارنده تناسبی استوانهای28شکل (3-2) شمای مقطعی از شمارنده تناسبی استوانهای، سیم نازک مرکزی به عنوان آند و دیواره خارجی به عنوان کاتد عمل میکند.28شکل (3-3) رفتار شدت میدان الکتریکی شعاعی درون محفظه استوانهای29شکل (3-4) نشان دهنده محدوده پدیده بهمنی حول سیم آند، شعاع حدی و شدت میدان الکتریکی حدی در شمارنده تناسبی استوانهای. در واقعیت ناحیه پدیده بهمنی به سیم آند خیلی نزدیک است.31
عنوان صفحه
شکل (3-5) وابستگی اولین ضریب تاونزند بر حسب شدت میدان الکتریکی برای سه مخلوط گاز 80% + 20% Ne (خط صاف) و 90% + 10% Ar (خط چین) و 70% و 30% Ar (خط نقطه نقطه)34
شکل (3-6) اثرات مثبت استفاده از خاموش کننده در شمارندههای تناسبی35شکل (4-1) شکل آشکارساز و خط تأخیر41شکل (4-2) مدار خط تاخیر43شکل (4-3) مدار معادل آشکارساز + خط تأخیر44شکل (4-4) مبدل دامنه به زمان + ذخیرهسازی دادهها + نمایش دادهها45شکل (4-5) نمایشی از تبعیض دامنههای سیگنال46شکل (4-6) پالس ورودی47شکل (4-7) تضعیف پالس ورودی47شکل (4-8) معکوس کردن پالس ورودی و ایجاد تأخیر در آن48شکل (4-9) ترکیب دو پالس قبلی و ایجاد پالس دو قطبی48شکل (4-10) شکل آشکار ساز حساس به مکان یک بعدی49شکل (4-11) طراحی در روش خط تأخیر50شکل (4-12) طراحی در روش چند لایه ای51شکل (4-13) طراحی استفاده از دو کاتد52شکل (4-14) طراحی استفاده از نوارهای میکرو52شکل (4-15) طراحی استفاده از روش تقسیم بار53شکل (5-1) فایل نوشتاری geo. برای یک شش ضلعی با طول 1cm58شکل (5-2) شکل دیداری شش ضلعی با طول 1cm58شکل (5-3) فایل .geo برای چند بار تکرار یک صفحه59شکل (5-4) شکل دیداری چند بار تکرار یک صفحه59شکل (5-5) تصویر هندسه آشکارساز با استفاده از نرمافزار Gmsh60عنوان صفحه
شکل (5-6) تصویر انتخاب یک حجم فیزیکی به عنوان یکی از کاتدها61شکل (5-7) طریقه مِشبندی فایل هندسه در ترمینال61شکل (5-8) شکل دیداری فایل مِشبندی شده62شکل (5-9) توصیف مختصری از نرمافزارهای استفاده شده.67شکل (5-10) پالسهای کاتدهای x و y آشکارساز شبیهسازی شده با استفاده از نرمافزار گارفیلد ++71شکل (5-11) تصویر پدیده بهمنی در شبیهسازی آشکارساز با استفاده از نرمافزار Garfield++72شکل (6-1) طراحی کاتد به همراه خط تأخیر توسط نرم افزار Altium Designer75شکل(6-2) تصویر کاتد و خط تأخیر بعد از ساخت76شکل (6-3) طراحی آند توسط نرم افزار Altium Designer77شکل (6-4) تصویر صفحه آند بعد از ساخت و لحیم کردن سیمها77شکل (6-5) طراحی فاصله دهنده توسط نرم افزار Altium Designer78شکل (6-6) تصویر صفحه فاصله دهنده بعد از ساخت78شکل (6-7) طراحی محفظه با استفاده از نرم افزار SolidWorks79شکل (6-8) تصویر محفظه بعد از ساخت80شکل (6-9) بازدهی تبدیل تابش ایکسِ گاز زنون بر حسب انرژی (طول موج) و ضخامت ناحیه فعال در دما و فشار معمولی، از این نمودار تنها برای پیشبینیِ تقریبی بازده آشکارسازها استفاده میشود81شکل(6-10( بازدهی تبدیل تابش ایکسِ گاز آرگون بر حسب انرژی (طول موج) و ضخامت ناحیه فعال در دما و فشار معمولی، از این نمودار تنها برای پیشبینیِ تقریبی بازده آشکارسازها استفاده میشود82عنوان صفحه
شکل(6-11) بازدهی تبدیل تابش ایکسِ گازهای آرگون، کریپتون، زنون بر حسب انرژی (طول موج) و ضخامت ناحیه فعال mm6 در دما و فشار معمولی، از این نمودار تنها برای پیشبینیِ تقریبی بازده آشکارسازها استفاده میشود82شکل (6-12) چگونگی ترکیب گاز83شکل (6-13) دستگاه ترکیب کننده گاز84شکل (7-1) اجزاء الکترونیکی متصل به آشکارساز به صورت طرحوار87شکل (7-2) تصویر اجزاء الکترونیکی متصل به آشکارساز88شکل (7-3) تصویر پیشتقویت کننده چهارکاناله.88شکل (7-4) شماتیکی از کارکرد MCA.90شکل (7-5) طیف حاصل از جابجایی چشمه در جهت عمودی به میزان 20 میلیمتر نسبت به مکان قبلی.91شکل (7-6) طیف حاصل از جابجایی چشمه در جهت افقی به میزان 20 میلیمتر نسبت به مکان قبلی.93شکل (7-7) تصویری از حساس به مکان بودن آشکارساز نسبت به مکان چشمه.94

مقدمهفصل اول
1663065306705000
مقدمه
آشکارسازی تابش ایکس کم انرژیبرای آشکارسازیِ تابش ایکس کم انرژی آشکارسازهایی اعم از شمارندههای تناسبی گازی، آشکارسازهای حالت جامد[1] و آرایههای میکروکانال[2] موجود هستند، ولی به دلیل مزیتهایی که در زیر ذکر شدهاست آشکارسازهای تناسبی گازی از گذشته تا کنون به طور گسترده مورد استفاده قرار میگیرند[1]:
بازدهی بالا
پهنای باند گسترده
امکان ساخت در اندازههای بزرگ
تابش پس زمینه کم
امکان ساخت برای بدست آوردن قدرت تفکیک پذیری مکانی
امکان به دست آوردن قدرت تفکیک پذیری انرژی
آشکارسازهای گازی حساس به مکان چند سیمی زیر مجموعهای از شمارندههای تناسبی گازی هستند که میتوان توسط آنها علاوه بر شمارش تعداد برهمکنشها، مکان برهمکنش را نیز به دست آورد، به همین دلیل یکی از کاربردهای آنها استفاده در شتابدهنده یا به عبارت دیگر استفاده از آنها در تصویربرداری از نمونهای که در معرض تابش قرار میگیرد است، به این صورت که نمونهای در معرض تابش قرار میگیرد و تابش پراشیده شده از نمونه توسط آشکارساز آشکار میشود و ساختار آن نمونه مشخص میشود. آشکارسازهایِ دیگری اعم از آشکارسازهای سوسوزن هم برای این هدف موجود هستند ولی در این آشکارسازها باید برای بدست آوردن نرخ سیگنال به نویز قابل قبول، انرژی ذره ورودی زیاد باشد. از طرفی هم در تصویربرداری اگر ماده هدف نازک باشد دیگر نمیتوان از انرژیهای زیاد استفاده کرد زیرا برای اینکه بتوان ساختار ماده را مشخص کرد، تابش ابتدا باید توسط نمونه جذب شود و پراکندگی یا پراش اتفاق بیافتد و سپس توسط پراش به وجود آمده به ساختار نمونه پی برده شود در حالی که اگر انرژی تابش زیاد باشد، تابش کاملاً از هدف عبور میکند. به همین دلیل انرژیهای پایین مد نظر هستند که تابش X نرم بهترین گزینه است. ‏شکل (1-1) محدوده تابشهای الکترومغناطیسی را نشان میدهد که محدوده تابش X نرم در آن مشخص است:

طیف انرژی تابش الکترومغناطیسی به همراه طول موج و فرکانس مربوطهعملکرد پراش و آشکارسازی آشکارسازهای گازی حساس به مکان چند سیمی به دلیل عملکرد خوبی که در محدودهی انرژیهای پایین دارند مورد توجه قرار گرفته اند. عملکرد پراش و آشکارسازی به صورت خلاصه در ‏شکل (1-2) مشخص است :
1146175103505003675380368300016059158108950016821157346950017392656870700024060155118100025488905638800026536656870700037871401295400004018915914400001141730449580X-ray tube
00X-ray tube
3691890424815Detector
00Detector

188595026860500387477083185Pc
00Pc

Sample
شمایی از پراش و آشکارسازی به صورت خلاصههمانطور که از ‏شکل (1-2) مشخص است آشکارساز برای اینکه بتواند تمامی تابشهایی که پراشیده میشوند را آشکار کند باید زاویه فضایی زیادی را بپوشاند.
فرآیند آشکارسازی
آشکارسازی در یک و دو بعد انجام میشود، برای اینکه بتوان فرآیند آشکارسازی را درک کرد میتوان آن را مانند فرآیند یک اسکنر در نظر گرفت که در آشکارسازی یک بعدی نمونه در یک جهت مثلاً x اسکن میشود در حالی که در آشکارسازی دو بعدی نمونه یکبار در جهت x و یکبار در جهت y اسکن میشود و به همین دلیل سریعتر است.آشکارساز یک بعدی در مرجع [2]مورد بررسی قرار گرفته است. در این پایاننامه آشکارساز حساس به مکان دو بعدی مورد بررسی قرار میگیرد. روشهای متعددی برای آشکارسازی حساس به مکان دو بعدی موجود است که عبارتاند از:
روش خط تأخیر
روش چند لایه ای
استفاده از دو کاتد
استفاده از نوارهای میکرو
استفاده از روش تقسیم بار
که در این پایان نامه روش خط تأخیر با هندسهای به ‏شکل (1-3) انتخاب شده است:
177101567310004509135335280پنجره آشکارساز
00پنجره آشکارساز

3905250243840003961765746760کاتد x و y
00کاتد x و y
307911589471500151638030289500105981580899000367665671195سیمهای آند
00سیمهای آند

شمایی کلی از هندسه آشکارسازبه دلیل اینکه سیگنال نهایتا از کاتد گرفته میشود هر کدام از کاتدها اعم از x و y به خطوط تأخیر متصلاند که این خطوط تأخیر هر یک شامل یک خازن 82pF و یک خود القاء 20µH است. برای درک استفاده از روش خط تأخیر، در یکی از بعدها، دو مکان انجام برهمکنش در نظر گرفته میشود. ‏0و Error! Reference source not found.اگر پیکسل ستاره دار مکان انجام برهمکنش باشد و هر کدام از مولفههای خازن و خودالقا تأخیر 1 ایجاد کنند در ازای تشکیل دو پالس A و B داریم:
42157651835151
A
001
A
7683504114800078105038608000
95758026479500119189526987500108966027495500112839514224000
7880352768600029171902730500042970451485901
B
001
B
10820402654301µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
001µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
389191528638500
2496820130175001797685524510

∆t = –
00

∆t = –
165354043688000227901524193500
ایجاد سیگنال در دو مکان مختلف برای یک بعد.
43326051968501
A
001
A
7664453530600074422037846000
387223018732500364744018224500115379528194000379476013017500
7499352882900043180001212851
B
001
B
11283951955800038620703003550011487152863851µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
001µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1708150901700

∆t = –
00

∆t = –
245427562103000222821572771000171069090805000
ادامه شکل (1-4)پس در این حالت تأخیر منفی برای دو پالس A و Bنسبت به یکدیگر بوجود میآید ولی به دلیل اینکه تأخیر منفی تعریف نشده است باید طراحی جدیدی برای از بین بردن آن ایجاد شود، به این صورت که سه تأخیر خارجی که هرکدام تأخیری به اندازه کل خط تأخیر متصل به پیکسلها ایجاد میکند (در اینجا 6µs)، به صورت زیر اضافه میشوند:
805815156845007734302603500014249402540006µs
006µs
26727152540006µs
006µs
4594225698501
A
001
A

11899902305050096520022542500109537528448000113093513906500
8051802901950010534652762251µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
001µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
2282190715645001882140819785= 12µs

∆t = –
00= 12µs

∆t = –
250063059563000182308579692500388239019748500461073578740B
1
00B
1
40824152857506µs
006µs
460565529654500
ایجاد سیگنال در دو مکان مختلف برای یک بعد با وجود خط تأخیر خارجی
6553203987800043459401200151
A
001
A
6629402559050024523703454406µs
006µs
11880853276606µs
006µs

387032531432500106807026987500363601030924500380301514160500
3316605-112458501
A
001
A
3157855167640006953252743200014414501093470

∆t = –
00

∆t = –
24828506540500022663157670800010248902451101µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
001µs
1µs
1µs
1µs
1µs
1µs
4006215182245004556760292101
B
001
B
46253402686050041586152686056µs
006µs
1491615110490000
ادامه شکل (1-5)
بنابراین در حالت جدید تأخیر منفی از بین میرود.در ساخت این آشکارساز به جای دو کاتد از یک صفحه به عنوان کاتد x و y استفاده شده است که بالای آن سیمهای آند که به ولتاژ متصل میشوند قرار دارند و بالای آن هم پنجره ورودی قرار دارد‏شکل (1-3) بنابراین در این حالت به طراحی ویژهای نیاز است که بتواند سیگنالها را به طور مساوی روی هر دو کاتد پخش کند یا به عبارت دیگر هر دو کاتد X و کاتد Y در فاصله یکسانی از مکان پدیده بهمنی (سیمهای آند) قرار گیرند. به همین دلیل از طراحیای شبیه ‏شکل (1-6) استفاده شده است.
.

74676023622000180149526606500
64643012192000
کاتد مورد استفاده در روش چند لایهای، کاتدهای صورتی کاتدهای x هستند که به صورت افقی به یکدیگر متصل شدهاند و کاتدهای سبز کاتدهای y هستند که به صورت عمودی به یکدیگر متصل شدهاند.عملکرد درست آشکارسازدر این آشکارساز باید تمامی پیکسلها کار کنند تا عملکرد آشکارساز کاملاً درست باشد. آسانترین راهی که میتوان از درست کار کردن پیکسلها مطمئن شد این است که یک منبع قوی با اکتیویته زیاد به فاصلهی تقریباً زیادی از مانع با شکل مشخص (مثلاً K) به عنوان کولیماتور قرار گیرد و طیف حاصل مشاهده شود. در صورت درست بودنِ تمامی پیکسلها طیف حاصل باید به صورت پیوسته باشد و همان شکل را بدون وجود نقطهای نامشخص بدهد.
در این پایان نامه ابتدا آشکارسازهای گازی و سپس آشکارسازهای تناسبی که زیر مجموعهای از آشکارسازهای گازی است به ترتیب در فصلهای 2 و 3 مورد بررسی قرار گرفته شدهاند. در فصل 4 به بررسی آشکارسازهای حساس به مکان دو بعدی و الکترونیک وابسته پرداخته شده است. در فصل 5 نتایج شبیهسازی آورده شده است و به دلیل اینکه نرمافزار گارفیلد++ نرمافزارای بسیار کاربردی برای آشکارسازهای گازی است و همچنین با استفاده از نرمافزارهای کمکی Gmsh و Elmer میتوان هندسهی بسیاری از آشکارسازها را تعریف کرد و به دلیل اینکه تا به حال هیچ مرجعی برای نحوهی اجرای این نرمافزارها موجود نیست به نحوی اجرای این نرمافزارها به همراه شکل پرداخته شده است. در فصل 6 به ابعاد و نحوه ساختِ اجزاء آشکارساز پرداخته و در نهایت در فصل 7 به بررسی نتایج و همچنین پیشنهادهایی برای کارهای آتی پرداخته شده است.
فصل دوم
231013065976500آشکارسازهای گازیآشکارسازهای گازیمقدمهتابش با عبور از گاز میتواند باعث یونیزه شدن مولکولهای گاز شود، اگر انرژی تابش، بیشتر از انرژی پتانسیل یونیزاسیون مولکولهای گاز باشد، میتوان جفتهای بار تولید شده توسط تابش را بوسیله میدان الکتریکی خارجی در جهت مخالف وادار به حرکت کرد. نتیجهی این فرآیند تولید پالس الکتریکی است که میتوان آن را توسط دستگاه های اندازهگیری مرتبط اندازه گرفت. این فرآیند مبنای کارکرد آشکارسازهای گازی است.
یک آشکارسازگازی نوعی، شامل محفظه گازی و الکترودهای مثبت و منفی است. الکترودها به پتانسیلی که میتواند در محدوده کمتر از صد ولت تا چند هزار ولت تغییر کند متصل میشوند. انتخاب ولتاژ به طراحی و نوع عملکرد آشکارساز بستگی دارد. تولید و حرکت جفتهای بار که ناشی از عبور تابش در گاز بوده است باعث ایجاد آشفتگی در میدان الکتریکی خارجی اعمال شده و تولید پالس در الکترودها میشود. بار، جریان یا ولتاژی که در آخر نتیجه میشود را میتوان در انتهای یکی از الکترودها اندازه گرفت و در صورت استفاده از کالیبراسیون مناسب میتوان اطلاعاتی را از انرژی و شدت پرتو نیز به دست آورد. واضح است که سیستم در صورتی بازده خوبی دارد که نه تنها تعداد زیادی جفتهای بار تولید شود بلکه به آسانی قبل از اینکه بازترکیب شوند و مولکول خنثی تولید کنند، جمع شوند.
انتخاب نوع گاز، هندسه آشکارساز و پتانسیل اعمال شده، عواملی هستند که تولید جفتهای بار و حرکت آنها را کنترل میکنند[3].
تولید جفتهای الکترون – یونهنگامی که تابش با ذرات موجود در گاز برهمکنش میکند ممکن است مولکولها را برانگیخته یا یونیزه کند. مکانیزمهای متفاوتی وجود دارد که این برهمکنشها میتوانند اتفاق بیفتند. این مکانیزمها کاملاً توسط کمیتهای آماری، مانند سطح مقطع و توان توقف قابل پیشبینی هستند. کمیّت مهم دیگر ( حداقل برای آشکارسازهای تابشی ) میانگینِ انرژی لازم برای تولید جفت الکترون – یون در گاز است. این انرژی به عنوان w-value شناخته میشود.
بارهایی که توسط تابش ورودی تولید میشوند، بارهای اولیه نامیده میشوند، این نامگذاری به این دلیل است که با بارهایی که به صورت غیر مستقیم در حجم فعال تولید میشوند اشتباه گرفته نشوند. تولید جفتهای بار اضافی شبیه تولید بارهای اولیه است، با این تفاوت که این بارها توسط تابش ورودی تولید نمیشوند بلکه به وسیلهی یونیزاسیونهایی که توسط بارهای اولیه به وجود میآیند تولید میشوند.
برای تعیین تعداد جفتهای بار کل () و اولیه () در مخلوطی از گازها، قانون ترکیب به صورت زیر است:

و
(2-2)
به توان توقف و به امین گاز در مخلوط گاز با کسر حجمی مربوط میشود.
انتشار و حرکت بارها در گاز
الکترونها و یونهای تولید شده توسط تابش خیلی سریع انرژیشان را توسط برخوردهای متعدد با ملکولهای گاز از دست میدهند. حرکت بارها در گاز به طور قابل ملاحظهای به نوع و قدرت نیرویی که تجربه میکنند بستگی دارد، رفتار این بارها در حضور یا عدم حضور میدان الکتریکی بسیار متفاوت است.
انتشار در عدم حضور میدان الکتریکیدر عدم حضور میدان الکتریکی خارجی، الکترون و یونها دارای انرژی هستند که توسط تابع توزیع انرژی ماکسول مشخص میشوند [4]
,
که ثابت بولتزمن و دمای مطلق است.
میانگین انرژی بارها که از این توزیع ماکسول بدست میآید به صورت زیر است:

که این انرژی میانگین در دمای اتاق تقریبا 0.04 الکترون ولت است.
هنگامی که میدان الکتریکی خارجی وجود ندارد هیچ جهت برتری برای حرکت بارها در مخلوط گاز همگن وجود ندارد، بنابراین انتشار همگرا است. در هر جهت x انتشار را میتوان توسط توزیع گاوسی توصیف کرد:

که تعداد کل بارها و ضریب انتشار است و در واحد گزارش میشود. این رابطه تعداد بارهای را که میتوان در المان در فاصلهی از مرکز توزیع بار اولیه بعد از زمان پیدا کرد نشان میدهد.
الکترونها به دلیل داشتن جرم کم، سریعتر منتشر میشوند، این موضوع را نیز میتوان توسط سرعتهای گرمایی الکترونها و یونها که تفاوتهایشان در دو یا سه مرتبه است، درک کرد. بنابراین ضریب انتشار برای الکترونها در مقایسه با یونها در همان گاز بسیار متفاوت است، همچنین وابستگی ضریب انتشار به گازی که یونها در آن حرکت میکنند پیچیدگی بیشتری بوجود میآورد. علاوه بر این استفاده از گازهای مخلوط در پر کردن محفظه نیز میتواند خصوصیات انتشار را تغییر دهد، در چنین حالتی مقدار حقیقی ضریب انتشار به نوع و غلظت گازهایی که استفاده میشود مربوط میشود. مقدار ضرایب انتشار برای گازهای مختلف و مخلوط گازها که به صورت تجربی بدست آمدهاند و توسط چندین نویسنده گزارش شدهاند در ‏جدول (2-1) آورده شده است.
مسیر آزاد میانگین λ، ضریب انتشار D، روان روی µ یونها در گازهای خودشان تحت شرایط استاندارد دما و فشار D() λ(× Gas
13.0 0.34 1.8
10.2 0.26 2.8
1.7 0.04 1.0
2.2 0.06 1.0
0.7 0.02 1.0
انتشار در حضور میدان الکتریکیدر حضور میدان الکتریکی انتشار دیگر همسانگرد نیست، بنابراین نمیتوان آن را توسط ضریب انتشار اسکالر توصیف کرد. ضریب انتشار در این حالت یک تانسور با دو مؤلفه غیر صفر است، یک مؤلفه طولی و یک مؤلفه عرضی. برای بسیاری از گازها ضریب انتشار طولی کمتر از ضریب انتشار عرضی است [4].
در آشکارسازهای گازی، از گاوسی شدن توزیع انرژی بارها نمیتوان مطمئن بود، دلیل آن ولتاژ بایاس اعمال شده است، که یک میدان الکتریکی را درون حجم فعال ایجاد میکند. الکترونها به دلیل داشتن جرم کم نیروی الکتریکی قوی ای را تجربه میکنند و در نتیجه توزیع انرژیشان از شکل ماکسولی منحرف میشود، از طرف دیگر اگر میدان الکتریکی به اندازه کافی زیاد نباشد تا تخلیه الکتریکی صورت گیرد توزیع یونها به طور قابل ملاحظهای تحت تأثیر قرار نمیگیرد [3]. رفتار الکترونها و یونها در حضور میدان الکتریکی با یکدیگر کاملاً متفاوت هستند پس باید به طور مجزا مورد بررسی قرار بگیرند.
حرکت یونهادر آشکارسازهای گازی شکل و دامنه پالس نه تنها به حرکت الکترونها بلکه به حرکت یونها نیز بستگی دارد، یونها بار مثبت دارند و بسیار سنگینتر از الکترونها هستند، بنابراین حرکت آنها بسیار آهستهتر است. در اکثر آشکارسازهای گازی مخصوصا اتاقکهای یونیزاسیون سیگنال خروجی را میتوان هم از الکترود مثبت هم از الکترود منفی اندازه گرفت، در دو حالت کمّیتی که اندازه گرفته میشود، تغییر در میدان الکتریکی موجود در ناحیه فعال است. بنابراین حرکت الکترونها و یونها هر دو در پالس خروجی مشارکت دارند.
در حضور میدان الکتریکی قوی، یونها به سمت الکترود منفی با سرعتی که بسیار کمتر از الکترونها است حرکت میکنند. توزیع این یونها را میتوان به صورت نسبتا دقیق توسط توزیع گاوسی نمایش داد که به صورت زیر است.

که سرعت سوق یونها، که در واقع سرعت تودهی انبوه از یونها که در امتداد خط میدان الکتریکی حرکت میکنند، است. این سرعت بسیار کمتر از سرعت لحظهای یونها است. t زمان سوق یونها است. سرعت سوق پارامتر مهمی است زیرا بیانگر مقدار زمانی است که طول میکشد تا یونها به کاتد برسند و جمع شوند، همچنین معلوم شده است که تا هنگامی که هیچگونه در هم شکستگی[3] در گاز اتفاق نیافتد این سرعت متناسب با نسبت میدان الکتریکی به فشار گاز باقی میماند. سرعت سوق توسط فرمول زیر تعریف میشود:

میدان الکتریکی اعمال شده، فشار گاز، روان روی یونها در گاز است که به مسیر آزاد میانگین یون در گاز، انرژیای که در اثر برخورد از دست میدهد و توزیع انرژی، بستگی دارد که در یک گاز معلوم برای یک یون خاص، ثابت میماند. ‏جدول (2-1) نشان دهنده روانروی، ضریب انتشار و مسیر آزاد میانگین چند یون را در گازهای خودشان نشان میدهد.
یک رابطه مفید بین روانروی[4] و ضریب انتشار وجود دارد که به صورت زیر است:

که این رابطه رابطهی نرنست – انیشتین[5] است، ثابت بولتزمن و دمای مطلق است.
برای مخلوطهای گازی، قابلیت روان روی مؤثر، توسط رابطه ‏(2-8) محاسبه میشود، که قانون بلانس[6] نام دارد

تعداد نوع گاز در مخلوط گازی و قابلیت حرکت یون در گاز ام و غلظت حجم گاز ام در مخلوط گازی است.
سرعت سوق یونها حدوداً دو یا سه مرتبه کمتر از سرعت سوق الکترونها است، به همین دلیل تجمع بار فضایی اتفاق میافتد که این تجمع، باعث کاهش میدان الکتریکیای که بارها تجربه میکنند و در نتیجه باعث کاهش ارتفاع پالس در الکترود بازخوان میشود.
حرکت الکترونهااگر میدان الکتریکی یکنواختی بین دو الکترود اعمال شود، الکترونها به دلیل داشتن جرم کم به سرعت شتاب میگیرند و انرژیشان افزایش مییابد. این انرژی به دلیل کم بودن جرمشان خیلی زیاد نیست. الکترونها در برخوردهایشان انرژی از دست میدهند که آن هم کم است و به دلیل این برخوردها انرژی متوسطشان افزایش مییابد و متعاقباً توزیع انرژیشان نمیتواند توسط توزیع ماکسول توصیف شود.
در امتداد خطوط میدان الکتریکی، الکترونها با سرعت حرکت میکنند که معمولاً سرعتشان یک مرتبه کمتر از سرعت گرمایی است. با این حال اندازه سرعت سوق به میدان الکتریکی بستگی دارد. به طور تقریبی وابستگی سرعت سوق به میدان الکتریکی به صورت زیر است [5]:

که متوسط تکانه الکترونها است.
اثرات ناخالصی بر حرکت باراکثر آشکارسازهای گازی، به جای یک گاز با مخلوطی از گازها پر میشوند. درصد گازها در مخلوط، به نوع آشکارساز و کاربرد آن بستگی دارد، علاوه بر اینها آشکارساز دارای ناخالصی نیز است که باعث تنزل عملکرد آن میشود. اکثر این ناخالصیها گازهای پلی اتمی[7] مانند اکسیژن و هوا هستند. ناخالصیها دارای تعداد زیادی سطح انرژی لرزشی هستند، بنابراین میتوانند الکترونها را جذب کنند، معمولا این ناخالصیها دارای ضریب جذب الکترونی[8] به نسبت زیادی هستند، به همین دلیل باید مد نظر قرار گیرند. مهمترین اثر این ناخالصیها جذب الکترونها و در نتیجه تضعیف سیگنال است.
دو روش برای جذب الکترون[9] در آشکارسازهای گازی وجود دارد.
جذب تشدیدی[10]
جذب تجزیهای[11]
جذب تشدیدی به صورت زیر است:

که X ملکول گاز و علامت * نشان دهنده حالت برانگیختهی آن است. برای برگشتن به حالت پایه ملکول میتواند انرژیاش را به ملکول دیگری بدهد و یا میتوانند الکترونی را ساطع کند.

در اینجاS میتواند هر ملکول گازی در گاز باشد ولی به طور معمول ناخالصیای است که به آن اضافه میشود و گاز خاموش کننده[12] نام دارد.
نواحی عملکرد آشکارسازهای گازی‏شکل (2-1) نواحی مختلف عملکرد آشکارسازهای گازی را که بر حسب ولتاژ اعمال شده است نشان میدهد. یک آشکارساز میتواند در حالتهای مختلف کار کند، که تفاوتش با حالتهای دیگر مقدار بار تولید شده و حرکت آنها در حجم آشکارساز است. انتخاب یک حالت از نوع عملکرد آشکارساز به نوع کاربرد بستگی دارد و معمولاً برای استفاده بهینه از آشکارساز باید از آن در محدودهای از ولتاژهای اعمال شده در واحد ولت که مخصوص یک نوع خاص است، استفاده کرد. نواحی عملکرد آشکارساز در ادامه توضیح داده شده است.

تغییرات ارتفاع پالس تولید شده توسط انواع مختلف آشکارسازها بر حسب ولتاژ اعمال شده. دو نمودار مربوط به دو انرژی مختلف تابش ورودی است.
ناحیه بازترکیب[13]
در صورت عدم حضور میدان الکتریکی بارهایی که توسط عبور تابش تولید میشوند سریعاً برای تولید ملکول خنثی بازترکیب میشوند. با اعمال ولتاژ بایاس بعضی از بارها شروع به حرکت به سمت الکترودها با بار مخالف میکنند و با افزایش ولتاژ اعمال شده، نرخ بازترکیب کاهش مییابد و در نتیجه جریان عبوری از آشکارساز افزایش مییابد. به دلیل اینکه بازترکیب در این ناحیه محسوس است، جریان اندازهگیری شده در خروجی آشکارساز به طور کامل،انرژیای که تابش به جا گذاشته را مشخص نمیکند. بنابراین برای اندازهگیری خصوصیات تابش کارکرد آشکارساز در این ناحیه بیفایده است.
ناحیه اتاقک یونی[14]
در ناحیه بازترکیب، بازده جمع کردن جفتهای الکترون-یون با افزایش ولتاژ اعمال شده افزایش مییابد تا جایی که تمام بارهایی که تولید شدهاند جمع شوند. این شروعی برای تعریف ناحیه اتاقک یونی است که افزایش ولتاژ هیچ تأثیری روی جریان اندازهگیری شده ندارد زیرا تمام بارهایی که تولید شدهاند توسط الکترودها جمع شدهاند. جریانی که توسط الکترونیک وابسته در این ناحیه اندازهگیری میشود جریان اشباع نام دارد و با انرژی به جا گذاشته شده توسط تابش ورودی متناسب است، آشکارسازهایی که برای کار کردن در این ناحیه طراحی شدهاند اتاقکهای یونیزاسیون نام دارند.
ناحیه تناسبی[15]
جفتهای الکترون-یونی که توسط عبور تابش تولید میشوند جزء یونیزاسیونهای اولیه هستند، اگر این بارها انرژی کافی داشته باشند میتوانند جفتهای الکترون-یون دیگری هم تولید کنند، این فرایند، یونیزاسیون ثانویه نام دارد. یونیزاسیونهای بعدی هم اگر این یونها انرژی کافی داشته باشند نیز میتوانند اتفاق بیافتند. واضح است که این فرایندها در صورتی میتوانند اتفاق بیافتد که پتانسیل الکتریکی بالایی بین الکترودها اعمال شده باشد، و بارها سرعت بسیار زیادی بدست آورند. با وجودیکه یونها با بالا رفتن ولتاژ انرژی به دست میآورند، لکن الکترونها به دلیل جرم کم عامل ایجاد یونیزاسیونهای بعدی هستند. از این تکثیر بارها در میدانهای قوی، میتوان در آشکارسازهای تناسبی برای افزایش ارتفاع سیگنال خروجی استفاده کرد. با توجه به ‏شکل (2-1) میتوان نتیجه گرفت که ارتفاع پالس خروجی متناسب با انرژی است این دلیلی است که این دستگاهها را شمارنده تناسبی مینامند. در ادامه فرایند تکثیر بهمنی را بررسی میکنیم.
تکثیر بهمنی
برای آشکارسازهایی که در ناحیه تناسبی کار میکنند اعمال میدان الکتریکی قوی ( در حد چند ) غیر معمول نیست. این میدان الکتریکی زیاد نه تنها زمان جمع کردن بارها را کاهش میدهد، بلکه عاملی برای فرایند تکثیر بهمنی نیز میشود، که نتیجه تکثیر بارها افزایش دامنه پالس خروجی است. تا یک مقدار خاص ولتاژ بایاس، ولتاژ دامنه پالس خروجی متناسب با ولتاژ باقی میماند. آشکارسازهایی که در این ناحیه کار میکنند به عنوان شمارنده تناسبی شناخته میشوند. به دلیل وجود میدان الکتریکی قوی بین الکترودها، بارها در حین برخوردها خیلی سریع انرژی بدست میآورند و اگر این انرژی کل الکترون یا یون، بیشتر از پتانسیل یونیزاسیون مولکولهای گاز باشد، میتوانند مولکولها را یونیزه کنند و در نتیجه جفتهای بار دیگری نیز تولید کنند. اگر تمام شرایط، اعم از میدان الکتریکی، دما و فشار ثابت بمانند و میدان الکتریکی یکنواخت باشد،تغییر در تعداد جفتهای بار بر واحد طول مسیر متناسب با تعداد جفتهای بار است که به صورت زیر است:

در اینجا N تعداد جفتهای بار و α اولین ضریب تاونزند[16] است که نشان دهنده تعداد برخوردهایی است که باعث یونیزاسیون بر واحد طول مسیر ذره است و به صورت ساده، معکوس مسافت آزاد میانگین است.

= λ، مسافت آزاد میانگین برای یونیزاسیون است که تعداد مولکولهای گاز بر واحد حجم و σ سطح مقطع کل یونیزاسیون است. α به انرژیای که الکترون طی مسیر آزاد میانگین بدست میآورد و پتانسیل یونیزاسیون گاز بستگی دارد. نمودار زیر وابستگی ضریب تاونزند به میدان الکتریکی برای یک گاز معمولی را نشان میدهد، همانطور که از ‏شکل (2-2) پیداست آستانهای برای قدرت میدان الکتریکی وجود دارد که کمتر از آن، مقدار این کمّیت صفر است.

تغییرات ضریب تاونزند بر حسب شدت میدان الکتریکی برای یک گاز معمولیحل معادله ‏(2-13) به صورت زیر است.

اگر این معادله افزایش جفتهای بار با فاصله به صورت نمایی را تضمین میکند. تکثیر بارها به صورت کمّی توسط ضریب تکثیر M توصیف میشود:

این معادله تنها در صورتی که میدان الکتریکی یکنواخت باشد صحیح است. در شرایط میدان الکتریکی غیریکنواخت، ضریب تاونزند تابعی از x میشود. در این حالت ضریب تکثیر بار برای یک الکترون که از نقطه به حرکت میکنند توسط رابطه زیر محاسبه میشود:

بنابراین اگر بخواهیم ضریب تکثیر را محاسبه کنیم ابتدا باید مشخصات فضایی اولین ضریب تاونزند را بدانیم.
با این حال که بسیاری از نویسندگان فرمولهای مختلفی از اولین ضریب تاونزند را گزارش کردهاند ولی معمولاً از فرمولی که توسط kroff پیشنهاد شده است استفاده میشود، که به صورت زیر است [9]:

پارامترهایA و B به گاز و شدت میدان الکتریکی وابسته است و برای تعدادی از گازها به صورت تجربی اندازهگیری شده است.
از آنجا که α به صورت معکوس متناسب با مسیر آزاد میانگین الکترونها در گاز است، پس باید به طور مستقیم به چگالی مولکولی گاز و انرژی الکترونها ????)) مربوط میشود، بنابراین:
= αدر اینجا ضریب تناسب است و برای تعدادی از گازها به صورت تجربی تعیین شده است ‏جدول (2-2) :
مقادیر تجربی پارامترهایی که در معادلات ‏(2-18)‏(2-19) ظاهر شده اند. B ( A ( GAS
0.11 34 3 He
0.14 100 4 Ne
1.81 180 14 Ar
ناحیه تناسبی محدود[17]
افزایش ولتاژ اعمال شده باعث افزایش تولید تعداد بارها در حجم فعال آشکارساز میشود. از آنجا که بارهای مثبت سنگینتر هستند و بسیار آهستهتر از الکترونها حرکت میکنند، ابری از بارهای مثبت بین الکترودها تشکیل میدهند، این ابر به عنوان حفاظی برای میدان الکتریکی عمل میکند و میدان الکتریکی مؤثر بر بارها را کم میکند. در نتیجه تعداد کل بارهایی که تولید میشود با بارهای اولیه متناسب نیست، پس این ناحیه را ناحیه تناسبی محدود مینامند. از آنجا که از دست دادن تناسب به معنی از دست دادن حالت خطی است، آشکارسازهای تابشی در این ناحیه کار نمیکنند.
ناحیه گایگر مولر[18]
افزایش ولتاژ باعث افزایش میدان الکتریکی موضعی و به تبع آن باعث ایجاد پدیده بهمنی در گاز و تولید بسیار زیادی جفتهای بار میشود. در نتیجه پالسهای بسیار بزرگی ( در حدود چند ولت ) در الکترونیک بازخوانی دیده میشوند، این آغاز ناحیه گایگر مولر است. در این ناحیه میتوان تعداد ذرات ورودی را به صورت مجزا شمرد زیرا هر ذره باعث در هم شکستن و ایجاد پالس بزرگ میشود. البته یک زمان مرده هم وجود دارد که در آن زمان آشکارساز کار نمیکند که میتواند ناشی از خود آشکارساز و یا الکترونیک وابسته باشد. تجمع زیاد بارهای مثبت، میتواند میدان الکتریکی داخلی را به مقداری که تکثیر بهمنی اتفاق نیافتد کاهش دهد و اگر تابش، جفتهای بار را در طی این زمان تولید کند هیچ باری تکثیر نمییابد و پالس تولید نمیشود. آشکارساز هنگامی دوباره شروع به کار میکند که بارهای مثبت توسط الکترود مخالف جمع شده باشد.
تعریف در هم شکست
هنگامی که تعداد بسیار زیادی یون در اثر پدیده بهمنی بوجود آید به دلیل جرم بیشترشان نسبت به الکترونها کندتر به سمت کاتد حرکت میکنند، هنگامی که این یونها به دیواره کاتد برخورد میکنند، میتوانند تعدادی یون از کاتد جدا کنند. بنابراین در ولتاژهای زیاد، یونهای ثانویه احتمال حضورشان بیشتر میشود و خطی بودن پالس خروجی و ولتاژ اعمال شده را از بین میبرند.
تخلیه پیوسته[19]
اگر ولتاژ اعمال شده مقدار بسیار زیادی شود، فرایند در هم شکستن میتواند به فرآیند تخلیه پیوسته منجر شود. این فرایند با یک یونیزاسیون ساده شروع میشود و غیر قابل کنترل میگردد، مگر با کم کردن ولتاژ. در این ناحیه جرقه الکتریکی میتواند بین الکترودها ایجاد شود که سرانجام باعث آسیب دیدن آشکارساز میشود. واضح است که آشکارسازهای تابشی نمیتوانند در ولتاژهای به این بالایی کار کنند و برای کار کردن با این آشکارساز باید فرد از اینکه ولتاژ زیر مقدار آستانه است، مطمئن شود.
شمارندههای تناسبیفصل سوم
152019011811000
شمارندههای تناسبیمقدمهدر اتاقکهای یونیزاسیون با صفحات موازی ماکزیمم دامنه پالسی که بدست میآید به صورت مستقیم با تعداد جفتهای باری که توسط تابش ورودی تولید میشود، متناسب است. پس هنگامی که انرژی ذره ورودی زیاد نباشد ( یا شار آن کم باشد )، دامنه پالس ممکن است برای بدست آوردن نرخ سیگنال به نویز قابل قبول، به اندازه کافی زیاد نباشد.
هر افزایشی در دامنه پالس، به افزایش تعداد جفتهای الکترون-یون وابسته است. راحتترین راه برای تولید تعداد زیادی جفتهای بار این است که اجازه دهیم بارهای اولیه تولید شده توسط تابش بارهای اضافی تولید کنند. این پدیده همان پدیده تکثیر بهمنی است، بارهای اولیه به دلیل سرعت زیاد در حین برخورد توانایی این را دارند که بارهای ثانویهای را در اثر یونیزاسیونهای ثانویه تولید کنند. این فرایند باعث تکثیر بهمنی و در نتیجه پالس خروجی بزرگ میشود.
مهمترین شرط برای اتفاق افتادن پدیده بهمنی، وجود پتانسیل الکتریکی قوی بین دو الکترود است، لذا هندسهی صفحات موازی برای این هدف ناکارآمد است زیرا نیروی خطوط الکتریکی نزدیک آند و کاتد دارای چگالی یکسان هستند. حتی اگر محفظه صفحات موازی در ولتاژ در هم شکست[20] استفاده شود، غیر ممکن است که تناسبی قابل قبول بین ولتاژ اعمالی و دامنه پالس خروجی بدست آید، که دلیل آن وابستگی دامنه پالس به محل برهمکنش است. هندسه استوانهای این دو مشکل را حل میکند. شمارنده تناسبی استوانهای شبیه اتاقک یونیزاسیون استوانهای است و میتواند پتانسیل بیشتری را تحمل کند.
یک شمارنده تناسبی نوعی در ‏شکل (3-1) نشان داده شده است، آندِ این محفظه، سیم باریکی است که در مرکز محفظه کشیده شده است و دیواره استوانه به عنوان کاتد عمل میکند، این هندسه شدت میدان الکتریکی بالاتری را نزدیک سیم آند در مقایسه با کاتد ایجاد میکند. این غیر یکنواختی در میدان الکتریکی باعث جمع شدن بهتر الکترونها در مقایسه با هندسه صفحه موازی میشود.

شکل شمارنده تناسبی استوانهایشدت میدان الکتریکی در هر فاصلهی دلخواه شعاعی r هنگامی که شعاع استوانه b و شعاع داخلی سیم آند a باشد، ‏شکل (3-2) به صورت زیر بدست میآید:
E(r) =
که ولتاژ اعمال شده است. بنابراین شدت میدان الکتریکی رفتار دارد ، ‏شکل (3-3) .
2044700131445002473960501650002743200520700002475230233680کاتد
00کاتد
2795270131445002475865934720آند
00آند
2743200874395002191385467360b
00b
3018155727710a
00a
287274061531500204470069215000
شمای مقطعی از شمارنده تناسبی استوانهای، سیم نازک مرکزی به عنوان آند و دیواره خارجی به عنوان کاتد عمل میکند.
رفتار شدت میدان الکتریکی شعاعی درون محفظه استوانهایوجود میدان الکتریکی قوی در مجاورت آند، علاوه بر جمع کردن بهتر الکترونها، آنها را وادار به انجام فرآیند تکثیر بهمنی نیز میکند. برای هر هندسهای، بازهی خاصی از ولتاژ اعمال شده وجود دارد که تعداد بارهایی که در پدیده بهمنی تولید میشوند با تعداد بارهای اولیه که توسط تابش ورودی تولید میشود، متناسب هستند، یعنی:

M ضریب تکثیر است و برای یک محفظه نوعی محدوده آن است. از آنجا که سیگنال خروجی متناسب با تعداد کل بارها ست، واضح است که محفظه میتواند به طور قابل توجهی سیگنال را تقویت کند.
یک اثر مشخصِ افزایش ولتاژ در شمارندههای تناسبی، تولید یونهایی است که کندتر از الکترونها حرکت میکنند و الکترودها را میپوشانند و به تبع آن شدت میدان الکتریکی مؤثر در حجم فعال آشکارساز کاهش مییابد. هنگامی که این پدیده اتفاق میافتد دیگر نمیتوان تناسب بین انرژی به جا گذاشته شده و ارتفاع پالس را تضمین کرد. شمارندههای تناسبی همواره زیر این مقدار آستانه، که ناحیه تناسبی محدود نامیده میشود، کار میکنند.
ضریب تکثیرتعیین ضریب تکثیر برای کارکرد شمارندههای تناسبی مهم است. برای میدان یکنواخت ضریب تکثیر میتواند توسط معادله M= بدست آید که α اولین ضریب تاونزند است. در میدان غیر یکنواخت، ضریب تاونزند وابستگی فضایی دارد و باید رابطه M=exp[] مورد استفاده قرار بگیرد. برای ارزیابی این انتگرال باید مشخصات فضایی α مشخص باشد ( برای هندسه استوانهای، مشخصات شعاعی ). ابتدا از رابطهی بین α و متوسط انرژی بدست آمده توسط الکترون بین برخوردها ( ) استفاده میشود رابطه ‏(2-19):
از آنجا که الکترونها تحت اثر شدت میدان الکتریکی E حرکت میکنند، انرژیای که حین پیمودن مسیر آزاد میانگین () بدست میآورند را میتوان به صورت زیر نوشت:

با قرار دادن رابطه ‏(3-3) در رابطه ‏(3-4) داریم :

حال با استفاده از رابطه M= exp [ میتوان ضریب تکثیر را محاسبه کرد، ولی قبل از آن باید حدود انتگرال مشخص شود. از آنجا که شروع پدیده بهمنی به قدرت میدان الکتریکی بستگی دارد، پس باید یک مقدار حدی از میدان وجود داشته باشد که زیر این مقدار پدیده بهمنی اتفاق نیافتد. شدت میدان الکتریکی حدی را با و فاصله شعاعی از مرکز استوانه را که میدان مقدار دارد با نشان میدهیم.
‏شکل (3-4) حجمی را که پدیده بهمنی اتفاق میافتد نشان میدهد، این حجم در اطراف سیم آند است.

نشان دهنده محدوده پدیده بهمنی حول سیم آند، شعاع حدی و شدت میدان الکتریکی حدی در شمارنده تناسبی استوانهای. در واقعیت ناحیه پدیده بهمنی به سیم آند خیلی نزدیک است.در خارج از این حجم، پدیده بهمنی وجود ندارد بنابراین انتگرال M= exp [ میتواند از سیم آند به شعاع a تا ارزیابی شود. بنابراین داریم:

]
نسبت در رابطه بالا را میتوان توسط ولتاژ اعمالی و ولتاژ آستانه بیان نمود، ولتاژ آستانه به عنوان ولتاژ اعمالی به آند که کمتر از آن، پدیده بهمنی اتفاق نمیافتد، تعریف میشود.
بنابراین با جایگذاری و در معادله ‏(3-1) بدست میآوریم:

همچنین اگر را در معادله ‏(3-1) قرار دهیم، رابطهای برای شدت میدان حدی بدست میآید:

با ترکیب دو رابطه داریم:

در این رابطه نسبت سمت راست به راحتی تعیین میشود زیرا ولتاژی است که پدیده بهمنی شروع میشود یا به بیان دیگر مربوط به شروع ناحیه تناسبی است. با قرار دادن این نسبت در (3-6) داریم:

این رابطه با نتایج تجربی توافق خوبی دارد. البته برای مقادیر متوسط M ( حدود )، در میدانهای الکتریکی قوی، نمیتوان از این رابطه استفاده کرد. با این حال شمارندههای تناسبی معمولی ضریب تکثیرشان در این محدوده است و میتوان از این رابطه استفاده کرد.
رابطه بالا میتواند بر حسب ظرفیت بر واحد طول هم نوشته شود.

بنابراین میتوان نشان داد:
]
معادلات ‏(3-11) و ‏(3-13) برای تعیین ضریب تکثیر در محفظه استوانهای برای یک ولتاژ مشخص استفاده میشود، البته مقادیری که از این معادلات بدست میآیند تنها برای ولتاژهایی که در حد معمول استفاده میشوند، مناسب است [10].
انتخاب گازمیتوان هر نوع گازی را در شمارندههای تناسبی استفاده کرد به این دلیل که در تمامی گازها و مخلوط گازها فرآیند تکثیر گاز میتواند اتفاق بیافتد و این نیاز اساسی برای آشکارسازی که به عنوان شمارنده تناسبی کار میکند است. با این حال عوامل دیگری هم برای تصمیمگیری در انتخاب گاز وجود دارد که به شرح زیر است:
آستانهای برای تکثیر بهمنیدر حین بررسی ضریب تکثیر گفته شد که تمام گازها در یک فشار خاص یک پتانسیل الکتریکی آستانه دارند که کمتر از آن، هیچ پدیده بهمنی اتفاق نمیافتد، این مقدار آستانه همانطور که به نوع گاز بستگی دارد به فشار گاز نیز بستگی دارد. در ‏شکل (3-5) اولین ضریب تاونزند برای سه نوع گاز کشیده شده است. از شکل واضح است که نه تنها آستانهای برای پدیده بهمنیِ تاونزند در مخلوط گازها با یکدیگر متفاوت است بلکه پروفایل ولتاژ نیز متفاوت است. باید دقت کرد که مقادیری که برای اولین ضریب تاونزند گزارش شدهاند به صورت قابل توجهای از یک مرجع تا مرجع دیگر تغییر میکند، که دلیل آن مشکل در اندازهگیریهای مرتبط است.

وابستگی اولین ضریب تاونزند بر حسب شدت میدان الکتریکی برای سه مخلوط گاز 80% + 20% Ne (خط صاف) و 90% + 10% Ar (خط چین) و 70% و 30% Ar (خط نقطه نقطه)از آنجا که مقدار آستانهی تکثیر گاز در گازهای نجیب بسیار کمتر از گازهای پلی اتمی است، به طور کلی از گازهای نجیب برای پر کردن محفظه استفاده میشود. شاید بیشترین گاز نجیبی که در شمارندههای تناسبی استفاده میشود آرگون باشد که دلیل آن ارزانتر بودن آن نسبت به سایر گازها است.
خاموش کنندهتکثیر بهمنی در شمارندههای تناسبی یک فرآیند بسیار مهم است، با این حال دارای محصول جانبی است و توانایی این را دارد که پدیده بهمنی اضافی دیگری نیز تولید کند. این محصول جانبی فوتونی است که طول موجش در محدوده یا حول و حوش ناحیهی ماوراء بنفش قرار دارد و در حین پدیده بهمنی تولید میشود. مکانیزم دقیق تابش فوتونهای ماوراء بنفش، برگشتنِ مولکولهای گاز به حالت پایه است. برای مثال برای آرگون داریم:
γ + Ar → e + یونیزاسیون
برگشتن به حالت پایه
که γ در معادله اول هر تابش یونیزان و در فرآیند برگشتن به حالت پایه، فوتون ماوراء بنفشِ تابش شده توسط آرگون است. کمترین انرژی فوتونهای ماوراء بنفش در آرگون 11.6 الکترون ولت است، این انرژی متأسفانه از پتانسیل یونیزاسیون فلزهایی که معمولا در ساخت شمارندههای تناسبی استفاده میشود بیشتر است بنابراین هنگامی که فوتون ماوراءبنفش به دیواره کاتد برخورد میکند، ممکن است باعث جدا شدن الکترون از فلز شود. اگر این الکترون وارد گاز شود و به دلیل وجود میدان الکتریکی قوی در محفظه شتابدار شود و برخوردهایی با مولکولهای گاز انجام دهد، دوباره باعث ایجاد پدیده بهمنی میشود.
فرآیند پدیده بهمنی ثانویه در‏شکل (3-6) نمایش داده شده است.

اثرات مثبت استفاده از خاموش کننده در شمارندههای تناسبییک روش واضح برای حل این مشکل، اضافه کردن عاملی به گاز که ضریب جذب بالایی برای فوتونهایی که در ناحیه فرابنفش دارد، است. گازهای پلی اتمی (مانند C) به دلیل داشتن سطوح انرژی ارتعاشی و چرخشی با فاصله کوتاه انتخاب درستی هستند. فرآیند کاهش احتمال یونیزاسیون ثانویه “خاموشی” و عاملی که برای این هدف استفاده میشود،”خاموش کننده” نام دارد.
اثر دیگری که باعث غیر خطی شدن پاسخ شمارنده تناسبی میشود، ساطع شدن الکترون در حین فرآیند بازترکیب الکترون – یون است. یونها به دلیل داشتن حرکت کند، باعث ایجاد بار فضا، نزدیک کاتد میشوند. این یونها الکترونهای آزاد سطح کاتد را جذب میکنند و با آنها بازترکیب میشوند تا اتمهای خنثی تولید کنند. با این حال که اتمها خنثی هستند، به دلیل انرژی اضافی موجود در یونها و الکترونها در حالت برانگیخته هستند، گذار اتم از حالت برانگیخته به حالت پایه معمولا باعث ساطع شدن فوتون میشود که باعث گسیل الکترون ثانویه از کاتد میشود. به علاوه به دلیل وجود داشتن غلافی از یونها که الکترونهای کاتد را جذب میکنند، الکترونها بیشتر از مقدار نیاز برای خنثی سازی از سطح فلز آزاد میشوند. این الکترونها آغازگر پدیده بهمنی هستند. اگر این فرایند کنترل نشود ممکن است باعث ایجاد پدیده بهمنی ثانویه در شمارندههای تناسبی شود. این مشکل هم با اضافه کردن گاز خاموشکننده پلیاتمی به گاز اصلی قابل حل شدن است. مولکولهای خاموش کننده سطوح انرژی بسیار زیادی اعم از ارتعاشی و چرخشی دارند و یونها را توسط انتقال بار، خنثی میکنند و به طور قابل ملاحظهای احتمال پدیده بهمنی را کاهش میدهند.
با این حال که خاموشکنندههای پلی اتمی مزیتهایی دارند، در عین حال دارای اثرات منفی نیز هستند، یکی تولید پلیمر روی سطوح آند و کاتد و دیگری کم کردن عمر محفظه.
این دو مشکل به یک دلیل اتفاق میافتد و آن هم پلیمریزاسیون مولکولهای خاموشکننده در حین فرآیند برگشتن به حالت پایه است، کاهش کارکرد الکترودها با زمان یک مشکل جدی است، زیرا میتواند خصوصیات محفظه را با زمان تغییر دهد. کم کردن طول عمر محفظه یک مشکل جدی برای آشکارسازهای مهر و موم شده است. البته با ایجاد امکان جریان داشتنِ گاز به صورت پیوسته از محفظه، این مشکل قابل حل است.
ضریب تکثیر گازیک نکته مهم هنگام پر کردن گاز برای شمارندههای تناسبی، ماکزیمم ضریب تکثیر است، اکثر شمارندههای تناسبی با ضریب تکثیری حدود کار میکنند. با این حال گاهی اوقات هدف به دست آوردن ضریب تکثیرِ بیشتری قبل از شکست گایگر است. مکانیزم خاموشکننده این هدف را تا حدی انجام میدهد. با این حال اگر ولتاژ به مقدار زیادی افزایش یابد تا ضریب تکثیر نیز افزایش یابد، الکترونهای آزاد انرژی کافی بدست میآورند تا باعث ایجاد پدیدههای بهمنی متعددی شوند. بنابراین باید اطمینان حاصل شود که حجم فعال به صورت پیوسته از این الکترونهای کم انرژی خالی شود. بهترین راه برای این کار اضافه کردن ناخالصی الکترونی به گاز اصلی است، گاز Freon گاز پلی اتمی است که میتواند هم به عنوان ناخالصی و هم به عنوان خاموش کننده کاربرد داشته باشد، البته یکی از معایب این گاز این است که میتواند به صورت نامطلوبی الکترونهای خوب را تسخیر کند و در نتیجه مانع فرآیند پدیده بهمنی اولیه شود.
نوعهای خاص از شمارندههای تناسبیشمارنده تناسبی Bشمارنده تناسبی B یک آشکارساز نوترونی است که به طور گسترده مورد استفاده قرار میگیرد، هنگامی که یک نوترون کند با بور برهمکنش میکند یک ذرهی آلفا به همراه دو انرژی محتمل تولید میکند ( 2.32MeVو 2.79 MeV).
n +
ذره آلفایی که تولید میشود برد کوتاهی دارد، بنابراین خیلی سریع با ملکولهای گاز برهمکنش میکند و جفتهای الکترون – یون تولید میکند، این الکترونها تحت اثر میدان الکتریکی آغازگر پدیده بهمنی هستند. این فرآیند تکثیر گاز وجود پالس بزرگی را در الکترودهای بازخوان تضمین میکنند.
شمارندههای B نمیتوانند به طور مستقیم برای نوترونهای سریع مورد استفاده قرار بگیرند، که دلیل آن هم کم بودن سطح مقطع برهمکنش بور با نوترونهای سریع است. برای حل این مشکل از یک ماده کند کننده مانند پارافین استفاده میشود.
شمارندههای هلیومیشمارندههای تناسبی که توسط گاز هلیوم پر میشوند را میتوان برای ثبت نوترونهای گرمایی استفاده کرد، هنگامی که نوترون ورودی با هسته هلیوم برهمکنش میکند یک پروتون ساطع میشود، این پروتون باعث ایجاد یونیزاسیونهای ثانویه در حجم محفظه و در نتیجه ایجاد پالس خروجی میشود. برهمکنش نوترون با هسته هلیوم 3 به صورت زیر است:
n +
شمارندههای تناسبی چند سیمی[21]MWPC شامل تعدادی سیم است که به فاصلهی معینی (تقریبا 1mm) از یکدیگر قراردارند و درون محفظهی گازی قرار گرفتهاند و به عنوان آند عمل میکنند. از آنجا که هر سیم میتواند به عنوان یک بازخوان عمل کند، پس این طراحی به عنوان آشکارساز حساس به مکان مورد استفاده قرار میگیرد. البته هنگامی که هدف آشکارسازی ذرات خنثی از قبیل X-ray یا نوترون باشد، به دلیل اینکه تابشهای ثانویه که توسط گاما یا نوترون بوجود میآیند معمولا انرژیِ کمی دارند، مکانِ پدیده بهمنی در طول سیم توسط سیگنال القایی روی صفحه کاتد که زیر این سیمها قرار دارند بدست میآید.
شمارندههای تناسبی علاوه بر استفاده در فیزیک هستهای در پزشکی و بیولوژی نیز کاربرد دارند، در سال 1968 ساختار چندسیمی به دلیل اینکه دارای قابلیتهایی از قبیل شمارش در نرخ بالا، زمان تفکیک پذیری سریع و تفکیک مکانی بالا برای اولین بار مورد استفاده قرار گرفت.
آشکارساز های حساس به مکانفصل چهارم
1510665-508000
آشکارساز های حساس به مکانمقدمهحساس به مکان بودن آشکارساز به این معناست که آشکارساز علاوه بر شمارش فوتونهایی که با گاز بر همکنش میکنند، توانایی این را دارد که مکان برهمکنش را در یک یا دو بعد تعیین کند.
در انرژیهای1-100 keV پدیده فوتوالکتریک غالبترین برهمکنشی است که میتواند بین فوتون و ماده اتفاق بیافتد و فوتوالکترونی که طی این پدیده تولید میشود منشأ تولید پالس است. انرژی این الکترون توسط یونیزه کردن اتمهای ماده و تولید الکترونهایی با انرژی کمتر از بین میرود. بنابراین از جذب تابش x، مقداری بار الکتریکی تولید میشود که در الکترودها جمع میشوند، در نتیجه آشکارساز باید شامل الکترودهایی باشد تا با تولید میدان الکتریکی، الکترونها را جمع کند، این آشکارساز یک محفظه گازی است که شامل سیمهای آند که به پتانسیل الکتریکی بالایی (در حدود 2KV ) متصل میباشد، است. در هندسه استوانهای هر چه فاصله از سیمها بیشتر شود میدان الکتریکی به شدت کم میشود، پس در نزدیکی سیمها که میدان الکتریکی قوی است الکترونها به سمت سیمها شتاب میگیرند. این الکترونها سایر الکترونها و مولکولهای گاز را هم در شوک قرار میدهد به این ترتیب که الکترون به مولکولها برخورد و آنها را یونیزه میکند و یک الکترون با انرژی کمتر تولید میشود، دوباره این الکترون همین روند را انجام میدهد و این اتفاق چندین بار اتفاق میافتد و الکترونهای زیادی در حجم کم که نزدیک سیمهای آند است تولید میشوند. این رویداد پدیده بهمنی نام دارد. چون هدف، بدست آوردن اطلاعات جایگزیده فضایی است به همین دلیل در اندازهگیری مکان از این پدیده استفاده میشود. در حالتی که بزرگی میدان الکتریکی به اندازهای است که تعداد بارهای بهمنی به صورت خطی با انرژی فوتونهای ورودی متناسب است، آشکارساز در حالت تناسبی کار میکند.
الکترونها یا بارهایی که توسط پدیده بهمنی تولید میشوند، توزیع باری روی صفحه کاتد تولید میکنند، کاتد یک الکترود است که به نوارهای کوچک[22] تقسیم شده است، یک پنجره هم وجود دارد که نقش کاتد دوم را ایفا میکند، سیمهای آند توسط این دو صفحه محدود شدهاند. دلیل وجود پنجره برقراری هندسه استوانهای است.
نوارهای کاتد به خطوط تأخیر متصلاند، سیگنال القائی روی نوارهای کاتد که توسط پدیده بهمنی روی سیمهای آند بوجود آمدند از خط تأخیر میگذرد و مکان برهمکنش فوتون اولیه توسط مدت زمانی که طول میکشد تا سیگنال به انتهای خط تأخیر برسد محاسبه میشود[6]، ‏شکل (4-1) آشکارساز و خط تأخیر را نشان میدهد.

شکل آشکارساز و خط تأخیر.
خط تأخیر[23]برای اینکه بخواهیم مکان فوتونی که پدیده بهمنی را روی سیمهای آند تولید میکند اندازهگیری کنیم و بهترین دقت را داشته باشیم باید از خط تأخیری استفاده کنیم که هیچ تغییر شکلی در سیگنال بوجود نیاورد یا به عبارت دیگر هیچ کاهشی در دامنه و تغییری در زمان بوجود نیاورد، به عبارت دیگر خط تأخیر باید همان سیگنال ورودی را در خروجی باز تولید کند. در زیر نشان داده میشود که این کار قابل انجام شدن است:
اگر A(t) نشاندهنده دامنه سیگنال باشد پس:

خط تاخیر ایده ال بایستی بدون تغییر شکل سیگنال، تنها اختلاف فازی را جهت تاخیر ایجاد کند:

پس موج خروجی به اندازه تأخیر فاز دارد. زمان تأخیر قابل مقایسه و یا بزرگتر از طول سیگنال ورودی است، بنابراین انعکاس سیگنال ورودی قابل صرف نظر نیست و خط تأخیر باید به دلیل تطابق امپدانس مشخصه با مدارهای مربوطه قطع[24] شود.
اگر خط تأخیر، کابل کواکسیال ایدهآل در نظر گرفته شود که فقط یک سیم رسانای بدون مقاومت باشد و تنها ظرفیت C و خودالقایی L بر واحد طول داشته باشد برای هر جزء سیگنال بدست میآید:
= (ω)
که φ= Arc Cos (1 – و = ν و = که فرکانس بحرانی است که بالاتر از این فرکانس کابل، طیف را تضعیف میکند. البته فرض شده است که کابل کاملاً قطع[25] شده است.
در ساخت خط تأخیر از مولفههای مجزای L و C استفاده میشود ‏شکل (4-2) ، هر کدام از سلولهای L-C به یکی از نوارهای کاتد متصل است، همچنین باید L و C را به اندازه لازم بزرگ گرفت تا باعث اختلال در انتشار سیگنال نشود.

مدار خط تاخیرالکترونیک وابستهاگر فرض شود محدودهی انرژی در حدودeV باشد، احتمال اینکه الکترون طی پدیده فوتوالکتریک از لایه k اتمهای گاز جدا شود بیشتر است ( معمولا از گاز آرگون استفاده میشود که انرژی بستگی حدود 30eV است) همچنین اگر فرض شود که فوتوالکترون تمام انرژیاش را طی برخورد با مولکولهای گاز از دست بدهد و طی آن الکترونهای جدید خارج شود که تعداد ماکزیمم آن () است، این الکترونهای ثانویه در فاکتور ضرب میشوند که دلیل آن پدیده بهمنی است. همچنین با توجه به هندسه الکترودها در آشکارساز، ظرفیت که معادل چند پیکوفاراد است ایجاد میشود، پس بار کلی تغییر پتانسیلی در حدود = ایجاد میکند. افزایش زمانیِ تغییرات پتانسیل، به روانروی الکترونها و یونهای مثبت بستگی دارد[7]. در حضور میدان الکتریکی بارهای منفی به دلیل کمتر بودن جرمشان به اندازه بار سریعتر از یونهای مثبت که به کاتد میرسند، به سیمهای آند میرسند. این به معنی زمان خیزش سریع[26] است، یعنی الکترونها در حدود چند نانو ثانیه جمع میشوند در حالی که یونهای مثبت در حدود چند میکرو ثانیه جمع میشوند.
تمامی مطالب گفته شده تا به حال راجع به سیگنال مربوط به الکترودهای آشکارساز است. در واقع سیگنالی که مرتبط با اندازهگیری مکان است مربوط به رسیدن به انتهای خط تأخیر است. تمامی مدار هم ارز با یک مدار R-C است که C نشان دهندهی ظرفیت آشکارساز و R نشان دهنده امپدانس مشخصهی خط تأخیر است، ‏شکل (4-3) . این مدار به عنوان مشتقگیر عمل میکند، اگر RC⇾∞ یا بزرگتر از زمان عبور پالس باشد، شبکه مشتقگیر موثر نبوده و تمامی سیگنال در خروجی Delay-Line دیده میشود و اگر RC→0 یا بسیار کمتر از زمان عبور سیگنال باشد خروجی پالس سریع است و مربوط به مشتق زمانی شکل سیگنال است و چون با اندازهگیری زمان، مکان فوتون تعیین میشود، حالت دوم (RC→0) ترجیح داده میشود. البته مدار مشتقگیر دامنه پالس را تضعیف میکند پس باید یک مقدارمناسب ثابت زمانی انتخاب شود تا نرخ Signal/Noise خوبی بدست آید.

مدار معادل آشکارساز + خط تأخیرسیگنال بعد از گذشتن از خط تأخیر باید توسط مدارهای الکترونیکی مورد بررسی قرار بگیرد، تا پدیدههایی که در درون آشکارساز اتفاق میافتد به اطلاعاتی که راجع به مکان فوتون است تبدیل شود. مدار مربوطه در شکل زیر نشان داده شده است و در ادامه هر یک از اجزای الکترونیکی توضیح داده میشوند.
20789902419350TAC
00TAC

مبدل دامنه به زمان + ذخیرهسازی دادهها + نمایش دادههاپیشتقویت کننده[27]
دامنه پالس خروجی از خط تأخیر در حدود ولت است، اولین وظیفه پیشتقویت کننده این است که دامنه سیگنال را متناسب با سایر اجزای الکترونیکی تقویت کند.
تقویت کننده و تبعیضگر[28]
برای اندازهگیری دقیق زمان لازم است تا سیگنالی را که از پیشتقویت کننده گرفته میشود تقویت کرد، اینکار توسط تقویت کننده انجام میشود. برای تعیین دقیق زمان برهمکنش از تبعیضگر استفاده میشود که این تبعیضگر دامنه سیگنال را با دامنه از قبل تعیین شده مقایسه میکند، البته این دامنه از قبل تعیین شده بالاتر از سطح نویز است، بعد از مقایسه اگر دامنهی آن بالاتر از سطح از پیش تعیین شده بود یک پالس سریع منطقی تولید میکند ‏شکل (4-5) .

– (1)

2732405578104000
248031060388500
2395855-35623500
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده علوم انسانی
گروه آموزشی جغرافیا
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: جغرافیا گرایش: برنامه ریزی شهری
عنوان:
تحلیل فضایی بلوارهای شهری ( مطالعه موردی: بلوار شهید انصاری رشت)
استاد راهنما:
مهندس علی علیمرادی
نگارش:
هستی داودی
شهریور 1393240411057467500
سپاسگزاری
با تشکر و سپاس از درگاه ایزد متعال که از لطف بی پایانش باب اندیشیدن و تفکر در هستی و جلوه های آن را به رویم گشود. به راستی که آدمی با تفکر و تعقل، بر عجز بسیار خویش و بر توانایی و عظمت ذات الهی واقف می گردد و هیچ لذتی برتر از درک این حقیقت والا نیست که خدایت را با همه بزرگی بشناسی و شکرگزار نعمت های الهی او باشی.
این موقعیت را غنیمت می شمارم و از همه کسانی که به نحوی در رشد و بالندگی بنده نقش داشته اند قدردانی کنم. از خدای متعال توفیق روزافزون برای تک تک این عزیزان خواستارم:
مادرم که تمام زندگی ام
پدرم که کانون امید جوشانم
خواهرم که دوست و همراه همیشگی ام
از جناب آقای مهندس علی علیمرادی در سمت استاد راهنما، دکتر حسن پور و مهندس واهانیان به خاطر راهنمایی های دلسوزانه و کمک های بی دریغشان
سپاسگزارم
تقدیم به خانواده عزیزم که همواره پشتیبان و حامی من بوده اند
فهرست مطالب
عنوانشماره صفحه
چکیده ……………………………………………………………………………………………………………………….1
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………..2
فصل اول : کلیات تحقیق
بيان مسأله……………………………………………………………………………………………………….5
اهمیت و ضرورت تحقیق…………………………………………………………………………………6
اهداف تحقيق………………………………………………………………………………………………….6
فرضيه‌های تحقیق……………………………………………………………………………………………7
محدودیت ها و موانع تحقیق…………………………………………………………………………….7
مفاهیم و واژه ها……………………………………………………………………………………………..7
متغیرهای تحقیق……………………………………………………………………………………………..12
فصل دوم: مرور منابع/ ادبیات تحقیق/ پیشینه تحقیق
2-1) فرایند شکل گیری سیستم منظر شهری…………………………………………………………………14
2-2) جنبش های نخستین پیرامون تلفیق شهر با طبیعت……………………………………………….. 15
2-3) جایگاه طبیعت در شهرسازی نیمه اول قرن بیستم………………………………………………….16
2-4) عوامل موثر بر شکل گیری طراحی شهری در قرن 21……………………………………………17
2-5) بلوارهای شهری در ایران …………………………………………………………………………………..18
2-6) بلوارهای اولیه در جهان……………………………………………………………………………………..19
2-7) پیشینه تحقیق……………………………………………………………………………………………………20
2-7-1) سبزراه های داخلی………………………………………………………………………………………..20
2-7-1-1) بلوار کشاورز – تهران……………………………………………………………………………….20
2-7-1-2) بلوار میرداماد – تهران……………………………………………………………………………….20
2-7-1-3) بلوار پیروزی – مشهد……………………………………………………………………………….21
2-7-1-4) بلوار چمران – شیراز………………………………………………………………………………. 21
2-7-2) سبزراه های خارجی……………………………………………………………………………………….22
2-7-2-1) سایت لادفانس “La Defence” در پاریس……………………………………………………22
2-7-3-2) سبزراه قاهره- مصر ……………………………………………………………………………………23
2-7-4-3) پارک بلوار “Park Avenue” منهتن – نیویورک……………………………………………24
2-8) ویژگی های بلوارهای شهری………………………………………………………………………………25
2-8-1) مفرح بودن…………………………………………………………………………………………………… 25
2-8-1-1) گیاهان………………………………………………………………………………………………………25
2-8-1-2) آب…………………………………………………………………………………………………………..26
2-8-1-3) تابش آفتاب……………………………………………………………………………………………….27
2-8-1-4) سایه…………………………………………………………………………………………………………27
2-8-2) فضاهای نشستن…………………………………………………………………………………………….28
2-8-3) وسعت دید……………………………………………………………………………………………………30
2-8-4) ایمنی در کنش میان پیاده و سواره…………………………………………………………………….31
2-8-5) روان بودن……………………………………………………………………………………………………..35
2-9) ضوابط طرح بهسازی و نوسازی بلوار……………………………………………………………………41
2-9-1) فواصل…………………………………………………………………………………………………………..41
2-9-2) کاربری ها و فعالیت ها……………………………………………………………………………………41
2-9-3) حرکت پیاده و سواره………………………………………………………………………………………42
2-9-4) شکل بلوار……………………………………………………………………………………………………..45
2-9-5) بدنه ها و جداره ها………………………………………………………………………………………….45
2-9-6) کف……………………………………………………………………………………………………………….45
2-9-7) مبلمان شهری…………………………………………………………………………………………………46
2-9-8) نور………………………………………………………………………………………………………………..47
2-9-9) پوشش گیاهی…………………………………………………………………………………………………48
فصل سوم: روش اجرای تحقیق/ مواد و روشها
3-1) روش تحقیق و فرایند آن ……………………………………………………………………………………50
3-1-1) نوع روش تحقيق…………………………………………………………………………………………..50
3-1-2) روش گردآوري اطلاعات……………………………………………………………………………….50
3-1-3) ابزار گردآوري اطلاعات…………………………………………………………………………………50
3-1-4) روش تجزيه و تحليل اطلاعات……………………………………………………………………….50
3-2) متغیرهای تحقیق………………………………………………………………………………………………..51
3-2-1) متغیر مستقل………………………………………………………………………………………………….51
3-2-2) متغیر وابسته………………………………………………………………………………………………….51
3-3) ویژگی‌های جغرافیای طبیعی……………………………………………………………………………….51
3-3-1) موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی…………………………………………………………….51
3-3-1-1) شهرستان رشت………………………………………………………………………………………………….51
3-3-1-2) شهر رشت ………………………………………………………………………………………………………. 54
3-3-2) ویژگی‌های اقلیمی………………………………………………………………………………………….56
3-3-2-1) دمای هوا …………………………………………………………………………………………………57
3-3-2-2) رطوبت نسبی…………………………………………………………………………………………….58
3-3-2-3) بارندگی……………………………………………………………………………………………………58
3-3-3) منابع آب……………………………………………………………………………………………………….62
3-3-4 ) شیب شهر و جهت توسعه………………………………………………………………………………63
3-4) ویژگی‌های جغرافیای تاریخی………………………………………………………………………………65
3-4-1) وجه تسمیه و سابقه سکونت……………………………………………………………………………65
3-4-2) بررسی مراحل رشد شهری شهر رشت………………………………………………………………67
3-5) ویژگی‌های جغرافیای انسانی ………………………………………………………………………………70
3-5-1) تعداد و توزیع جمعیت…………………………………………………………………………………..70
3-5-2) نرخ رشد جمعیت………………………………………………………………………………………….73
3-5-3) بُعد و تراکم خانوار………………………………………………………………………………………..73
3-5-4) ترکیب سنی…………………………………………………………………………………………………..74
3-5-5) وضعیت سواد………………………………………………………………………………………………..76
3-5-6) ویژگی‌های اقتصادی………………………………………………………………………………………76
3-5-7) وضعیت اشتغال……………………………………………………………………………………………..77
3-5-8) مناطق، نواحی و محله‌های شهر رشت…………………………………………………………….78
3-5-9) ویژگی های کالبدی و فضایی…………………………………………………………………………79
3-5-10)  طرح هاي توسعه شهر رشت در آینده…………………………………………………………..80
3-6) وضع شبکه بندی خیابان ها و معابر پیاده شهر………………………………………………………..81
3-7) معرفی محدوده مورد مطالعه……………………………………………………………………………….85
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها و یافتههای تحقیق
4-1) مقدمه………………………………………………………………………………………………………………..91
4-2) سوالات عمومی پرسشنامه………………………………………………………………………………….92
4-2-1) جنسیت……………………………………………………………………………………………………….92
4-2-2) میزان سن…………………………………………………………………………………………………….93
4-2-3) وضعیت تاهل………………………………………………………………………………………………..94
4-2-4) سطح سواد………………………………………………………………………………………………….. 95
4-2-5) وضعیت اشتغال……………………………………………………………………………………………. 96
4-2-6) میزان تردد پاسخگویان در بلوار شهید انصاری رشت…………………………………………..97
4-3) بررسی فرضیه اول: بلوار شهید انصاری سرسبزی، امکان تفریح و دلبازی
لازم را ندارد……………………………………………………………………………………………………………. 98
4-3-1) مناسب بودن سرسبزی و پوشش گیاهی موجود در بلوار شهید انصاری رشت……… 98
4-3-2) میزان تاثیر بوستان ملت در ایجاد روحیه تفرجی در بلوار شهید انصاری رشت………100
4-3-3) تاثیر کاربری های موجود در بلوار شهید انصاری به تشویق شهروندان در
گذراندن اوقات فراغت خود و قدم زدن در آن………………………………………………………………101
4-3-4) فضاهای نشستن در بلوار شهید انصاری رشت……………………………………………………104
4-3-5) مناسب بودن کف سازی پیاده رو ها در بلوار شهید انصاری رشت………………………..105
4-4) بررسی فرضیه دوم: بلوار شهید انصاری از ایمن بودن سواره در برابر
پیاده و از ایمن بودن پیاده در برابر سواره برخوردار نیست………………………………………………108
4-4-1) چگونگی تعیین گذر عرضی عابرین در سواره رو در بلوار شهید انصاری رشت……..108
4-4-2) میزان تاثیر پوشش گیاهی در برقراری ایمنی در بلوار شهید انصاری رشت علاوه
بر نقش زیباسازی آن………………………………………………………………………………………………….108
4-4-3) لزوم ارتباط کاربری های دو طرف بلوار شهید انصاری رشت……………………………….110
4-5) بررسی فرضیه سوم: بلوار شهید انصاری از وضوح مسیر و امکان حرکت
بی وقفه سواره برخوردار نیست…………………………………………………………………………………..112
4-5-1) امکان حرکت بی وقفه خودروها در بلوار شهید انصاری رشت…………………………….112
4-5-2) طراحی مسیرهای جداگانه برای دوچرخه ها در بلوار شهید انصاری رشت…………….113
4-5-3) وجود پارکینگ کافی با توجه به تنوع کاربری های موجود در بلوار شهید
انصاری رشت……………………………………………………………………………………………………………114
فصل پنجم : بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1) آزمون فرضیه ها…………………………………………………………………………………………………117
5-1-1) فرضیه اول: بلوار شهید انصاری سرسبزی، امکان تفریح و دلبازی
لازم را ندارد……………………………………………………………………………………………………………..117
5-1-2) فرضیه دوم: بلوار شهید انصاری از ایمن بودن سواره در برابر
پیاده و از ایمن بودن پیاده در برابر سواره برخوردار نیست…………………………………………….. 117
5-1-3) فرضیه سوم: بلوار شهید انصاری از وضوح مسیر و امکان حرکت
بی وقفه سواره برخوردار نیست…………………………………………………………………………………….118
5-2) نتیجه گیری………………………………………………………………………………………………………..119
5-3) پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………….. 120
فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………………..123
فهرست جداول
عنوانشماره صفحه
جدول2-1) مفرح بودن بلوارهای شهری…………………………………………………………………………38
جدول2-2) ایمنی بلوارهای شهری………………………………………………………………………………. 39
جدول 2-3) روان بودن بلوارهای شهری………………………………………………………………………..40
جدول 3-1) دمای هوای شهر رشت……………………………………………………………………………..57
جدول 3-2) رطوبت نسبی شهر رشت…………………………………………………………………………..58
جدول 3-3) میانگین دما و بارش برای آب و هوای رشت در سال 2013 میلادی………………..60
جدول 3-4) رشد جمعیت شهر رشت از طی سالهای 1355 تا 1390………………………………..70
جدول 3-5) نرخ رشد جمعیت شهر رشت طی سالهای 1390 – 1335 …………………………..73
جدول 3-6) تعداد خانوار و بعد خانوار در سالهای 1390- 1355……………………………………..74
جدول 3-7) ترکیب سنی جمعیت شهر رشت در سرشماری سال 90………………………………..74
جدول 3-8) درصد باسوادان شهر رشت در سرشماری 1390 به تفکیک جنس…………………..76
جدول 3-9) وضعیت اشتغال شهر رشت در سرشماری 1390 به تفکیک جنس…………………77
جدول 3-10) ویژگی های بلوار شهید انصاری در یک نگاه ……………………………………………89
جدول 4-1) جنسیت…………………………………………………………………………………………………..92
جدول 4-2 ) میزان سن ……………………………………………………………………………………………..93
جدول 4-3) وضعیت تاهل ……………………………………………………………………………………… 94
جدول 4-4) سطح سواد………………………………………………………………………………………………95
جدول 4-5) وضعیت اشتغال……………………………………………………………………………………….96
جدول 4-6) میزان تردد در بلوار شهید انصاری رشت……………………………………………………..97
جدول 4-7) میزان سرسبزی و پوشش گیاهی بلوار شهید انصاری رشت………………………….. 99
جدول 4-8)میزان تاثیر بوستان ملت در ایجاد روحیه تفرجی در بلوار شهید انصاری رشت…..100
جدول 4-9) تاثیر کاربری های موجود در بلوار شهید انصاری در حضور شهروندان……………..103
جدول 4-10) میزان مناسب بودن کف سازی پیاده رو ها در بلوار شهید انصاری رشت…………106
جدول 4-11 ) میزان ارتباط کاربری های دو طرف بلوار شهید انصاری رشت…………………….111
جدول 4-12 ) امکان حرکت بی وقفه خودروها در بلوار شهید انصاری رشت……………………112

فهرست نمودارها
عنوانشماره صفحه
نمودار 3-1) میانگین دما برای آب و هوای رشت در سال 2013 میلادی……………………………57
نمودار 3-2) میانگین بارش برای آب و هوای رشت در سال 2013 میلادی………………………..58
نمودار 3-3 ) میانگین دما و بارش برای آب و هوای رشت در سال 2013 میلادی………………61
نمودار3-4) جمعیت شهر رشت در سرشماری 1390………………………………………………………71
نمودار 4-1) جنسیت…………………………………………………………………………………………………..92
نمودار 4-2 ) میزان سن……………………………………………………………………………………………….93
نمودار 4-3) وضعیت تاهل………………………………………………………………………………………….94
نمودار 4-4) سطح سواد………………………………………………………………………………………………95
نمودار 4-5) وضعیت اشتغال……………………………………………………………………………………….96
نمودار 4-6) میزان تردد در بلوار شهید انصاری رشت……………………………………………………..97
نمودار 4-7) میزان سرسبزی و پوشش گیاهی بلوار شهید انصاری رشت…………………………….99
نمودار 4-8) میزان تاثیر بوستان ملت در ایجاد روحیه تفرجی در بلوار شهید……………………..100
نمودار 4-9 ) تاثیر کاربری های موجود در بلوار شهید انصاری در حضور شهروندان…………..103
نمودار 4-10 ) میزان مناسب بودن کف سازی پیاده رو ها در بلوار شهید انصاری رشت………107
نمودار 4-11 ) میزان ارتباط کاربری های دو طرف بلوار شهید انصاری رشت…………………….111
نمودار 4-12 ) امکان حرکت بی وقفه خودروها در بلوار شهید انصاری رشت……………………113

فهرست شکل
عنوانشماره صفحه
شکل 2-1) سیستم منظر شهری در فرایند تعامل انسان- محیط………………………………………….15
شکل 2-2) فضاهای نشستن در بلوارهای شهری…………………………………………………………….28
شکل 2-3 ) نحوه چیدمان پیاده رو و سواره روی کندرو و تندرو در بلوارهای شهری…………42
شکل2-4) نمایی کلی از plan یک بلوار………………………………………………………………………..43
شکل 2-5) ایجاد باند مخصوص دوچرخه سواری در حاشیه باند کندرو……………………………44
فهرست عکس
عنوانشماره صفحه
عکس 2-1) نمونه ای از جداسازی مسیر رفت و برگشت در بلوار زند شیراز………………….33
عکس 2-2) ایجاد باند مخصوص دوچرخه سواری در حاشیه باند کندرو…………………………44
عکس 2-3) نمایی از فضای نشستن در بلوار کشاورز تهران……………………………………………47
عکس 2-4) نمایی از بلوار طاق بستان در کرمانشاه………………………………………………………..48
عکس 3-1) نمایی از بوستان ملت واقع در بلوار شهید انصاری رشت………………………………88
عکس 3-2) احداث کمپینگ در بوستان ملت شهر رشت………………………………………………..89
عکس 4-1) نمایی از بوستان ملت واقع در بلوار شهید انصاری رشت………………………………91
عکس4-2) نمونه ای از سرسبزی و پوشش گیاهی در بلوار شهید انصاری رشت……………….98
عکس 4-3) نمونه ای از انواع تنوع و تناسب کاربری های موجود در بلوار شهید
انصاری رشت (1) …………………………………………………………………………………………………..102
عکس 4-4) نمونه ای از انواع تنوع و تناسب کاربری های موجود در بلوار شهید
انصاری رشت (2) …………………………………………………………………………………………………..102
عکس 4-5 ) تاثیر کاربری های موجود در بلوار شهید انصاری در حضور شهروندان………….104
عکس4-6 ) پیاده رو در بلوار شهید انصاری رشت (1)…………………………………………………..105
عکس 4-7) پیاده رو در بلوار شهید انصاری رشت (2)…………………………………………………..106
عکس 4-8)ناکافی بودن پوشش گیاهی موجود در بلوار شهید انصاری در ایجاد امنیت (1)….109
عکس 4-9) ناکافی بودن پوشش گیاهی موجود در بلوار شهید انصاری در ایجاد امنیت (2)…110
عکس4-10 ) عدم وجود پارکینگ کافی در بلوار شهید انصاری رشت در حوزه منطقه 1…….115
عکس4-11) عدم وجود پارکینگ کافی در بلوار شهید انصاری رشت در حوزه منطقه 3……..115
فهرست نقشه ها
عنوانشماره صفحه
نقشه 3-1) نقشه شهرستان رشت به تفکیک دهستان ها و بخش ها……………………………………52
نقشه 3-2) نقشه تقسیمات استان گیلان به تفکیک شهرستان در سال 1390………………………..53
نقشه 3-3) نقشه کل رشت……………………………………………………………………………………………………55
نقشه 3-4) نقشه اقلیم شهرستان رشت…………………………………………………………………………………..56
نقشه 3-5) سطوح همباران شهرستان رشت……………………………………………………………………………59
نقشه3-6) درصد و جهت شیب معابر……………………………………………………………………………64
نقشه 3-7) مراحل توسعه شهر رشت…………………………………………………………………………..69
نقشه 3-8) تراکم جمعیتی……………………………………………………………………………………………72
نقشه 3-9) مراحل توسعه شهر رشت در دوره های مختلف……………………………………………..83
نقشه 3-10) بلوار شهید انصاری رشت(1)……………………………………………………………………..86
نقشه 3-11) بلوار شهید انصاری رشت(2)……………………………………………………………………..87
چکیده
با توجه به موقعیت و جایگاه خاص بلوارها در محیط های شهری علاوه بر کارکردی که به لحاظ عبور و مرور و حمل و نقل در شهر دارا می باشند، این مسیرهای شهری باید دارای پتانسیل های مطلوب زیست محیطی چون فضاهای سبز، پیاده راه ها و سواره راه های مناسب و ایمن ، مسیری دلباز و مفرح و مواردی از این دست باشند. اما از طرفی با رشد روز افزون شهرنشینی و افزایش جمعیت شاهد کمرنگ شدن نقش فضاهای سبز در بلوارهای شهری شده ایم و از طرف دیگر عدم توجه مسئولین و کمبود و یا نبود دانش لازم به ویژگی های خاص بلوارهای شهری موجب شده تا امروز بلوارهای شهری در ایران از لحاظ زیبایی، وضوح مسیر و ایمنی و دیگر خصایص خاص بلوارهای شهری هیچ گونه تناسبی با اصول شهرسازی بلوارها نداشته باشند.
این تحقیق نیز با توجه به اهمیت بلوارها در فضاهای شهری به تحلیل فضایی بلوار شهید انصاری رشت پرداخته است. روش تحقیق در پایان نامه حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی می باشد و بخش عمده داده های استفاده شده از طریق مشاهدات میدانی، مطالعات کتابخانه ای و تهیه پرسشنامه جمع آوری شده است. نتایج بررسی ها نشان می دهد که بلوار شهید انصاری رشت مانند بسیاری از دیگر بلوارهای موجود در شهر رشت تنها نام بلوار را یدک می کشد و فاقد ویژگی ها و استانداردهای یک بلوار شهری می باشد.
کلید واژه ها: بلوارهای شهری، فضاهای سبز، وضوح مسیر، ایمنی
2556510768985002556510105283000
مقدمه
روند شهرنشینی و کلان شهرگرایی به مراتب با رشد سریع تر از جمعیت جهان در حال اتفاق است. به ویژه رشد شهرهای بزرگ به یکی از مهمترین چالش های بزرگ شهری در کشورهای درحال توسعه بدل شده است (آخوندی، 1387،16) . فن آوری های نوین و تراکم جمعیت در شهرها باعث توسعه شهر و رشد فیزیکی آن می باشد. امکانات روزافزون زندگی از جمله فعالیت های صنعتی و خدماتی در شهر باعث جذب جمعیت و مهاجرت نیروهای جویای کار شده و شکل جدیدی را در توسعه های شهری ایجاد می نماید. در جریان این روند تغییر شکل و توسعه فضایی، فضاهای سبز بلعیده شده و همواره از وسعت آن کاسته می شود.
بلوارهای شهری که زاییده از همین روند شدید توسعه شهری در دهه های اخیر هستند امروزه به عنوان یکی از عناصر غیرقابل انکار در هر فضای شهری خودنمایی می کنند. بدیهی است توجه به استمرار جریان و ترافیک شهری در عین توجه به منظر شهری حاشیه این شریان ها می توانند در مسیر نیل به فضای شهری پایدار همواره مفید واقع شود. با توجه به آنکه پیاده روی در نوع خود قدیمی ترین شکل جابه جایی انسان در فضاست، می توان آن را به عنوان حق طبیعی استفاده کنندگان از فضای شهری دانست (Bohl، 2000، 786).
با توجه به التقاط و حضور دو دیدگاه پیاده محور و اتومبیل محور در مبانی شهرسازی و نقش و تاثیر پارکها و فضاهای سبز عمومی در زندگی شهری و علی الخصوص التزام تبیین این دو عرصه در کنار هم که لزوما در شریان هایی چون بزرگراه ها و بلوارها و خیابان ها شکل می گیرد (معین، 1386، ص17) توجه به این موارد بیش از پیش احساس می شود. بلوارهای شهری از جمله بخش های مهم و اثرگذار در بحث منظر شهری هستند که می بایست همواره و در تمام عرصه ها مورد توجه قرار گیرد.
پایان نامه حاضر تلاشی است جهت بیان تعریف دقیقی از بلوار ، ویژگی ها و خصوصیات آن و به همراه مطالعه موردی بلوار شهید انصاری رشت. در کل مطالب این پایان نامه در پنج فصل به شرح زیر خلاصه می شود:
فصل اول: این فصل طرح تحقیق را بیان می کند و شامل اهداف، فرضیه ها، روش تحقیق، اهمیت و ضرورت می باشد. واژه ها، مفاهیم و محدودیت ها و موانع تحقیق نیز در این فصل ذکر شده است.
فصل دوم: در این فصل چهارچوب نظری پژوهش، مشکلات و کمبودها، بایدها و نبایدها مورد بررسی قرار می گیرد.
فصل سوم: در این فصل مشخصات جغرافیایی محدود مورد نظر و شناخت وضع موجود مورد بررسی قرار می گیرد.
فصل چهارم: این فصل شامل یافته های تحقیق می باشد. در کل اطلاعاتی که از طریق تکمیل پرسشنامه، مشاهده مستقیم محدوده و بررسی عکس ها به دست می آید را بیان می دارد.
فصل پنجم: این فصل شامل ارائه نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل مطالب جمع آوری شده، نتیجه گیری و ارائه راهکارها و پیشنهادات می باشد.
فصل اول:
کلیّات تحقیق
252222071374000
بيان مسأله
کلمه بلوار امروزه به لفظی به ظاهر آشنا تبدیل شده است. شهردار هر شهر بزرگ یا کوچکی علاقه وافری به ایجاد معابری به این نام از خود نشان می دهد ولی متاسفانه اکثر بلوارهای شهری فقط تابلوی بلوار را یدک کشیده و اثری از مشخصات واقعی و حال و هوای مورد انتظار در آن به مشام نمی رسد.
هر کجا که مسیری را امتدا می دهند و زمین های اطراف اجازه تعریض شدید آن را می دهد و آن را به خیابان سریع السیری تبدیل می کند، برای جلوگیری از تصادفات خودروها، باندهای رفت و برگشت را توسط موانع فیزیکی بتنی از یکدیگر جدا می کند، بلوار می نامند. شاید دلیل اصلی فقدان یک تصویر ذهنی درست، ناشی از آن است که معبری با مشخصات ویژه یک بلوار در ذهن مدیران و مهندسان ما وجود ندارد و به استثنای چند خیابان چهارباغ در تاریخ خود با چنین فضایی برخورد ملموس نداشته اند. بنابراین در هنگام تصمیم سازی و تصمیم گیری جهت پیاده سازی یک بلوار شهری عناصر آن از جمله وجود بناهای درشت دانه، سرسبزی بلوار، حضور پیاده در حال گردش، آرامش بلوار، تنوع نسبی فعالیت ها و غیره را فراموش کرده و به احداث فضائی می پردازند که کوچکترین شباهت و سنخیتی با مفهوم بلوارهای روز دنیا ندارند.
سیر تحول تدریجی در غرب این فرصت را در اختیار شهروندان قرار داد که تصویر ذهنی خود از این فضای شهری را همگام با تغییرات آن به هنگام نگاه دارند. اما در ایران بدون طی چنین مراحلی مستقیما از آنچه امروز در غرب بلوار خوانده می شود گرته برداری گردید و جالب تر اینکه این گرته برداری نیز ناقص صورت گرفت تا جایی که هر شهروند مسیری را که سه ردیف درختکاری شده است، بلوار تلقی می کند و بالعکس هر مدیر شهری، محور پهنی را که خودروها بتوانند با سرعت زیاد در آن حرکت کنند، بلوار می نامند. نه حضور حیاتی پیاده در آن مدنظر قرار می گیرد و نه تاثیر کاربری های همجوار آن مورد توجه قرار دارد. حاصل این بی توجهی ها معابری هستند که نه سرسبز می باشند و نه محل حضور مردم. پیاده روها کم عرض اند و به خاطر وجود کاربری های ریزدانه تجاری، شلوغ و مغشوش هستند.
بلوارها در تعريف درست شهري‌شان، معمولا در يك راستاي مستقيم از يك نقطه مهم شهري شروع و به نقطه مهم ديگر مي‌رسند و بايد ميان این دو نقطه شروع و پایان آن پیاده رویی مناسب براي پياده‌روي كه حركت غالب در بلوار است، وجود داشته باشد. در واقع پیاده روهای کم عرض و مهجور در شان هیچ فضای شهری نیست چه برسد به بلوار اما متاسفانه چون فرض نادرست بر عدم حضور مردم و عدم گذر عرضی از خیابان است، از پیاده رو ها کاسته شده و به باند سواره اضافه شده است. نه از تندرو و کندرو خبری است و نه از درختان سرسبز و بلندی که دالان بهشت را تداعی نماید. علاوه بر این رانندگان نیز از اوضاع بلوارهای ما راضی نیستند. آنها نمی دانند که در یک بزرگراه شهری در حال رانندگی هستند یا در یک تفرجگاه. هر لحظه خطر پریدن کودک یا عابری به وسط خیابان وجود دارد.
بلوار شهید انصاری رشت که در سال 1370 به شکل بلوار درآمده است، از طرفی چون مسیر رفت از این بلوار به سمت جاده انزلی از قبل احداث شده بود و از طرف دیگر برای کم کردن مخارج در زمان توسعه و بهبود شرایط این مسیر، بلوارسازی تنها در یک سمت از این مسیر اجرا شد. بنابراین با این شرایط این سوال پیش می آید که آیا بلوار شهید انصاری رشت کارکرد یک بلوار شهری را دارد؟
اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به موقعیت و جایگاه خاص بلوارها در محیط های شهری علاوه بر کارکردی که به لحاظ عبور و مرور و حمل و نقل در شهر دارا می باشند، هم اکنون دیگر عملکردها نیز در حاشیه آنها صورت می پذیرد. این مسیرهای شهری گاها در صورت دارا بودن پتانسیل های مطلوب زیست محیطی در حاشیه خود چون فضای سبز، پیاده راه ها، آب و هوای مناسب، عرصه های باز و چند عملکردی و مواردی از این دست، می توانند در قالب محورهای سبز در بافت های شهری نیز ایفای نقش کنند. چنین عملکردی مازاد بر کارکرد اولیه، خود لزوم ساماندهی و طراحی بافت سبز در حاشیه بلوارهای شهری را بارز می نماید.
در زمینه علل و ضرورت انجام تحقیق به طور خاص می توان به بحث منظر شهری در کلان قضیه و پارک حاشیه های بلوارهای شهری در خرد موضوع اشاره نمود. بدیهی است مفاهیم و واژگانی چون منظر شهری، فضای سبز، پیاده راه ها و مواردی از این دست به طور غیر مستقیم با موضوع در ارتباطند. (پ.بقائی، ه.اخوت، م.انصاری، د.فرقانی ،1390،227- 228)
امروزه به دلیل حاکمیت شعور عام در موضوع شبکه های دسترسی و خاصه بلوارهای شهری موجب مسائل و مشکلات عدیده حمل و نقل درون شهری شده است. این پایان نامه در راستای شناساندن نقش و اهمیت و رسالت اصلی بلوارهای شهری می باشد تا شاهد بهبود فضاهای شهر باشیم.
اهداف تحقيق
بهبود وضعیت فضاهای شهری موجود، بر مبنای اصول زیباشناختی و مبانی و روشها و فنون طراحی شهری، در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان نقش بسزایی داشته و سطح رضایت مندی و سلامت روحی و جسمی جامعه را افزایش میدهد. این امر با بهره مندی از تجارب برجسته در موارد مشابه و براساس شناخت صحیح از فضای شهری، و تحلیل درست فضا امکانپذیر بوده است (برگرفته شده از وبسایت انجمن طرفداران توسعه بندرانزلی) که به ویژه این موضوع در بلوارهای شهری اهمیت خاص خود را دارد. از این لحاظ تعدادی از اهداف این پایان نامه بدین شرح است:
بیان تعریفی جامع و روشن از مفهوم بلوار و ایجاد ذهنیت درست از آن
معرفی بلوار به عنوان مکانی ایمن ، سرسبزی و مفرح و روان برای پیاده ها و سواره ها
شناخت و تجزیه و تحلیل بلوار شهید انصاری از نظر فرم، کاربری و معنا
فرضيه‌های تحقیق
1-5-1: بلوار شهید انصاری سرسبزی، امکان تفریح و دلبازی لازم را ندارد.
1-5-2: بلوار شهید انصاری از ایمن بودن سواره در برابر پیاده و از ایمن بودن پیاده در برابر سواره برخوردار نیست.
1-5-3: بلوار شهید انصاری از وضوح مسیر و امکان حرکت بی وقفه سواره برخوردار نیست.
محدودیت ها و موانع تحقیق
نبود نقشه های مورد نیاز از محدوده که شامل پیاده رو، سواره رو، عناصر مبلمان شهری و تمامی جزئیات باشد
عدم وجود منابع و اطلاعات دسته بندی شده در خصوص کاربری عناصر موجود
ضعف همکاری بعضی از سازمانها و ادارات در ارائه اطلاعات
مفاهیم و واژه ها
شهر: مجموعه ای از احجام و فضاهایی که بر روی هم کالبدی منسجم و پیوسته را تشکیل می دهند.(محمودی،1381،ص59)
مفهوم شهر عموماً برای توصیف پدیدههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بکار رفته است. (فیالکوف،1383،ص 13)
شهرزیستگاهی است انسان ساخت و در زیر یک قدرت سیاسی مشخص،که تمرکز جمعیتی نسبتاً پایداری را درون خود جای می دهد، فضاهایی ویژه بر اساس تخصصهای حرفهای به وجود می آورد، تفکیکی کمابیش مشخص و فزاینده میان بافت های مسکونی و کاری ایجاد می کند و فرهنگی خاص را به مثابه حاصلی از روابط درونی خویش پدید می آورد که درون خود خرده فرهنگ های بی شمار را حمل می کند (فکوهی،1383،ص 29).
فضا: از نظر ارسطو، فضا مجموعه ای از مکان هاست و زمینه ای است پویا با اعراض کیفی متفاوت. این اعراض و آن زمینه، فضا را با اصالت عمل تنظیم کرده و اسلوب می بخشد (نوربرگ شولتز،1354،ص 80).
فضا حجم مکانی و زمانی مجموعه ای از تمام فعالیتهایی است که انسان در راه تسلط بر طبیعت و برای بقای خود انجام می دهد به عبارتی دیگر منظور فضایی است اقتصادی و اجتماعی که منعکس کننده تمام هستی جوامع انسانی است(اشکوری،1385،ص20).  
لوفبور فضا را یک تمامیت تاریخی و یک تولید اجتماعی می داند که از یک سو تجربه تاریخی و از سوی دیگر تجربه زندگی روزمره ماست (فکوهی،1383،ص 239).
تحلیل فضایی : تحلیل فضایی دانش قانونی«Nomthetique» است. بدین معنی که هویت شکل خارجی فضاهایی را که تکرار می‌شوند و ساختارهایی که در بسیاری از مکان‌ها و یا در سطوح متفاوت وجود دارند، مورد آزمون قرار می‌دهد و از همین جا سعی می‌کند با گذر از الگوها و نمونه‌ها به شکل بندی قوانین عمومی، حداقل به اصول سازمان دهی فضایی برسد و با تکیه بر اندیشه و تفکر تئوریکی و هر چند که بدون شناخت تباین قوی فضایی نباشد، خود را از رویکردهای جزء نگاری «Idiographique» که ویژگی‌ها و خصوصیات فضایی را مشخص می‌کند، جدا سازد.( ژان ژاك باوو، دكتر يداله فريد، 1386)
تحلیل فضا یا space study شاخه‌ای نوظهور از تحلیل گفتمان است که به جای تحلیل ساختارها و گوهرهای معنایی یک متن‏، یک موقعیت عینی تجلی یافته در یک فضای کالبدی را موضوع مطالعه قرار می‌دهد. پیش از هر چیز، ضروری است مفهوم فضا و تفاوت آن با مکان را تشریح کنیم. هنگامی که از مکان سخن می‌گوییم‏‌، عموماً یک فضای کالبدی صرف را مد نظر داریم؛ مثلاً یک دانشگاه، یا مسجد از حیث نوع معماری و ساختارهای کالبدی. اما هنگامی که از فضا سخن می‌گوییم، تعاملات پیچیده میان آن کالبد و ارتباطات اجتماعی و قواعد و ارزش‌های و نگرش‌های منتشر در مکان یاد شده را نیز مد نظر قرار می‌دهیم. یک تفاوت مهم دیگر میان فضا و مکان، موقعیت و جایگاه سوژه کنشگر است. در مقوله مکان، همه چیز مستقل از سوژه‌های بازیگر در موقعیت مد نظر قرار می‌گیرند. مثلاً هنگامی که مکان یک مسجد سخن به میان می‌آید، نمازگزاران چندان مد نظر نیستند، مگر به منزله اشغال کنندگان موقعیت‌های خاص در مکان. اما در مقوله فضا، همه چیز از منظر و ترجیحات حسی سوژه‌های بازیگر مورد توجه قرار می‌گیرد. مثلاً در یک مسجد، چند و چون فضا، از چشم بازیگران مد نظر است. حتی ابعاد یک مسجد در تحلیل فضایی، از چشم بازیگران و مشارکت کنندگان در فضا مد نظر است.
 تحلیل فضا که به تازگی در مطالعات فرهنگی و به منزله شاخه‌ای از تحلیل گفتمان مد نظر قرار گرفته است‏‌، رویکرد مکملی است که می‌تواند جایگاه موقعیت‌های انسانی را در چند و چون مناسبات انسانی و از آن جمله مناسبات قدرت، بازنمایی کند. (دکتر محمد جواد غلامرضاکاشی استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی)
فضای شهری: فضای شهری از جمله عناصر بافت شهری است که در ادوار مختلف به همراه تاریخ یک ملت به وجود می آید، شکل می گیرد و دگرگون می شود. (پ.بقائی، ه.اخوت، م.انصاری، د.فرقانی، ص 42،1390)
فضای شهری درواقع چیزی نیست جزء فضای زندگی روزمره  شهروندان که هر روز به صورت آگاهانه و ناآگاهانه در طول راه از منزل تا محل کار ادراک می شود(پاکزاد،1376،32). همچنین فضای شهری ساختاری سازمان یافته و واجد نظم که بصورت بستری کالبدی برای فعالیت های انسانی درآمده و قابلیت حمل روابط اجتماعی و اهداف فرهنگی را داراست (شیخی،1380).
فضای باز شهری: به فضایی گفته می شود که داخل محدوده اراضی شهری واقع و دارای کاربری تعریف شده باشد. این فضا باید قابل دسترس بوده و توسط یک نهاد مسئول اداره شود و یا تحت نظارت باشد. (Woolley، 2003)
فضای سبز شهری: فضای سبز شهری بخشی از فضای باز شهری است که عرصه های طبیعی یا اغلب مصنوعی آن زیر پوشش درختان، درختچه ها، بوته ها، گلها، چمن ها و سایر گیاهانی است که بر اساس نظارت و مدیریت انسان، با درنظرگرفتن ضوابط، قوانین و تخصص های مرتبط با آن برای بهبود شرایط زیستی، زیستگاهی و رفاه شهروندان، حفظ و نگهداری یا احداث می شود. (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور،1380)
به طور كلي رستني هاي سبز روي زمين را به دو صورت طبيعي و مصنوعي تقسيم مي كنند:
الف: فضاهاي سبز طبيعي شامل چمنزارها و جنگل ها
ب: فضاهاي سبز مصنوعي. (آشنايي با فضاي سبزشهري، شماره 4 ،137)
مبلمان شهری: عبارت است از پوشش زمين، المان نشستن ،روشنايي ها، تابلوهاي اطلاع رساني، محدود كننده سايبان ها ،كيوسكها و سازه هاي هنري که سبب آسايش، اطلاع ، راحتي، تردد، ايمني، سرگرمي و استراحت شهروندان مي گردند. (شهرداری مشهد،واژه ها و تعاریف حوزه خدمات شهری،1389)
بلوار: ( Boulevard ) لغتی فرانسوی است که معادل Bollwerk آلمانی و Bulwork انگلیسی به معنای دیوار دفاعی شهر می باشد. این اصطلاح نخستین بار زمانی به کار رفت که لوئی چهاردهم در نیمه دوم قرن هفدهم دستور احداث بلوار را در محل دیوار دفاعی پاریس که برچیده شده بود صادر کرد. (پاکزاد، 1391،187)
بلوارها در تعريف درست شهري‌شان، معمولا در يك راستاي مستقيم از يك نقطه مهم شهري شروع و به نقطه مهم ديگر مي‌رسند. بلوارها معمولا طول خيلي زيادي ندارند، چون بايد ميان اين دو نقطه مهم مناسب براي پياده‌روي كه حركت غالب در بلوار است، باشند. بلوارها بايد مسيرهايي مناسب براي حركت‌هاي پياده و سواره باشند، ضمن آنكه ظرفيت لازم براي حركت‌هاي فرعي مثل دوچرخه‌سواري و حتي درشكه‌سواري را هم داشته باشند. به همين دليل است، كه عرض آنها به خصوص در نسبت با طول‌شان چندان كم نيست.
اهميت بلوارها در همه دنيا، به مناسبات اجتماعي است كه درون آنها اتفاق مي‌افتد و رفت‌وآمد و برقراري ارتباط ميان پياده‌ها و سواره‌ها تا حدی است كه بلوار را متفاوت از هر معبر و گذر شهري ديگري مي‌كند.
پیاده راه: خیابان های پیاده برای نخستین بار در اواخر دهه 1940 در شهرهای اروپا به وجود آمده پس از جنگ جهانی دوم و در جریان بازسازی خرابی های جنگ و نوسازی مراکز تاریخی شهرها اندیشه جداسازی معابر پیاده و سواره شکل گرفت. (پاکزاد، 1391، 273)
پياده رو، مهمترين شبكه دسترسي است. اين شبكه از آن جهت مهم است كه در مقياس حركت انسان قرار دارد و از اين رو بايد از ديدگاه سهولت در حركت، كاملاً بي مانع باشد. (كتاب سبز شهرداري، طراحي فضاها و مبلمان شهري، جلد دوازدهم، وزارت كشور، سازمان شهرداري ها ،ص 137)
در بسیاری از مناطق شهری ، نظیر نواحی تجاری ، مراکز خرید و مکان تفریحی ، وقتی طول سفر کوتاه و جابه جایی راحت باشد ، وجود پیاده رو اهمیت دارد. اصولاً تعداد عابران در شهرها از افرادی که از وسایل نقلیه استفاده می کنند بیشتر است. این مورد در بلوارهای شهر هم صدق می کند.
در میان کلیه سفرهای انجام شده در یک شهر، سفرهای پیاده همیشه مهمترین روش انجام سفر بوده و خواهد بود. پیاده روی بخشی از انجام تمامی سفرهای روزانه شهروندان است. طبق آمار ارایه شده در شهرهای بزرگ ایران 50% و در شهرهای کوچک و متوسط 75% سفرها پیاده انجام می شود. لذا عابرین پیاده بایستی به عنوان عنصر اصلی سیستم های حمل و نقل درون شهری در طراحی ها مدنظر قرار گیرند. (پاکزاد، 1391، 272)
سواره رو: قسمتي از سطح راه است كه براي تردد يا توقف وسايل نقليه اختصاص يابد. (آيين نامه راهنمايي و رانندگي مناطق آزاد تجاري – صنعتي جمهوري اسلامي ايران9/7/1373، مصوب هييت وزيران)
سواره رو، قسمتى از سطح نهایى روسازى راه (شنى، آسفالتى یا بتنى) است که براى حرکت و عبور وسایل نقلیه بکار مى رود. این قسمت از کف راه، از شانه که معمولاً به توقف یا عبور اضطرارى خودروها اختصاص دارد، متمایز است. در راه هایى که سواره رو آسفالتى یا بتنى دارد، شانه، اعم از آنکه رویه دار یا بدون رویه باشد، به صورت نوارى درکنار سواره رو قرار دارد و از آن متمایز است، ولى در رویه هاى شنى، سراسر کف راه(شانه و سواره رو) یکپارچه است و نوار واحدى را تشکیل مى دهد. (آیین نامه طرح هندسی راه های ایران، نشریه شماره 415)
متغیرهای تحقیق
بلوارهای شهری : متغیر مستقل
تحلیل فضایی : متغیر وابسته
فصل دوم:
2606675664972000مرور منابع/ ادبیات تحقیق/ پیشینه تحقیق
2-1) فرایند شکل گیری سیستم منظر شهری
برای ابهام زدایی از مفهوم “منظر شهری” و دیگر مفاهیم مرتبط لازم است جایگاه این مفهوم در فرایند تعامل میان انسان و محیط تشریح گردد. مدل ذهنی روابط میان انسان و محیط نشان می دهد که یک رابطه دو طرفه میان ویژگی های محیط شهری از یک سو و ادراک، شناخت و ارزیابی و رفتار انسانی از سوی دیگر وجود دارد (رضازاده،55،1385). در مرحله نخست محیط شهری، هندسه و ویژگی های مملوس خود، نظیر ویژگی های بصری، صوتی، بو و غیره را در معرض حواس پنجگانه انسان قرار می دهد. در این مرحله اصطلاحا محیط شهری توسط فرد مورد “ادراک” قرار می گیرد. محصول تعامل در این ادراک یا (Perception) مرحله پدیده هایی است که از آن با لفظ منظر شهری نام برده می شود که به منظور عدم اختلاط با (Cityscape) دیگر مفاهیم مرتبط، در این مطالعه از اصطلاح “منظر عینی شهر” استفاده می نماییم.
در مرحله دوم محیط شهری توسط فرد مورد شناخت قرار می گیرد. در این مرحله ذهن فرد بر اساس داده های محیطی، طرح واره های ذهنی، تجارب و خاطرات قبلی تصویری از محیط ساخته و معنای معینی را به محیط الصاق می نماید. محصول تعامل میان محیط شهری و ذهن فرد، پدیده ای است که با لفظ” منظر ذهنی” از آن نام می بریم.
در مرحله سوم City Image یا همان منظر ذهنی شهر، شهر ذهن فرد بر اساس شناختی که از محیط به دست آورده و بر مبنای فرایندهای تاثری و ارزیابانه، نسبت به محیط واکنش عاطفی مثبت یا منفی پیدا می کند. محصول تعامل محیط شهری و ذهن ارزیابانه فرد، پدیده ای است که از آن با اصطلاح ذهنی- ارزیابانه شهر ( City Evaluation Image ) یاد می شود ( Hubbard,1989,122).
نهایتا در مرحله چهارم از تعامل میان محیط شهری و انسان، فرد بر مبنای محتویات ذهنی- ارزیابانه خود که نشان دهنده احتمال رویدادهای محتمل الوقوع در محل می باشد، به رفتار معینی دست می زند. از بررسی رابطه میان محیط شهری و انسان می توان نتیجه گرفت که منظر شهری یک “سیستم” است که از تلفیق سه زیر سیستم “منظر عینی شهر”، “منظر ذهنی شهر” و “منظر ذهنی- ارزیابانه شهر” شکل می گیرد. (گلکار،97،1387)
شکل 2-1: سیستم منظر شهری در فرایند تعامل انسان- محیط
4883151805940006000751623060ادراک
00ادراک
17786351623060شناخت
00شناخت
29571951623060ارزیابی
00ارزیابی
40849551623060رفتار
00رفتار
71183581280محیط
00محیط
15347951805940002733675180594000390207518059400071183590932000884555102108000106743510210800012807959194800014636754876800016262351805940006000752138045منظر عینی شهر
00منظر عینی شهر
6000752613025Cityscape
00Cityscape
17583152199005منظر ذهنی شهر
00منظر ذهنی شهر
17786352613025City Image
00City Image
27743152199005منظر ذهنی- ارزیابانه شهر
00منظر ذهنی- ارزیابانه شهر
27539952613025City Evolution- Image
00City Evolution- Image
39833551442720002784475145288000
48831518351500
ماخذ:گلکار،97،1387
2-2) جنبش های نخستین پیرامون تلفیق شهر با طبیعت
با وقوع انقلاب صنعتی در غرب، شهرها رفته رفته به سمت صنعتی شدن و ایجاد کارخانه ها پیش رفتند. در شهرهای پاریس و لندن، این سرعت فوق العاده زیاد بود و روز به روز بر میزان آلودگی شهرها افزوده می گشت و به علت رشد جمعیت در شهرها، میزان ساخت و سازهای شهری افزایش و توجه به جایگاه طبیعت در شهرها نقشی کمرنگ تر می یافت. از این رو، مسئله ایجاد پارک های وسیع و بلوارهای پردرخت در شهرها مطرح گردید؛ در شمال و جنوب اروپا معماران باروک نیمه دوم قرن هجدهم در ترکیب طبیعت و معماری سعی بسیار مبذول داشتند و این اهتمام که صورت تازه ای به شهرسازی می دهد، سالها در قرن نوزدهم ادامه یافت. هرچند از آغاز، شهرهای صنعتی که در اطراف محلات پست و کثیف به وجود آمدند، فاقد این سنت قرن هجدهم بودند. ( بحرینی،143،1380)
یکی از نمونه های منظرسازی شهری در این دوره خیابان ریولی در پاریس بود. این خیابان که هنوز یکی از زیباترین خیابان های پاریس است، فقط در یک جانبش ساختمان ها قرار داشتند و جانب دیگر آن رو به سوی باغ تویلری و خیابانی در کنار باغ با ردیفی از درختان، باز می گشت.(Tuner,1996,23)
در اواخر قرن نوزدهم، فکر ایجاد شهرهای باغ مانند که توسط ابنزر هاوارد در انگلستان پیشنهاد شد، راه حلی بود که برای بسیاری از مسائل سکونت در شهر مطرح گردید. اساس این فکر این بود که مالکیت زمین های بایر به شهر تعلق گیرد و عوائد حاصل از افزایش قیمت زمین از آن شهر باشد تا گسترش شهر دست خوش سودجویی زمین خواران نشود. در کتاب هاوارد موسوم به “فردا، راهی مسالمت آمیز به سوی رفرمی حقیقی” که در سال 1898 منتشر شد، رهایی از جنبه های مضر انقلاب صنعتی و از میان برداشتن محلات فقیرنشین و پرجمعیت که زائیده بسط لجام گسیخته صنعت بود، پیشنهاد شده بود. به گفته هاوارد تمامی این امور بایستی به گونه ای صورت می گرفت که دشمنی هیچ دسته ای حتی مالکین را برنیانگیزد. وی می خواست ثروت عمومی را با تغییر کامل ارزش املاک اعتلا دهد. طرح هاوارد برای ایجاد شهرهای باغ مانند شامل چند دایره متحدالمرکز بود که بناهای عمومی شهر در مرکز این دوایر و گرد میدانی قرار داشتند. (گیدیون،665،1374)
در امریکا در اواخر قرن نوزدهم، جنبشی تحت عنوان شهر زیبا به وقوع پیوست که بانیان آن دانیل المستد و دانیل برنهام بودند. آن ها تفکرات شهرسازی باروک و رنسانس را ادامه دادند و در آن به ساختمان های عمومی، بلوارها، پارک ها وسیع و میدان های بزرگ توجه کردند. آن ها با استفاده از این نظریات، طرح جامع شهر زیبا را تهیه کردند که دارای فضای سبز وسیع، پارک ها و بلوارهای پردرخت و زیبا بود و میزان آلودگی در شهر به حداقل رسیده بود. در سال 1858 المستد در سنترال پارک نیویورک، پلی از سنگ را برای عبور پیاده ها بر جاده ای که مخصوص وسایل نقلیه بود، احداث کرد که نقطه آغازی برای احداث پارک وی ها در قرن بیستم گردید. (گیدیون،669،1374)
2-3) جایگاه طبیعت در شهرسازی نیمه اول قرن بیستم
با افزایش جمعیت در شهرها در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، به تدریج بر ساخت و سازهای شهری بیش از پیش افزوده گشت. به طوری که مجددا طبیعت، اهمیت و نقش اساسی خود را در شهرها از دست داد. در دهه 1920، لوکوربوزیه که فقدان فضای باز قابل دسترسی را در شهرهای اروپا از نزدیک تجربه کرده بود، در طرح شهر ایده آل خود معروف به “شهر درخشان” زندگی در آپارتمان های 60 طبقه و ساختمان های متراکم را پیشنهاد کرد. (محمدی،1378،46) هدف وی از این پیشنهاد، آزاد سازی زمین برای دسترسی و استفاده شهروندان بود؛ به طوری که پیشنهاد می کرد 80 الی 90 درصد زمین به صورت ساخته نشده باقی بماند و تنها 10 الی 20 درصد زمین تحت پوشش ساختمانی قرار گیرد. بدین ترتیب علی رغم افزایش تراکم جمعیت، فضای باز کافی در اختیار شهروندان قرار می گرفت. در امریکا نیز فرانک لوید به منظور افزایش ارتباط شهر و طبیعت، طرح شهر پهن دشتی را ارائه داد. در طرح شهر ایده آل وی، هر خانوار در حدود 2 هکتار زمین در اختیار داشت که می توانست در آن به کشاورزی پرداخته و مسکن خود را نیز در همان جا بنا کند (رضازاده،1385،88). بدین ترتیب ارتباط شهروندان با طبیعت به نحو قابل توجهی افزایش می یافت. طرح شهر پهن دشتی با کاهش تراکم جمعیت و تکیه بر حمل و نقل موتوری، فرم شهری گسترده و پراکنده را پیشنهاد می کرد؛ بدین ترتیب ضمن کاهش قابل توجه تراکم جمعیت، فضای باز کافی در اختیار شهروندان قرار می گرفت. هرچند طرح های لوکوربوزیه و فرانک لوید به لحاظ تراکم جمعیت پیشنهادی کاملا در مقابل هم هستند، اما هر دو ایده بر تامین فضای باز و ارتباط شهروندان با طبیعت تاکید می ورزد. علاوه بر آن ایده احداث پارک وی، که ریشه های آن در قرن نوزدهم توسط المستد گذاشته شد، در قرن بیستم جایگاه مهمی را در شهرهای امریکایی یافت. پروفسور هابارد در نشریه شهرسازی دانشگاه هاروارد پارک وی را بدین گونه تعریف کرده است: “جاده ایست که در دو جانب آن باغ احداث شده باشد؛ بنابراین از پارک وی اساسا عبور و مرور استفاده می شود. اما این عبور و مرور بیش تر به منظور گردش و سیاحت است.” (hubbard,1989,141)
2-4) عوامل موثر بر شکل گیری طراحی شهری در قرن 21
طراحی شهری با فضاهایی سر و کار دارد که انواع فعالیت ها در چارچوب های متفاوت در آن اتفاق می افتد و درحقیقت به این فضاها معنی و مفهوم می دهد. با اینکه فعالیت های انسانی یا به عبارت بهتر الگو های رفتاری بیش از آنکه تحت تاثیر عوامل محیطی باشند، تحت تاثیر عوامل فرهنگی قرار دارند، اما نمی توان تاثیر عوامل محیطی را بر آن ها در فضای شهری انکار کرد و این نکته از نظر طراحی شهری اهمیت فوق العاده زیادی دارد، چرا که با استفاده از طراحی می توان فعالیت ها را تحت تاثیر قرار داده و فضاهای شهری را به گونه ای شکل داد که ضمن ایجاد زمینه بروز الگو های رفتاری مناسب، مانع از انجام رفتار های نامطلوب از سوی شهروندان باشند.
تعداد شهرها در جهان (بويژه در كشورهاي در حال توسعه )روز به روز بيشتر مي شود و شهرها به مركز مسائل و مشكلات و درعين حال فرصتهاي گرانبها تبديل مي شون. به نظر مي رسد چنين تغييراتي در دهه هاي پيش روي قرن بيست و يكم ابعاد وسيعتري پيدا خواهد كرد. از همين رو، شناسايي ساز و كارهاي اثرگذار، تحليل راهبردها، آينده پژوهي و ارائه برنامه هاي پايدارسازي توسعه شهري به ضرورتي اجتناب ناپذير تبديل مي شود (ماهنامه تخصصی شهر و منظر / سال سوم، شهریور و مهر 92).
قرن حاضر شاهد تحولات بی سابقه ای در زمینه های گوناگون سیاسی، علمی- فنی، اقتصادی و اجتماعی- فرهنگی بوده است. امروزه از جمله عوامل موثر در طراحی شهری، ارتباط آن با طبیعت است. بی اعتنایی به بستر طبیعت شهر آثار جبران ناپذیری را بر زندگی ما داشته است و زندگی شهری ما همچنان به طور روزافزونی آثار نامطلوبی بر بستر طبیعی وارد کرده است.
2-5) بلوارهای شهری در ایران
امروزه متاسفانه اکثر بلوارهای شهری فقط تابلوی بلوار را یدک کشیده و اثری از مشخصات واقعی و حال و هوای مورد انتظار به مشام نمی رسد. امروزه شهردار هر شهر بزرگ یا کوچکی علاقه وافری به ایجاد معابری به این نام از خود نشان می دهد. شاید دلیل اصلی فقدان یک تصویر ذهنی درست ناشی از آن است که معبری با مشخصات ویژه بلوار در ذهن مدیران و مهندسان ما وجود ندارد. به استثنای چند خیابان چهارباغ در تاریخ خود با چنین فضایی برخورد ملموس نداشته ایم. در واقع سیر تحول تدریجی در غرب این فرصت را در اختیار شهروندان قرار داد که تصویر ذهنی خود از این فضای شهری را همگام با تغییرات آن به هنگام نگاه دارند. اما در ایران بدون طی چنین